Çélola

ZE	Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ

Fotografîa a-o microscòpio de çélole de çiòula

A çélola a l'é l'unitæ morfològico-fonçionâle di organîximi vivénti, ma-a strutûa ciù picìnn-a ascì ch'a se peu tegnî pe vivénte (fêua che i vîro, segóndo l'opinión de consénso).

Gh'é di microrganîximi constitoîi da 'na sôla çélola (uniçelolâri), cómme prezénpio i batérri ò i protozöi, e di organîximi pluriçelolâri, che apartêgnan pe-o ciù a-i régni de béstie, de ciànte e di fónzi (l'òrganîximo umàn o l'é formòu da ciù o mêno 100.000 miliàrdi de çélole). Con l'oumentâ do nùmeo de çélole de 'n òrganîximo, quéste se diferénçian in fórma, grandéssa, relaçioìn e fonçioìn, scìnn'a-a constituçión di tesciûi e di òrgani.

Stöia

A paròlla "çélola" a l'é ligâ a l'analogîa chò-u Robert Hooke o l'à imaginòu tra-e microstrutûe ch'o l'à òservòu inta nàtta, co-o dêuviâ 'n microscòpio de seu invençión, e-e stànsie picìnn-e che caraterîzan tànti monastê. O seu lìbbro Micrographia do 1664, into quæ o descrîve a morfologîa de cavitæ lasciæ vêue da-e çélole da nàtta òrmâi mòrte, o l'é dónca o prìmmo tèsto dónde sta paròlla a l'é adêuviâ in referénsa a 'n'unitæ biològica.

A ògni mòddo, sôlo doî sécoli ciù tàrdi l'é stæto mìsso e bâze da modèrna teorîa çelolâre. Into 1831 o botànico scoséize Robert Brown o l'à descrîto a 'n congrèsso o prìmmo òrganéllo a êse stæto individuòu, ö sæ o nùcleo. Dòppo saiéiva stæto ascì propòsto l'ûzo do tèrmine çitoplàsma pe indicâ o spàçio çelolâre de drénto, contegnûo tra-a menbrànn-a plasmàtica e-o nùcleo.

Reproduçión de figûe realizæ da Robert Hooke, pigiæ da-a seu êuvia Micrographia (1665)

Inti ànni 1838-1839, Matthias Jakob Schleiden e Theodor Schwann àn svilupòu i prìmmi conçètti da teorîa çelolâre, segóndo a quæ tùtti i òrganîximi són conpòsti da ùnn-a ò ciù çélole. In bâze a sta teorîa, tùtte e fonçioìn da vìtta de 'n òrganîximo acàpitan drénto de çélole, che possédan l'informaçión genética neçesäia pe regolâ e fonçioìn çelolâri e pe transmétte l'informaçión a-a generaçión aprêuvo. Into detàggio, segóndo i asónti formolæ dòppo da Rudolph Virchow (1855), tùtte e çélole pêuan provegnî sólo da çélole pre-existénti ("omnis cellula ex cellula").

Caraterìstiche

Aspêti generâli

A çélola a peu êse definîa cómme 'n'entitæ serâ e outosufiçiénte: a peu defæti asùmme i nutriménti, cangiâli in energîa, exegoî fonçioìn speçializæ e reprodûise se neçesäio. Pe fâ quésto, a çélola a gh'à tùtte e informaçioìn into còdixe genético, reprezentòu da-o DNA ch'a gh'à drénto.

Defæti, tùtte e çélole móstran de caraterìstiche comùn:

1. a reproduçión pe mêzo da divixón çelolâre (scisión binâia, mitöxi e meiöxi);
2. l'ûzo de enzîmi e de âtre proteìnn-e (ò àçidi nucléichi) prodûti a partî da-i gêni prezénti in sciô DNA, adêuviàndo cómme intermédio tra DNA e proteìnn-e 'n trascrîto de RNA ("dògma" çentrâle da biologîa molecolâre);
3. o metabolîximo, ch'o permétte a-e çélole d'incorpoâ di materiâli sgrêuzi e de constrûeghe de conponénti çelolâri, de òtegnîghe energîa e de relasciâ i prodûti de scàrto. O fonçionaménto de 'na çélola a depénde da-a seu capaçitæ de tiâ fêua e adêuviâ l'energîa chìmica contegnûa inte molécole òrgàniche (tâ energîa a vén rilasciâ inti pathway metabòlichi);
4. a respòsta a stìmoli de drénto e de fêua cómme variaçioìn de tenperatûa, de pH, de livélli de nutriménti ò de ormoìn;
5. o contrgnûo çelolâre seròu da 'na menbrànn-a plasmàtica, formâ da 'n dóggio fugétto fosfolipìdico.

Clascificaçión

E çélole se dìstinguan in dôe grénde macrocategorîe, ö sæ e çélole eocariòtiche, dotæ de 'n nùcleo strutuòu separòu da-o çitoplàsma pe mêzo de 'na menbrànn-a, e-e çélole procariòtiche, sénsa nùcleo e co-o DNA agregòu into çitoplàsma drénto 'na región sénsa menbrànn-a ciamâ nucleòide. A-o segóndo tîpo apartêgnan sôlo che i òrganîximi monoçelolâri, cómme i batérri, i cianobatérri e-i archeobatérri. E prìmme in lìnia de màscima ciù grénde e òrganizæ e, scibén che conparìscian inte dötréi microrganîximi monoçelolâri ascì, sàiva a dî i protìsti, són caraterìstiche di òrganîximi pluriçelolâri.

Dötræ çélole procariòtiche contégnan di inportànti conpartiménti de drénto seræ da menbrànn-e, ma sôlo quélle eocariòtiche móstran pe-o ciù despæge conpartimentaçioìn de drénto, dîte òrganélli, seræ da menbrànn-e fosfolipìdiche. O càngio de materiâli tra ste despæge regioìn o l'é garantîo da di conplèsci scistêmi de traspòrto de vescighétte picìnn-e, cómme quéllo de chinesìnn-e.

Dimenscioìn

E dimenscioìn da ciù pàrte de çélole vàrian da 1 μm a dötræ dêxénn-a de micròmetri e dónca pe-o sòlito no se pêuan identificâle a éuggio nûo, con l'eceçión de tànte êuve. Tra-i òrganîximi existénti, e çélole ciù grénde són i rósci d'êuve de strùsso, co-e dimenscioìn de 'na bàlla da baseball, in càngio quélle ciù lónghe són con tùtta probabilitæ de çélole nervôze do còllo de giràffe, che pêuan arivâ a 3 mêtri.

Gh'é de raxoìn fixiològiche a l'òrìgine de dimenscioìn da ciù parte de çélole: un ouménto do diametro de n vòtte conportiéiva 'n ouménto da superfìçie çelolâre de squæxi n² vòtte, co-îna magiô poscibilitæ de scàngi con l'estèrno (tànto in fæto de nutriménti cómme de eliminaçión di scàrti), ma 'n ouménto ascì do volùmme çelolâre de n³ vòtte. Dæto che l'ouménto da superfìçie çelolâre o no l'é proporçionâle a quéllo do volùmme, dónca, 'na çélola tròppo grànde a cointiéiva de moî pi-â mancànsa de nutriménto ò pi-â dificoltæ a levâ de mêzo i prodûti de scàrto. E menbrànn-e de tànte çélole són bén bén ricegæ pe permétte 'n ouménto da superfìçie de càngio, sénsa 'n ouménto stramezuòu do volùmme de drénto e dónca de neçesitæ çelolâri.

Fórma

A fórma de 'na çélola a dipénde da fatoî fìxichi, chìmichi e fonçionâli. Se 'na çélola a s'atrêuva inte 'n anbiénte pìn d'ægoa, quésta a ténde a pigiâ 'na fórma sférica pe efètto da tensción superfiçiâ, ma e çélole pêuan avéi ascì 'na fórma ciàtta se séntan a presción di seu çelolâri de d'âto, cómme into câxo de çélole epiteliâli. Pe de ciù, exìste 'na stréita relaçión tra-a fórma de 'na çélola e a seu fonçión: prezénpio, e fîe do móscolo són pöcasæ alonghîe pe poéi conpî a contraçión, in càngio i neoroìn possédan 'na strutûa bén bén ramificâ pe poéi riçéive pe mêzo di dendrîti e informaçioìn che ne vêgnan da tutte e pàrte do còrpo.

Tîpi de çélole

Diferénse ciù inportànti tra-a çelola procariòtica e quélla eocariòtica

A tabélla de sótta a pórta e prinçipæ diferénse tra-e çélole procariòtiche e quélle eocariòtiche.

	Çélola procariòtica	Çélola eocariòtica
Òrganîximi tìpichi	Batérri e archeobatérri	Protìsti, fónzi, ciànte e animæ
Dimenscioìn tìpiche	~ 1-10 μm	~ 10-100 µm (con ræe eceçioìn, cómme a çélola êuvo e-i neoroìn motoî spinâli)
Tîpo de nùcleo çelolâre	nisciùn nùcleo davéi definîo (nucleòide)	nùcleo seròu da 'na dóggia menbrànn-a
DNA	cromozöma séncio, çircolâ, de spésso prezénti di plasmîdi in azónta	cromozömi mùltipli, liniâri, asoçiæ a istoìn
Scìntexi de RNA e proteìnn-e	Acobioæ into çitoplàsma	Scìntexi de l'RNA into nùcleo e de proteìnn-e into retìn endoplasmàtico rùdego
Ribozömi	50S+30S	60S+40S
Strutûe do çitoplàsma	Pöche strutûe	Numerôxe strutûe seræ da menbrànn-e e çitoschéletro
Moviménto da çélola	Fragèlli conpòsti da fragellìnn-a	Fragèlli e çégge conpòste de tubulìnn-a
Mitocóndri	Nisciùn	Da un a ciù migiæa (con dötræ eceçioìn)
Cloroplàsti	Nisciùn	Inte æghe e inte ciànte
Miâgia çelolâre	Prezénte	Prezénte inte ciànte e inte dötréi fónzi
Òrganizaçión	De sòlito uniçelolâre	Uniçelolâre, a colònie e in òrganîximi pluriçelolâri (contegnénti de çélole specializæ)
Divixón çelolâre	Scisión binâia	Mitöxi (fisción ò butâ) e meiöxi

Anatomîa da çélola

• 
  Localizaçión de despæge zöne da çélola pe mêzo da proteìnn-a florescénte vèrde

Fixiologîa da çélola

A çélola, intéiza ségge cómme òrganîximo uniçelolâre ségge cómme pàrte de 'n òrganîximo pluriçelolâre, a l'é 'n'òrganizaçioìn dinàmica, outo-regolâ e dotâ de 'n aparâto de scistêmi de segnalaçión çelolâre (intraçelolâre e estraçelolâre inti pluriçelolâri), adêuviæ pe sostegnî e prinçipæ fonçioìn da mæxima çélola:

1. l'òmeòstaxi çelolâre, ö sæ o mantegniménto de condiçioìn neçesäie a-a sorvevivénsa do scistêma-òrganîximo drénto 'n intervàllo de valoî poscìbili;
2. e fonçioìn dinàmiche da çélola, ö sæ créscio, diferençiaçión, divixón çelolâre, mòrte çelolâre;
3. coòrdinaçión co-e âtre çélole pe exeguî e fonçioìn multiçelolâri (di tesciûti, de òrgano mitocondriâle ò scistémiche). Quésta fonçión pe-o sòlito a tîa drénto numerôxi scistêmi speçializæ de segnalaçión, comò-u scistêma nervôzo e-o scistêma endòcrino (ormoìn).

Pàgine corelæ

• Glòboli giànchi
• Fibroblàsto
• Odontoblàsto

Âtri progètti

Altri progetti

• Wikimedia Commons

• Wikimedia Commons a contêgne di files in sce çélola