Çitæ
ZE |
Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ |
'Na çitæ (da-o latìn civitatem "insémme di çitadìn, çitadinànsa") a l'é 'n çéntro de grénde dimenscioìn dónde gh'é de ativitæ econòmiche pò-u ciù desligæ a l'agricoltûa e sorviatùtto tersiâie, ch'o l'é bón a fornî di servìççi a-a seu popolaçión e-a quélla de 'n gîo ciù ò mêno àncio ch'o ne consitoìsce o baçî d'uténza[1].
Cómme eleménto de l'organizaçión umànn-a do spàçio giogràfico, a çitæ a l'é 'n eleménto econòmico, dónde i tràfeghi di mercoéi són favorî, polìtico, dæto ch'a gh'à de lóngo a-o mànco dötræ ativitæ de l'aministraçión, e colturâle, cómme pòsto privilegiòu pi-â produçión da coltûa e cómme scîto de richésse colturâli amugiæ into ténpo. 'Na çitæ a l'à de constroçioìn mìsse in mòddo ciù ò mêno regolâre, de mainêa da formâ de stràdde de bón tranxitâ, selciæ ò astregæ ò asfaltæ, fornîe de servîççi pùbrichi e de tùtto quéllo ch'o l'é neçesâio p'òfrî de condiçioìn a favô da vìtta soçiâle[2]
Stöia e descriçión
[modìfica | modìfica wikitèsto]E prìmme çitæ sciòrtan fêua into perîodo do Neolìtico, quànde o svilùppo de técniche de l'agricoltûa asegûan 'n sorveciù d'arecugéita bastànte a sostegnî 'na popolaçión fìssa[3]. Ste çitæ vêgnan tiæ sciù inti scîti de prìmme çiviltæ, cómme a Vàlle do Nîlo, a Vàlle de l'Ìndo e-a Vàlle do sciùmme Wei. O çéntro mezopotàmico de Uruk, ch'o s'atrêuva inte l'Iraq d'ancheu e ch'o remónta a-a meitæ do IV milénio prìmma de Crìsto, o l'é tegnûo da-a ciù pàrte di archiòloghi pi-â prìmma vêa çitæ[4].
|
«Mónta in sciâ miâgia ch'a contórna Uruk, |
| (Epopêa de Gilgamesh: Furlani, colònna I-II:1-11) |
Inte l'Antîga Grêcia l'òrganizaçión da çitæ-stâto (πόλις, pólis) a l'introdûe pi-â prìmma vòtta l'idêa de 'n spàçio pùbricòu fondòu in sciâ çitadinànsa atîva, in sciâ democraçîa e in sciâ partecipaçión a-a vìtta polìtica; in càngio, inte l'Antîga Rómma a çitæ a vêgne òrganizâ cómme çéntro d'aministraçión monumentâle progetòu, ch'o reprezénta o cheu de l'integraçión de l'Inpêio. In latìn gh'é dôe paròlle pe descrîve 'na çitæ, ö sæ civitas, ch'a l'ìndica a comunitæ di çitadìn, e urbs, ch'a se riferìsce a-a strutûa fìxica da çitæ (l'êa ciæo che l'Urbs ciù inportànte a fîse Rómma).
Inte l'Etæ de Mêzo e çitæ italiànn-e de Venéçia, Zêna e Firénse s'afèrman cómme motoî econòmichi e finançiâi de l'Ouröpa, con desvilupâ o modéllo do Comùn e pónn-e e bâze do capitalîximo modèrno.
Con l'Etæ Modèrna e çitæ pàssan sénpre de ciù sótta a-o contròllo polìtico di govèrni çentralizæ e sèrvan i interèsci di Stâti naçionâli. A rivoluçión industriâle a l'à sponciòu l'urbanizaçión e a l'à trasformòu a vìtta de çitæ òcidentâli, tànto che e çitæ industriâli crescéivan a-a spedîa in Inghiltæra, inte l'Ouröpa do nòrd-òvest e-i Stâti Unîi do nòrd-èst.
Da-a fìn do XX sécolo e çitæ vêgnan 'na realtæ comùn inti Pàixi in gîo pò-u móndo, co-o 30-60% da popolaçión de 'n Pàize ch'a vîve inti seu çéntri çitadìn ciù gréndi. Co-o sciortî de l'outomòbile e-o progrescîvo invegî de fàbriche, scàgni e câze, inti Pàixi industrializæ gh'é 'na cresciànsa di sobórghi e 'n'espansción urbànn-a incontrolâ (urban sprawl), scibén che ciù ò mêno a-o prinçìpio do XXI sécolo tànte çitæ àn sperimentòu 'n perîodo de rigeneraçión.
Nòtte
[modìfica | modìfica wikitèsto]Âtri progètti
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Wikimedia Commons a contêgne di files in sce çitæ
