Baxìlica de San Vitû (Arbenga)
AR |
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese sitadìn |
A baxìlica de San Vitû a l'é(r)a ina gêxa d'Arbenga missa in Puntelungu, au de fö(r)a de mü(r)aje da sitè, fabricâ du V seculu e, finìa in ruìna, descuèrta turna du 1955.
Sto(r)ia
[modìfica | modìfica wikitèsto]Dai scâvi fèti intu scitu u pà che a gêxa a secce stèta fabricâ in simma a l'antiga necròpuli rumâna a setentriùn da sitè, ch'a se spandeva daa pòrte de Mu(r)ìn fina aa veggia gè(r)a da Sènta e ch'a l'é(r)a traversâ inte sta diresiùn daa Via Julia Augusta. Defèti, sutt'ai livélli du semite(r)iu cristiàn, u s'è truvàu i resti d'ina custrusiùn gi(r)â pròpiu cumme i munümènti fünebri de l'âtru tòccu da necròpuli ch'u s'è pusciüu stüdià, a mezza stradda fra San Vitû e Arbenga Veggia[1].
Inte stu cuntestu, cu'i cristièi ch'i l'han purtàu avanti a funsiùn du scitu pe' suterâghe i mòrti, de prubabile du V seculu u gh'è stètu inandiàu a gêxa che, cumme descuèrtu cun de riserche d'archiviu, a l'é(r)a intitulâ a San Vitû. L'intitulasiùn a stu santu, massàu a Laus Pompeia (Lôdi Veggia) du 303, a se mustra fassile pe'u fètu che, alantu(r)a, a diocexi d'Arbenga a dipendesse da quella da Milàn[2][3].
U cumplessu de gêxa e campusantu u l'ha funsiunàu pe' pa(r)eggi seculi, pe' êsse interessàu dai pa(r)eggi intervènti descuèrti cu'e campagne di scâvi. Finìu de manimàn in abandùn, San Vitû u l'è spa(r)ìu du tüttu tèmpu du Tre-Quattrusèntu, cumm'u fà pröva u mêtru e passa de depôxiti purtèi daa scciümè(r)a ch'i gh'é(r)an in simma ae ruìne. A l'ürtimu, du Sinquesèntu, intu scitu da gêxa u s'è ti(r)àu sciü ina capelétta ch'a gh'axeva ina cianta squadrâ cun davanti in pòrtegu, ch'u se druviva versu levante, in scia vìa. A ògni moddu, a capelétta a l'é(r)a zà in abandùn du Sei-Settesèntu e i sò resti i sun stèti levèi tèmpu di scâvi, pe' descruvì du tüttu e strutü(r)e ciü antìghe[4].
Intu detaju, u cumplessu de San Vitû u l'è stètu descuèrtu pe' câxu du 1955, quand'u s'è scavàu stu terén pe' fâghe in simma in distributû de bensìna, prugèttu ch'u l'è stètu dunca scangiàu de pòstu. I scâvi, sutt'aa diresiùn du Nino Lamboglia, i sun andèti avanti dau 1956 au 1958 pe' repià turna du 1963, e i l'han purtàu aa lüxe tütta a gêxa cu'e sò fase de custrusiùn e i sò semite(r)i cintèi[5]. Stu scitu, dicia(r)àu de gran interesse e vinculàu dau 1955[6], u l'è passàu au demaniu du 1958 e, du 1987 e du 1991, u s'è estesu u vinculu ae particelle ch'i ghe cunfìna a setentriùn e a meridiùn[7][8]. A l'ürtimu, du 2010, a Suvrintendènsa a l'ha dètu recattu aa strutü(r)a pe' mustrà meju u livéllu u(r)igina(r)iu du terén[9].
Descrisiùn
[modìfica | modìfica wikitèsto]_Italy.jpg)
Primma fase
[modìfica | modìfica wikitèsto]Inta primma fase du cumplessu, ciü o menu du V seculu, u gh'é(r)a ina custrusiùn picìna, de ciü o mênu 18 mêtri pe' 7, daa cianta a retangulu. A pòrte a l'é(r)a vurtâ a meridiùn mèntre l'abside, a furma de ciapùn, u l'é(r)a a setentriùn, cu'a gêxa ch'a l'é(r)a dunca gi(r)â int'ina mane(r)a dife(r)ènte daa vìa, ch'a l'andexeva cumme ancöi versu levante[n. 1][10][11].
A meridiùn e a levante a gêxa a l'é(r)a fiancâ dau semite(r)iu, tüttu seràu da de mü(r)aje e dund'u s'è truvàu de tumbe aa "scapusìna". Intu campusantu u se gh'intrava pe' mezzu d'in'avertü(r)a inta mü(r)aja ciü a meridiùn, in faccia a l'intrâ da gêxa e lastregâ de risöi. De ciü, rembàu a l'abside u gh'é(r)a ancù ina custrusiùn picìna, daa furma riunda missa drentu a ina strutü(r)a squadrâ, daa funsiùn ch'a nu l'è gua(r)i cè(r)a. A datasiùn de sta fase, ciü che dau scâvu, a ne vegne ascì dai pa(r)amènti de mü(r)aje, fèti de bluchetti nu gua(r)i pa(r)eggi missi inte de fi(r)e urizuntâli, ch'i se semejan a quelli du batiste(r)u[10][11].
Segunda fase
[modìfica | modìfica wikitèsto]Du VI-VII seculu, tèmpu di bizantìn e di lungubardi, a San Vitû u gh'è stètu di travai impurtanti, cu'i pavimènti ch'i sun stèti issèi e u campusantu ch'u l'ha cangiàu de urganisasiùn. Pe'u semite(r)iu, versu meridiùn a l'è stèta issâ ina növa mü(r)aja pe' dà ciü spassiu a de tumbe, mèntre a setentriùn e a punènte da gêxa de âtre mü(r)aje e l'han marcàu di növi pòsti pe' suterâghe i mòrti. Fra de sti lì, u se pò vegghe cumme a mü(r)aja de setentriùn e quella növa a meridiùn e nu fussen ciü gi(r)èi cumme quelle, ciü antighe, da gêxa[10][12].
De sti tèmpi, scibèn che inte tumbe cristiâne u manche de curêdu a dâne ina datasiùn precisa, u se n'è truvàu de genere dife(r)ènte, dae tumbe aa "scapusìna" a quelle drentu in'anfu(r)a o ancù inte de casce de late(r)issi o de mü(r)aje. A st'etè u remunta i dui tòcchi d'epigrafe truvèi cu'i scâvi, ch'u s'è pusciüu dìne de precisu l'ànnu, u 515 e u 522[n. 2][10].
Tersa fase
[modìfica | modìfica wikitèsto]_-_Italy.jpg)
A l'ürtimu, a gêxa a l'è stèta interesâ da di travai impurtanti in gì(r)u a l'ànnu Mille, inte l'etè rumanica. U pavimèntu, de batüu de malta, u l'è stètu fètu a növu e issàu in curispundènsa de l'abside, ch'a l'è stèta ricustruìa cu'ina furma a mezzu serciu in simma a quella ciü antìga. A pòrte prinsipâ a l'è stèta immü(r)â e dutâ d'ina sca(r)etta, mentre a navâ a s'è strêta cun di blòcchi de prìa, ch'i ne vegnivan daa sitè rumâna, missi cumme pilastri rembèi ae mü(r)aje, a furmâ de nicce dae parte ch'e l'é(r)an cuèrte da èrchi de tuvu, cumm'u gh'é(r)a inti cumplessi de San Calòcciu e San Clemènte. Intu mezzu du co(r)u u se gh'è missu pöi in cippu fünebre rumàn, ch'u n'è stètu scancelàu e scrìte, duve(r)àu pe' rezze a ciappa de l'artâ. Stu lì u g'ha in simma ina vaschetta incavâ, daa furma a retangulu, ch'a l'é(r)a duve(r)â cumme reliqua(r)iu[5][13].
A ògni moddu, u gh'è stètu ancù di travài fina a quande u s'è abandunàu a gêxa: presèmpiu u s'è fabricàu ina mü(r)aja pe' transenna, ch'a l'ha scürsàu a navâ au fundu da gêxa. De ciü, sübitu a punènte da gêxa u l'è stêtu scavàu in pussu riundu mèntre, intu semite(r)iu, u s'è cuntinuàu a suterà i mòrti inte de tumbe de prìa, fina aa distrusiùn du cumplessu[4][13].
Nòtte
[modìfica | modìfica wikitèsto]- Nòtte au tèstu
- ↑ E dimensciùi, u moddu ch'a l'è gi(r)â e a presènsa d'in semite(r)iu da fiancu a l'intrâ i se semejan bèn a quelli du cumplessu, da mèxima etè, truvàu sutta aa gêxa de San Clemènte, inta gè(r)a da Sènta.
- ↑ De ste due targhe, l'üna a l'è stèta purtâ vìa du 1972 mèntre l'âtra a se pò vegghe inta Sâla di Cunsu(r)i du Palàssiu Veggiu. A targa ch'a s'è sarvâ, descuèrta inta cumpagna du 1956-1958, a l'é(r)a d'in persunaggiu scunusciüu e de Marina, ina fiö(r)a mòrta a sett'ànni tèmpu di cunsu(r)i Flavius Symmachus intu Levante e Flavius Boethius intu Punènte, fètu ch'u ne dixe l'ànnu precisu (Massabò, 2004, Il Palazzo Vecchio del Comune: il lapidario romano, p. 73; La chiesa cimiteriale di San Vittore, pp. 175-176)
- Nòtte bibliugrafiche
- ↑ Massabò, 2004, La chiesa cimiteriale di San Vittore, p. 175
- ↑ Massabò, 2004, La chiesa cimiteriale di San Vittore, pp. 175-176
- ↑ Lamboglia, 1992, La basilica paleocristiana di S. Vittore, pp. 175-176
- 1 2 Massabò, 2004, La chiesa cimiteriale di San Vittore, p. 177
- 1 2 Massabò, 2004, La chiesa cimiteriale di San Vittore, pp. 176-177
- ↑ (IT) Area archeologica di San Vittore, in sce srvcarto.regione.liguria.it, 16 nuvèmbre 1955. URL consultòu o 19 màzzo 2026.
- ↑ (IT) Ministe(r)u pe'i Bêni Cultü(r)âli e Ambientâli, Fascia di rispetto adiacente alla basilica paleocristiana di San Vittore (PDF), in sce srvcarto.regione.liguria.it, 5 frevâ 1987. URL consultòu o 19 màzzo 2026.
- ↑ (IT) Area archeologica di San Vittore, in sce srvcarto.regione.liguria.it, 21 zenâ 1991. URL consultòu o 19 màzzo 2026.
- ↑ (IT) San Vittore (basilica, strutture per il culto), in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu o 19 màzzo 2026.
- 1 2 3 4 Massabò, 2004, La chiesa cimiteriale di San Vittore, p. 176
- 1 2 Lamboglia, 1992, La basilica paleocristiana di S. Vittore, pp. 176-177
- ↑ Lamboglia, 1992, La basilica paleocristiana di S. Vittore, pp. 177-178
- 1 2 Lamboglia, 1992, La basilica paleocristiana di S. Vittore, p. 178
Bibliugrafìa
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (IT) Nino Lamboglia, Albenga romana e medioevale, Itinerari Liguri, Vul. 1, 7ª ed., A Burdighe(r)a - Arbenga, Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla, 1992.
- (IT) Bruno Massabò, Albingaunum, Zena, Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria, 2004.
Âtri prugètti
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Wikimedia Commons a contêgne di files in sce baxìlica de San Vitû
Ligammi de fö(r)a
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (IT) San Vittore (basilica, strutture per il culto), in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu o 19 màzzo 2026.
- (IT) Area archeologica di San Vittore (zona di interesse archeologico), in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu o 19 màzzo 2026.
- (IT) Ministe(r)u da Cultü(r)a, Basilica paleocristiana di San Vittore, in sce cultura.gov.it. URL consultòu o 19 màzzo 2026.
- (IT) San Vittore, in sce scoprialbenga.it. URL consultòu o 19 màzzo 2026.
- (IT) Rete dei musei e delle aree archeologiche della Liguria, Basilica funeraria di San Vittore (PDF), in sce gritaccess-data.isula.corsica. URL consultòu o 19 màzzo 2026.