Sâta a-o contegnûo

Burmia (valä)

44°24′N 8°16′E
Questa pagina a l'è scrita in savuneize
Da Wikipedia
(Rindirisòu da Burgna (valâ))
SV
 Questa pagina a l'è scrita in savuneize, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a
Burmia
Burnia, Burgna, Bormia
Lucalizaçiùn
Stätu Italia
Regiùn Ligüria
Piemunte
Pruvincie Sann-a
Cüniu
Asti
Lüsciandria
Carateristiche fixiche
OrientamentuSW/NE
Lunghessa153,0 km
Curdinè44°24′N 8°16′E
Cursu d'èguaSciümme Burmia
Cadenn-aPrearpi Ligüri, Apenìn Ligüre
Geulugìa
TipuValadda a V
Cartugrafìa
Màppa de localizaçión: Liguria
Burmia
Burmia
Carateristiche antropiche
Lucalitè inpurtantiAcqui, Cäiru, Carcae, Cengiu, Mileximu
Trasportiferuvìa Lüsciandria-San Giuxèppe de Cäiru, SS29
Wikidata · Info

A Burmia[n. 1] a l'è 'na valä d'e Arpi e d'i Apenìn, traversä da-u sciümme Burmia. A cumensa int'e Arpi Ligüri e, mentre ch'a travèrsa l'entrutèra d'a pruvincia de Sann-a, dapö a l'intra inte l'Apenìn Ligüre. Int'u Piemunte a va avanti tra e culinn-e d'e Langhe e d'u Munferóu, fin a quande u Burmia u se caccia int'u Tànaru, int'a pruvincia de Lüsciandria.

Geugrafìa

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U sciümme Burmia, int'a primma pärte d'u sö cursu, u l'è spartìu inte due ramme, u Burmia de Milléximu e u Burmia de Spiĝn̂u, che se taccan insemme int'u cumüne de Bistaĝn̂u. Pe stu fètu, a valä a l'è spartìa chì tra a sö pärte ciü äta e quella de mezu, mentre a purçiùn ciü bassa a chinn-a int'a Cianüa Padann-a dunde, pasóu Lüsciandria, a finiŝĉe int'u Tànaru doppu de 'n camìn de ciü de 150 chilometri.

Äta valä

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Burmia de Milléximu

[modìfica | modìfica wikitèsto]

A ramma de punente d'a pärte ciü äta d'a Burmia a l'è quella traversä da-u Burmia de Milléximu, sciümme ch'u naŝĉe vixìn a-a Colla d'u Scravaiùn, int'u cumün de Castreveggiu, a-i pé d'a Rocca Barbena. De de lì, u sciümme u travèrsa i cumüni de Bardinetu, Calisàn, Muriädu, Milléximu e Cengiu, pe sciurtì dunca d'int'e Arpi Ligüri e inträ int'a pruvincia de Cüniu. Inte stu toccu, d'insc'â drita, u Burmia de Milléximu u cögge l'ègua d'u riàn d'Useĵa, che d'u 1937-39 u l'è stètu zbaróu cu'ina diga ch'a l'è furmóu u lägu ciü grande d'a pruvincia de Sann-a.

Pasóu int'u Piemunte, u sciümme u cumensa a traversä e culinn-e d'e Langhe, pe bagnä i paixi de Salicetu, Camerann-a, Muneziggiu, Gurzegnu, Türe Burmia e Curtemilia.

Burmia de Spiĝn̂u

[modìfica | modìfica wikitèsto]

A ramma de levante a l'è quella d'u Burmia de Spiĝn̂u che, a sö votta, a munte de Cäiru u l'è spartìu int'e due ramme d'u Burmia de Pallae e d'u Burmia de Mallae.

U Burmia de Pallae u naŝĉe insc'ou Munte Settepan e u bagna i paixi de Burmia, Pallae, Mallae e Carcae; quellu de Mallae, pe cuntra, u naŝĉe int'u cumüne ch'u ghe dà de numme e, traversóu L'Âtä, a Carcae u se tacca insemme a-a ramma de Pallae, pe furmä a Burmia de Spiĝn̂u.

De de lì u sciümme u chinn-a zü p'â valä, cu'i paixi de Cäiru, Degu e A Ciann-a, e inträ dunca int'a pruvincia de Lüsciandria.

Media valä

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U Burmia de Milléximu, pasóu Curtemilia, u l'intra int'e Langhe d'a pruvincia de Asti, dund'u bagna i cumüni de Vésime, Cèssule, Luassulu, Bubbiu e Munasté Burmia, pe pasä a Sessame int'a pruvincia de Lüsciandria e, da-e pärte de Bistaĝn̂u, tacäse cu'u Burmia de Spiĝn̂u.

A ramma de Spiĝn̂u, inträ int'a pruvincia de Lüsciandria, da Merann-a a travèrsa e culinn-e d'u Munferóu, cu'a valä ch'a se zlarga fra de rive pinn-e de calanchi scavè da-u sciümme. Pasóu pe 'n cürtu toccu int'a pruvincia de Asti a Munbaldùn, u sciümme u turna inte quella de Lüsciandria a Denice, dund'u furma u lägu de Menascu. De de lì u riva ancùn a Punti, insce-i cunfìn tra e due pruvince, e u se caccia int'a ramma de Milléximu pe furmä u Burmia.

Bassa valä

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Pasóu a cunfruensa d'e due Burmie, u sciümme u bagna Tèrsu e pö a çitè de Acqui, a ciü grande d'a pärte bassa d'a valä. Inte l'urdine, dapö u travèrsa i cumüni de Strevi, Riväta Burmia e Casinn-e, dunde finiŝĉian e culinn-e d'u Munferóu e u sciümme u l'intra cuscì int'a Cianüa Padann-a. Traversóu i cumüni de Castelassu Burmia e de Frügarollu, u Burmia u passa a meridiùn d'a çitè de Lüsciandria e, int'u paize de Pavùn, u se caccia d'insc'â drita int'u Tànaru, pe finì u sö cursu.

Stoja

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Etè antiga

[modìfica | modìfica wikitèsto]

E primme gente cunusciüe che stävan int'a Burmia sun stète due tribü d'i Ligüri Antighi, i Statielli e i Epanterii. I Statielli stävan int'a pärte ciü bassa d'a valä e u sö paize ciü inpurtante u l'ea Carystum, ch'u l'è vegnüu cu'u tenpu a sitè d'Acqui[5], mentre i Epanterii pan vegnìne da-u Rueru e che sulu doppu aggian fètu stramüu int'a parte ciü äta d'a valä, quella a-a giurnä d'ancö int'a regiùn Ligüria. D'a prezensa d'i Ligüri Antighi u l'è restóu de memoja inte quärche tuponimu e, fra de sti lì, u gh'è propiu quellu d'u Burmia. Defèti, stu numme u pà vegnì da-a poula indueurupea bormo, ch'a vö dì "vivaĝn̂a cäda" o "ch'u bugge", e che a sö votta a l'è ligä a-e divinitè de Bormō e Bormānus, ch'ean säcre tantu pe-i Celti che pe-i Ligüri. De ciü, l'è puscìbbile che a reixe borm- a segge d'u bèllu ciü antiga, a-u puntu da sustegnì a teurìa de l'urigine pre-indueurupea d'i Ligüri Antighi[6][7].

A Regio IX cun, insc'â Via Aemilia Scauri i paixi de Vada Sabatia (Vuè), Calanicum (Carcae), Crixia (A Ciann-a), Aquae Statiellae (Acqui) e Derthona (Turtunn-a).

Int'e guère püniche ste tribü de Ligüri, cuscì cumme quelle d'u Punente, sun intrè inte 'n'aleansa cun l'Annibale, cun l'intençiùn de liberäse da-a minaccia d'i rumäni e l'han pigióu pärte a l'armä inandiä da-u frè d'u generäle cartagineize, l'Asdrubale. A ogni moddu, cu'a vitoja de Rumma cuntra de Cartagine, nu l'è pasóu guèi de tenpu perché a Repübbrica a se incalasse inte cunquista de ste tère. Defèti, d'u 173 a.C., e legiuìn cumandè da-u cunsu Marcus Popillius Laenas han atacóu Carystum, a capitäle d'i Statielli, che l'ävan decizu de nu fä de rexistensa e réndise. U cunsu, in cuntrastu cu'u dirittu militäre d'i rumäni, u i l'äva peró fèti scciävi e cumensóu a véndeli ma, inte l'annu de doppu, u l'è intervegnüu u senätu de Rumma pe blucä sta pratica, fanduli liberä. Int'u scitu d'a vegia capitäle u l'è stètu dunca fundóu a çitè de Aquae Statiellae che, de l'89 primma de Cristu, cu'a Lex Pompeia a l'ha risevüu tütti i diritti d'u Ius Latii[7][8][9].

P'ou zvilüppu d'a regiùn u l'è stètu ben inpurtante, d'u 109 primma de Cristu, a custruçiùn d'a Via Aemilia Scauri, ch'a ligäva Vuè, insc'ou Mä Ligüre, cu'a Cianüa Padann-a, pe pasä i munti da-u Colle de Cadebunn-a e chinä poi p'â Burmia. Int'u detaggiu, int'a valä a traversäva i paixi de Ferraria (Ferania), Calanicum (foŝĉia Cäiru) e Crixia (A Ciann-a)[10][11]. Cu'a rifurma de l'Augustu d'u 7 d.C. ste tère sun finìe int'a Regio IX Liguria[12] e, ciü de precizu, u l'è puscìbbile che a Burmia a faxesse pärte d'e tère sutt'a-u municippiu de Alba Pompeia, a-a giurnä d'ancö a çitè de Arba, alantùa guvernä da-a gens Camilia. A pärte ciü äta d'a valä, ciü destacä, a duveva ese pe cuntra sutta a Albium Ingaunum, a mudèrna çitè d'Arbenga, ch'u pà ch'a fuise ascrita a-a gens Publilia[7].

Etè de Mezu

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Cu'a fìn de l'Inperu Rumàn de Punente d'u 476, a Burmia, asemme a tütte e tère a l'in gìu, a l'è pasä sutt'a-u cuntrollu d'u regnu ostrugotu e, cu'a guèra gotica vusciüa da l'inperatù Giustiniàn I, d'u 538 a l'è finìa a-i bizantìn. D'u 568, cun l'invaxùn d'i lungubardi, a valä a l'è finìa diviza da-u limes fra de sti lì e a Ligüria bizantinn-a, a cuscì dìta Provincia Maritima Italorum. De stu periudu nu l'è restóu guèi de testimunianse, cumme e ruvinn-e de 'n castrum da vixìn a Bardinetu e l'intitulaçiùn de quärche gexa a di santi che ne vegnan da-u Levante. A tütte e manee, d'u 643 u rè Rotari u l'ha finìa de cunquistä a Ligüria, ch'a l'è restä sutt'a-u regnu lungubardu finn-a d'u 774, quand'u l'è stètu pigióu da-u Carlu Magnu[7].

Int'i anni d'a decadensa de l'inperu carulingiu, i paixi d'a Burmia sun stète sachezè ciü votte da-i saracen, che de l'889 l'han atacóu finn-a Acqui, sciben che l'han patìu menu danni che e çitè d'a Rivea. Pe cuntrastä i atacchi d'i pirati, u rè d'Italia, u Berengariu II d'Ivrea u l'ha spartìu a Ligüria inte trè marche e, int'u detaggiu, a regiùn cunpreiza fra Sann-a, Acqui e u Munferóu a furmäva a cuscì dita marca aleramica[7][13].

E ruvinn-e d'u castellu de Cäiru, d'i seculi XI-XII.

D'u 991 u l'è stètu fundóu u primmu munasté d'a valä, quellu de San Quintìn de Spiĝn̂u, ch'u l'è creóu pe vuluntè d'u marcheize Ansèrmu, u figgiu de l'Aleramu[14]. U mumentu d'u màscimu splendù d'a marca aleramica u l'è rivóu cu'u sö ürtimu marcheize, u Bunifassiu d'u Vastu, che, quande ch'u l'è mortu d'u 1130, u e sö tère sun stète spartìe p'â primma votta tra i sètte figgi[15]. Da stu periudu l'è cumensóu de manimàn 'na spartiçiùn d'e tère e d'i fèudi che spartivan a valä, cu'a fundaçiùn d'u marchexóu de Milléximu, mentre di ätri sciti sun finìi sutta a di stäti vixìn, cumme a Repübbrica de Zena e u marchexóu d'u Munferóu. U Munferóu u l'è stètu ascì l'ürtimu fèudu a ese guvernóu da-a cazadda aleramica, ch'a u tegniva da-u 967, ma a-a fin a s'è estinta e ste tère sun pasè d'u 1306 a 'na ramma d'i Paleologhi[7][16].

U castellu de Milléximu, d'u Duxentu.

A despetu d'a divixùn pulitica, sti tenpi sun stèti 'n mumentu de zvilüppu, cu'a fundaçiùn de növi paixi, u traciä de növe stradde e l'intruduçiùn de növe tecnulugìe e ativitè de pruduçiùn, cumme l'agricultüa insc'ê fasce, e feree e i muìn, purtè int'a valä da-i muneghi benedetìn d'i munasté de San Quintìn (Spiĝn̂u)[14], de San Pé (Ferania)[17] e de San Steva (Milléximu)[18]. A tütte e manee, l'Etè de Mezu int'a Burmia a nu l'è finìa int'u megiu moddu, cun tante guère che l'han traversóu a valä, survatüttu quelle fra a Repübbrica de Zena e u Marchexóu de Finä p'ou cuntrollu d'e vie de tràffegu cu'a Cianüa Padann-a. Sti fèti, che l'han indebulìu i stäti e e ätre istituçiuìn d'a regiùn, han purtóu a l'inträ d'e ätre putense, p'ou ciü a Fransa e Spagna, che d'u Sinqueçentu se sun cunbatüe ascì inte sti sciti[7].

Etè mudèrna

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Targa d'u Culegiu de Scöe Pie de Carcae.

D'u Çinqueçentu, a Burmia a l'ea vegnüa 'na vìa de cumünicaçiùn asè inpurtante p'â Spagna, che alantùa a cuntruläva u Marchexóu de Finä e u Ducätu de Milàn, a furmä 'na vìa che p'ou regnu a l'ea l'ünica puscìbbile pe mandä de armè int'i sö duminni de Fiandre, che l'ean in sulevaçiùn cuntra d'i spagnolli, cumme pärte d'a guèra cuntra a Fransa.

Inte ste lotte u gh'ha pigióu pärte ascì u Ducätu de Savoia, ch'u miäva d'otegnì u zbóccu insc'ou Mä Ligüre, e finn-a a Fransa a s'ea interesä a sti sciti. D'u 1598, cu'a fin d'a cazadda d'i D'u Carettu, a Spagna a l'ha risevüu u cuntrollu dirèttu insc'ou Marchexóu de Finä e, cun stu lì, ascì e tère de l'äta Burmia, levóu Bardinetu ch'u l'ea sutta a-a Repübbrica de Zena e çèrti paixi de l'entrutèra de Sann-a[19]. Pe cuntrastä st'espansciùn, d'u 1636 i piemunteixi l'han pigióu Cengiu e u sö castellu ma, p'â sö inpurtansa strategica, u l'è stètu turna cunquistóu da-i spagnolli a-i 3 de märsu d'u 1639. Cu'a fin de sta guèra e a firma d'a cuscì dìta "Päxe d'i Pirenèi", ünn-a de previxuìn d'u tratätu a cumandäva de caciä zü tütte e furtesse de çèrte regiuìn, cunpreizu quelle d'a Burmia[7][20].

U Santuäju d'u Dezèrtu, a Milléximu.

U duminniu d'i spagnolli u l'è stètu 'n mumentu de crixi p'ä valä: a despetu de l'avertüa de de növe fàbbriche, e tante tasce cumandè da-i duminatuì e u scciöppu de de epidemìe de pèste cumme quella d'u 1630 l'han purtóu a 'na gran puvertè. U növu interèsse p'â religiùn tra a gente u l'ha fètu cumisciunä de növe gexe, cumme a paruchiäle de San Giuàn Batista de Carcae[21] e a gexa d'a Madonna d'u Boscu. D'u 1621 u l'è stètu inandióu u Culegiu d'e Scöe Pie de Carcae, ch'u l'è stètu a primma e, pe tantu tenpu, a sula istituçiùn d'a valä ch'a musträva a scöa a tütti i figiö sensa de distinçiùn pe richessa[7][22].

U duminiu d'i spagnolli, a ogni moddu, u l'è finìu a l'inprinçippiu d'u Setteçentu: cu'u tratätu de Rastatt u teritoju d'u Marchexóu de Finä u l'è stètu vendüu da l'Austria a-a Repübbrica de Zena, mentre u Marchexóu d'u Munferóu, cun Milléximu, Cengiu e Cuŝĉeia, u l'è finìu a-u Ducätu de Savoia, cun de espansciuìn che l'han fètu muntä i cuntrasti tra i duì stäti[23]. Prezenpiu, de sti tenpi se pöan regurdä i sachezzi d'u Feipu D'u Carettu, marcheize de Balestrìn a-u serviçiu d'i Savoia, d'u 1745, che l'han purtóu a de l'ätra ruvinn-a, fèta ancùn pezzu, a-a fin d'u seculu, da l'invaxùn d'e armè d'a rivuluçiùn françeize[7].

Etè cuntenpuranea

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Raprezentaçiùn d'a bataggia de Milléximu cun, a-u centru, u castellu d'u paize

Cu'u scciöppu d'a guèra tra a Fransa rivuluçiunäja e i ätri stäti de l'Europa, scibén ch'a s'ea dichiarä neuträle d'u 1792, a Repübbrica de Zena a l'è stèta ucupä da-i françeixi finn'a l'artessa de Finä mentre, pe cuntra, e armè d'i austru-piemuntexi l'han pigióu u cuntrollu de Degu, Cuŝĉeia, Carcae, L'Âtä, Mallae e Milléximu. Int'i quattru anni de doppu a scituaçiùn a nu l'è cangiä guèi, cu'a liĝn̂a d'u frunte ch'a s'ea fermä insce-i bricchi tra u Settepan, u Melögnu e u San Giacumu, pe chinä fin a-u gurfu de Vuè[7][24].

Peró, quande che d'u 1796 u cumandu d'e armè françeixi u l'è pasóu a-u Napuliùn Bunapärte, a scituaçiùn a l'è cangiä fitu, cun l'Armée d'Italie ch'a l'ha atacóu i nemixi: mentre che e divixuìn d'u Massena e d'u Laharpe pasävan a liĝn̂a d'u frunte a Muntenötte, i ommi de Augereau han pigióu Carcae e Milléximo, cun di cunbatimenti che sun pasè a-a stoja cumme e batagge de Muntenötte, de Milléximu e de Degu. A-i 28 de arvî, doppu che sun stèti turna batüi int'a bataggia de Munduvì, i Savoia se sun dunca areixi a-i françeixi cun l'armistiçiu de Cherascu[7][24].

Sti anni sun stèti tra i ciü difìççili p'â Burmia, tantu che, d'u 1800, cun tütte e carestìe e e pestilense a pupulaçiùn a l'ea chinä d'u vintisei pe çentu rispèttu a primma d'a guèra. Cumme int'i ätri mumenti de crixi a pupulaçiùn a s'ea afiä a-a religiùn: 'na pitüa picinn-a d'a Madonna, d'u 1618, fèta insc'â mu̇àggia de 'n secóu a l'è stèta interesä da 'na gran devuçiùn e cuscì u gh'è stètu fabricóu tütt'in gìu u gran santuäju d'a Madonna d'u Dezèrtu, che a-a giurnä d'ancö u l'è ancùn tra i ciü inpurtanti d'a valä[7][25].

Cun l'anesciùn dirètta d'a Repübbrica Ligüre a l'Inperu françeize d'u 1805 l'è cangióu d'u bèllu tütta l'aministraçiùn d'a valä, finìa inte 'n'ünica duminaçiùn. Int'u detaggiu, a valä a l'è finìa int'u cuscì ditu dipartimentu de Muntenötte, spartìa fra i duì çircundäi de Çeva e de Acqui e, p'â pärte ciü äta d'a valä, int'i cantuìn de Milléximu, Spiĝn̂u, Degu, Cäiru e Calisàn[26]. Stu gran travaggiu de rifurma a l'è tucóu a-u prefèttu de Sann-a, u Chabrol de Volvic, che cu'i sö intervènti, survatüttu insc'ê vìe, u l'ha missu e bäze d'u zvilüppu d'a valä. Cu'a fin de l'inperu d'u Napuliùn, e e decixùi d'u Cungrèssu de Vienna d'u 1815, a Burmia a l'è finìa d'u tüttu int'u Regnu de Sardegna, pe andäne cuscì aprövu a-a sö stoja[7].

Int'i anni de doppu d'a Segunda Guèra Mundiäle int'a valä u gh'è stètu fundóu tante fàbbriche, misse survatüttu int'i paixi a-u cunfìn tra a Ligüria e u Piemunte, ma cu'u tenpu sun stète p'ou ciü serè. Da-u 1973 i cumüni d'a pärte d'a Burmia int'a Ligüria sun stèti missi insemme int'a Cumünitè Muntann-a de l'Äta Burmia, creä cun lezze regiunäle e cunpetense in mateja d'agricultüa, de furèste, antincèndiu e zvilüppu d'e canpaĝn̂e[27][28][29], che peró, d'u 2011, a l'è stèta insc'â fin desfä[30].

Cultüa

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Lengua

[modìfica | modìfica wikitèsto]

P'â sö stoja de tère de fruntea, a Burmia a gh'ha d'e bèlle diferense fra i sö parlè, varietè de cuntattu e tranxiçiùn fra u ligüre e u piemunteize. Int'u detaggiu, a pärte ciü äta d'a valä a l'è quella ch'a gh'ha ciü trèti d'u ligüre mentre, de manimàn ch'u se chinn-a p'â valä, se trövan de varietè ciü piemuntexi, cun sulu de carateristiche in cumüne cu'i parlè d'a Rivea[31].

Fra e varietè parlè int'a valä, u gh'è 'na spartiçiùn ciütóstu marcä ch'a se dividde i paixi de Bardinetu e Calisàn, da 'na pärte, cun quelli da Muriädu e Useĵa in zü, scicumme che i primmi gh'han 'na cunservaçiùn de vucäle àtune a-a fin de poule cumme int'u ligüre, mentre ciü a valle armenu "-e" e "-u" de régula cazzan[32].

Cuxinn-a

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Äta valä

[modìfica | modìfica wikitèsto]
E Ninçöe Piemunte IGP.
Prudotti
  • Castaĝn̂e de Calisàn e Muriädu: pruduçiùn ben inpurtante, a castaĝn̂a de Calisàn a l'è stèta finn-a ricunusciüa cumme Presidio Slowfood. A sta lì u gh'è dedicóu a "Fèsta d'autünnu", 'na manifestaçiùn dunde u megiu rustiä u guagna u premmiu d'a "castaĝn̂a d'ôu"[33].
  • Funzu neigru: i paixi de Calisàn e de Bardinetu sun d'i sciti ben cunusciüi p'ou funzu neigru, ch'u gh'è dedicóu a "Fèsta naçiunäle d'u funzu neigru d'ôu"[34].
  • Triffue: a pruduçiùn d'e triffue a l'è tipica de Milléximu, dund'u ghe vegne dedicóu a "Fèsta naçiunäle d'a triffua de Milléximu"[35].
  • Sücca d'a Ruchetta: a l'è 'na qualitè de sücca tipica d'u paize d'a Ruchetta, fraçiùn de Cengiu, cun de manifestaçiuìn che ghe sun stète dedichè, cumme a Zucca in piazza[36][37].
  • Mocu: u l'è 'n legümme tipicu de Cengiu, dund'u l'ha guagnóu u ricunuscimentu d'a Denuminaçiùn Cumünäle (De.Co.), ma ascì d'ätri paixi d'a valä, cumme Cäiru, Milléximu, Degu, Muriädu, Calisàn e Cuŝĉeia[38].
  • Ninçöa Piemunte: varietè de ninçöa ch'a l'ha finn-a guagnóu u ricunuscimentu de l'IGP, a l'è ciantä ascì int'a pärte d'a Burmia ch'a se tröva int'a pruvincia de Cüniu, survatüttu int'u teritoju d'u cumüne de Curtemilia[39].
  • Zuncò: u l'è 'n furmaggiu frescu tradiçiunäle d'a regiùn, fètu cun lète de cräva e lascióu a l'äja pe pochi giurni primma d'ese mangióu[40].
  • Rubiola d'a Burmia: furmaggiu ch'u l'è fètu sulu che int'i cumüni de Bardinetu, Calisàn e Useĵa, a diferensa d'a zuncò u l'è missu pe 'n pocu a möjä, ciü o menu 'na setemann-a[41].
  • Frizze: e frizze sun di insachè fèti de figaitu de porcu, sâsìssa e bacche de zerneivu, fèti cöxe a bagnumarìa, friti o brustulìi insce 'na ciappa, che 'na votta se fävan inte tütta a valä[42].
Riçètte tipiche
Pachettu de turcetti.
  • Grissa: pan tradiçiunäle de tütta a valä, cuscì cumme inte de pärte d'a Rivea de Punente, u gh'ha 'na furma alunghìa[43].
  • Sciaccarotti: fügasette fète survetüttu a Muriädu e a Milléximu, sun cruvìe da 'n cundimentu furmóu da särsa de tumäta, pestu e aggiu[44].
  • Fazzino: qualitè de fügasetta de patatte che segundu u paize e u cundimentu u piggia u numme de lisone (Refreidu, fraçiùn de Muriädu) o de lisotto (Pallae) ascì, a l'è fèta inte tütta a valä[45].
  • Tira: panettu tradiçiunäle de Cäiru, fètu cu'in pin de sâsìssa[46].
  • Tirottu: pan ch'u piggia u numme da-a tira, ch'a gh'ha ciü o menu a mèxima furma, u l'è tipicu d'a pärte ciü äta d'a valä e d'U Saŝĉellu, cu'in pasta fèta de fainn-a e de patatte, tütta bagnä d'öju[47].
  • Zeaia: dìta Zrarìa o Zeraria ascì, a l'è 'na gelatìnn-a de carne de bö e de porcu, fèta andä inte 'n broddu ch'u gh'ha de l'ôuföggiu e d'u safràn pe güsti. A l'è 'n mangiä tradiçiunäle d'u tenpu de Denà[48].
  • Cubeletti: i cubeletti sun di bescötti de pasta frolla, fèti inte de ätre pärte d'a Ligüria ascì, cu'a versciùn tipica d'a Burmia ch'a vö 'n pin de marmeläta d'armugnìn[49].
  • Milleximìn a-u rhum: i milleximìn sun di ciculatìn cu'in pìn de rhum, che sun stète inventè a Milléximu, de dunde l'han pigióu u numme[50].
  • Turcetti: i turcetti d'a Burmia, fèti p'ou ciü a Mallae, se sumeggian a stu duçe tipicu d'a cuxinn-a piemunteize, fèti cumme in bescöttu frìtu da-a pasta ch'a gh'ha drentu 'n pocu de rhum[51].
  • Pan o osse d'i morti: sun d'i bescötti tipichi de Calisàn, dunde sun stète inventè a-a fin d'a guèra. A sö pasta a l'è fèta de bescötti sfregugiè, fainn-a, süccóu, vin giancu e früta secca[52].
  • Turta stranguagatti: a l'è 'na turta tipica de Calisàn, fèta cu'ina pasta che se sumeggia a quella d'u panduçe, ma ciü teĝn̂a de sta lì[53].
  • Cugnà: marmeläta de mustu d'üga, fighe, nuxe, meĵe, peĵe e ätri güsti, cu'ina preparaçiùn ch'a se tröva ascì int'e Langhe. In Burmia a l'è tipica d'u paize de Curtemilia[54].

Bassa valä

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Butiggia de Brachettu d'Acqui.
  • Filettu baxóu: u l'è 'n salümme recavóu da-a carne maxinä de porcu insacä asemme a 'n filettu de porcu ch'u l'è stètu pasóu in sarmöja. Da mangiä pasóu duì o meixi o ciü, u l'è tipicu d'u paize de Punçùn e u l'à guagnóu u ricunuscimentu de Prudottu Agrualimentäre Tradiçiunäle (P.A.T.).
  • Fainä d'Acqui: a gh'ha 'na preparaçiùn ciütóstu paigia a quella d'a fainä ligüre, segnu d'i ligammi storichi tra a çitè e u mä; inte sta versciùn a l'è cundìa cu'u peive neigru.
  • Amaretti d'Acqui: a çitè d'Acqui a gh'ha 'na pruduçiùn tipica d'amaretti.
  • Acqueixi a-u rhum: i acqueixi sun di ciculatìn cu'in pin a-u rhum tipichi d'a çitè d'Acqui, fèti cu'ina pasta ch'a se cunpunn-e de ciculäta, cremma de maruìn, pasta de ninçöe e rhum.

Vin e licuri

[modìfica | modìfica wikitèsto]
U mèximu argumentu int'u detaggiu: Vìn da Ligùria.
  • Granaccia (varietè d'a vixe "Alicante", de Rocavignä)
  • Duçettu d'e fasce (varietè de Curtemilia e Muriädu d'u Duçettu d'Arba)
  • Duçettu d'Acqui (DOC)
  • Barbea d'Asti (DOCG)
  • Brachettu d'Acqui (DOCG)
  • Muscätu (DOCG)
  • Muscätu pasìu (DOCG)
  • Curteize pasìu (DOC)
  • Muscätu pasìu (DOC)
  • Amäu Gamondi

Notte

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Notte a-u tèstu
  1. ↑ Bùrnia a Carcae[1], Burnia a Cäiru[2], Burgna a Useĵa[3], Buŕmia o Burmia a Giüsvalla[4]
Notte bibliugrafiche
  1. ↑ (LIJ, IT) Giacomo Melano, Lessico del dialetto carcarese, Sann-a, Editrice Liguria, Setenbre 2013, p. 25.
  2. ↑ (LIJ, PMS, IT) Mair Parry, Parluma 'd Còiri, sociolinguistica e grammatica del dialetto di Cairo Montenotte, Sann-a, Editrice Liguria, Agustu 2005, p. 357, ISBN 88-80-55213-9.
  3. ↑ (LIJ, IT) Hugo Plomteux e Giacomo Bocca, I. Repertorio lessicale, in Osiglia e Alta Val Bormida. Inchieste dialettali: Vocabolario del dialetto di Osiglia, Uzeja, Comune di Osiglia, 2023, p. 60.
  4. ↑ (PMS, LIJ, IT) Pietro Baccino, Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte, In proppiu, Agustu 2022, pp. 31, 47.
  5. ↑ (IT) Vincenzo Malacarne, Lezione Prima, in De' Liguri Statellati, Türìn, 1787.
  6. ↑ (EN) Francesco Perono Cacciafoco, Pre-Indo-European Relics: The *borm- Root in the European Pre-Latin Context, in Acta Linguistica: Journal for Theoretical Linguistics, Vul. 9, n. 2, 2015, pp. 57-69.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 (IT) Gian Paolo Re, Una storia millenaria di contese e spartizioni, in La rocca dell'Adelasia. Una riserva naturalistica nell'alta val Bormida, Gruppo 3M Italia, 1989, ISBN 88-43-53051-8.
  8. ↑ (IT) Vincenzo Malacarne, Lezione Seconda, in De' Liguri Statellati, Türìn, 1787.
  9. ↑ (IT) Vincenzo Malacarne, Lezione Terza, in De' Liguri Statellati, Türìn, 1787.
  10. ↑ (EN) William Smith, Via Aemilia Scauri, in sce perseus.tufts.edu, Dictionary of Greek and Roman Geography.
  11. ↑ (IT) Helia Ciampi Polledri, Via Aemilia Scauri (abstract), in Studi Classici e Orientali, Vul. 16, Piza, Pisa University Press, 1967.
  12. ↑ (LA) Pliniu u Vegio, Naturalis historia, Vul. 3, Rumma, 77 d.C.
  13. ↑ (IT) Raoul Molinari, La marca aleramica. Storia di una regione mancata, UmbertoSoletti Editore, 2008, ISBN 88-95628-00-4.
  14. 1 2 (IT) Cumüne de Spiĝn̂u, L'abbazia di San Quintino, faro di civiltà della Valle Bormida (PDF), in sce comune.spignomonferrato.al.it, 21 märsu 2014. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  15. ↑ (IT) Renato Bordone, Il "famosissimo marchese Bonifacio". Spunti per una storia delle origini degli Aleramici detti del Vasto, in Bollettino storico-bibliografico subalpino, Vul. 81, Türìn, 1983, pp. 587-602.
  16. ↑ (IT) Roberto Maestri, L'arrivo in Monferrato dei Paleologi di Bisanzio, 1306-2006: studi sui Paleologi di Monferrato, Circolo Culturale "I Marchesi del Monferrato", 2007.
  17. ↑ (IT) Giuseppe Milazzo, L'abbazia di Ferrania, in sce rsvn.it, 18 nuvenbre 2017. URL consultòu o 26 zenâ 2026 (archiviòu da l'url òriginâle o 18 novénbre 2017).
  18. ↑ (IT) Cumüne de Milléximu, Da visitare, in sce comune.millesimo.sv.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  19. ↑ (IT) Giorgio Mamberto, La vendita del Marchesato del Finale alla corona di Spagna nel 1602, Finä, Associazione Emanuele Celesia, 2014.
  20. ↑ (DE) Jean Meyer, Frankreich im Dreißigjährigen Krieg, in sce lwl.org. URL consultòu o 26 zenâ 2026 (archiviòu da l'url òriginâle o 26 seténbre 2007).
  21. ↑ (IT) Cumüne de Carcae, Chiesa parrocchiale San Giovanni Battista, in sce comune.carcare.sv.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  22. ↑ (IT) Cumüne de Carcae, Carcare - La storia, in sce comune.carcare.sv.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  23. ↑ (IT) Elio Migliorini e Carlo Morandi, RASTATT, in Enciclopedia Italiana, Rumma, Istituto della Enciclopedia Italiana, 1934.
  24. 1 2 (IT) Karl von Clausewitz, La Campagna del 1796 in Italia, Milàn, Libreria Militare Editrice, 2012, ISBN 88-89660-14-7.
  25. ↑ (IT) Giovanni Meriana, Guida ai Santuari in Liguria, Zena, Sagep, 1997, ISBN 88-7058-666-9.
  26. ↑ (FR) Departement de Montenotte, in Almanach impérial pour l'année M.DCCC.X, Pariggi, Chez Testu et Cie., 1810, p. 395.
  27. ↑ (IT) L.R. 21 mazzu 1973, n. 15 (PDF), in sce lrv.regione.liguria.it.
  28. ↑ (IT) L.R. 30 lüggiu 1973, n. 27 (PDF), in sce lrv.regione.liguria.it.
  29. ↑ (IT) L.R. 12 zenä 1973, n. 27 (PDF), in sce lrv.regione.liguria.it.
  30. ↑ (IT) L.R. 29 dixenbre 2010, n. 23, art. 12, in sce lrv.regione.liguria.it.
  31. ↑ (IT) Fiorenzo Toso, Studi e ricerche sui dialetti dell'Alta Val Bormida, Milléximu, Comunità montana Alta Val Bormida, 2001.
  32. ↑ (LIJ, PMS, IT) Mair Parry, Parluma 'd Còiri, sociolinguistica e grammatica del dialetto di Cairo Montenotte, Sann-a, Editrice Liguria, Agustu 2005, pp. 276, 297, ISBN 88-8055-213-9.
  33. ↑ (IT) Festa d'autunno a Calizzano, in sce borghidiriviera.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  34. ↑ (IT) Bardineto, Grande Regno dei porcini, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026 (archiviòu da l'url òriginâle o 30 lùggio 2021).
  35. ↑ (IT) Millesimo, la festa del tartufo, in sce web.archive.org. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  36. ↑ (IT) Zucca di Rocchetta Cengio, in sce web.archive.org. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  37. ↑ (IT) Zucca in piazza a Rocchetta di Cengio, in sce web.archive.org. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  38. ↑ (IT) Moco delle Valli della Bormida, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  39. ↑ (IT) Consorzio Tutela Nocciola Piemonte, in sce nocciolapiemonte.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  40. ↑ (IT) La zuncà, un formaggio fresco prodotto secondo la tradizione, in sce thefridgeproject.com. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  41. ↑ (IT) Robiola della Val Bormida, in sce mangiareinliguria.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  42. ↑ (IT) Frizze, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  43. ↑ (IT) Grissa, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  44. ↑ (IT) Sciaccarotti, in sce borghidiriviera.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  45. ↑ (IT) Fazzino, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  46. ↑ (IT) Tira, in sce fondazioneslowfood.com. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  47. ↑ (IT) Tirotto, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  48. ↑ (IT) Zeaia, in sce cucinaligure.info. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  49. ↑ (IT) Gobeletti o Cobeletti, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  50. ↑ (IT) Millesimini, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  51. ↑ (IT) Torcetti, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  52. ↑ (IT) Pan e ossa dei morti, una dolce tradizione, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  53. ↑ (IT) Strozzagatti, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 26 zenâ 2026.
  54. ↑ (IT) Cognà (o cugnà, salsa d'uva), in sce langhe.net. URL consultòu o 26 zenâ 2026.

Bibliugrafìa

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ätri prugètti

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ligammi de föa

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Contròllo de outoritæVIAF (EN) 315135260 · BNF (FR) cb150446171 (data)
Estræto da "https://lij.wikipedia.org/w/index.php?title=Burmia_(valä)&oldid=267725"