Càncou

ZE	Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ

O càncou ò càncao o l’é ‘na neoplaxîa malìgna, sàiva a dî ‘na nêuva formaçión de çélole ch’a se prodûe inte ‘n tesciûo e ch’a crésce ciù o mêno spedîa, con l’oumentâ e con l’invàdde i tesciûi vexìn e l’òrgano dónd’a s’é desvilupâ, co-o transmettise ascì lontàn a âtri òrgani e tesciûi pe mêzo de metàstaxi.

Càncou do sén, con l’aspêto tìpico ch’o l’asoméggia a ‘na gritta e ch’o dà o nómme a-a moutîa

A paròlla càncou a vêgne da-o latìn cancer “grìtta”, in sciô càlco do grêgo antîgo καρκίνος da-o mæximo scignificòu. Con tùtta probabilitæ, a raxón de l’asoçiaçión a l’é da çercâ inte l’aspêto tìpico de dötréi càncai do sén, dónde de ötte o tumô o l’é contornòu da-e vénn-e distéize, e-o l’aregordâva dónca a-i mêghi antîghi l’animâ. O mêgo grêgo Ippòcrate de Cos (460-377 a.C.), conscideròu o poæ da mêxìnn-a ocidentâle, o dêuvia e paròlle καρκίνος (càncou) καρκίνωμα (carcinöma) con ciæa referènsa a ste moutîe. Inti seu tèsti, arecugéiti into Corpus Hippocraticum, se mensónn-a o tèrmine ὄγκος (tumô) ascì, ma sénsa ‘na dirètta asoçiaçión co-o càncou. Sêi sécoli dòppo Ippòcrate, o seu comentatô e amiratô, Galén de Pèrgamo (120-200 d.C.), o dà ‘n quàddro clìnico detagiòu do càncou e-o n’infórma da raxón do nómme.

L’Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ a definìsce o càncou cómme ‘n làrgo grùppo de moutîe che pêuan partî inte squæxi tùtti i òrgani ò tesciûi do còrpo quànde de çélole anormâle créscian inte ‘na mainêa incontrolâ, vàn de là di seu confìn comùn pe invàdde de pàrte vexìn do còrpo e/o spantegâse a di âtri òrgani. A ciù pàrte de definiçioìn de càncou a vêgne de l’Institûto Naçionâle do Càncou (NCI), segóndo o quæ “o càncou o l’é ‘na moutîa dónde dötræ de çélole do còrpo créscian inte ‘na mainêa incontrolâ e se spàntegan a âtre pàrte do còrpo.

I ségni distintìvi do càncou (cancer hallmarks) identificæ da Douglas Hanahan e Robert Weinberg són quélle caraterìstiche che delìnian e çélole di tumoî malìgni rispètto a quélle sànn-e:

1. No àn bezéugno de sponción da fêua pe mantegnî a seu cresciànsa
2. No són senscìbili a-i segnæ inibitoî che in condiçiòin normâli contegniéivan a seu cresciànsa
3. Són rexisténti a-a mòrte çelolâre programâ (apoptôxi)
4. Se pêuan divìdde a l'infinîo
5. Spóncian a cresciànsa de vâxi do sàngoe pe portâ l'alêvo a-i tumoî
6. Invàddan i tesciûi vexìn e se spàntegan a scîti lontàn
7. cangiaménto de vîe metabòliche
8. evaxón do scistêma inmunitâio

A quésti ségni s'azónze dôe condiçioìn abilitànti:

• instabilitæ do patrimònio genético
• insciamaçión

Difuxón inta popolaçión

Into móndo

In pónto de epidemiologîa, o càncou o l’é un di ciù gréndi problêmi soçiâli, sanitâi e econòmichi do XXI sécolo, dæto ch’o l’é a caxón do 16,8% de mòrte e do 22,8% de mòrte da moutîe no trasmiscìbili (NCDs). Segóndo e stìmme de l’Agençîa Internaçionâle pe-a Riçèrca in sciô Càncou (IARC), gh’é stæto squæxi 20 mioìn de nêuvi câxi de càncou inte l’ànno do 2022 con 9,7 mioìn de mòrte pe càncou.

E fórme prinçipâli de càncou pe inçidénsa into 2022 són stæte quello do pormón (12,4% de tùtti i nêuvi câxi), do sén (11,6%), do cölon-foieu (9,6%), da pròstata (7,3%) e do stéumago (4,9%).

• 
  Inçidénsa de fórme de càncou inte l'òmmo (USA, 2008)
• 
  Inçidénsa de fórme de càncou inta dònna (USA, 2008)

O càncou do pormón o l’é stæto a caxón prinçipâle de mòrte pe càncou (18,7% do totâle) e ghe vêgne aprêuvo quéllo do cölon-foieu (9,3%), do figæto (7,8%), do sén (6,9%) e do stéumago (6,8%).

• 
  Mortalitæ de fórme de càncou inte l'òmmo (USA, 2008)
• 
  Mortalitæ de fórme de càncou inta dònna (USA, 2008)

Gh’é de diferénse de sèsso inte l’inçidénsa e inta mortalitæ, dæto che pe-e dònne o càncou ciù de sovénte diagnosticòu e ch’o pòrta de ciù a-a mòrte o l’é quéllo do sén, méntre pe-i òmmi o l’é quéllo do pormón.

In Itàlia

Segóndo l’Asoçiaçión Italiànn-a pe-a Riçèrca in sciô Càncou (AIRC), in Itàlia e stìmme cóntan inte l’ànno do 2024 ciù o mêno 390.000 nêuvi câxi de tumô diagnosticæ, di quæ 214.000 tra-i òmmi e 175.000 tra-e dònne. Into 2024, lasciòu i carciömi da pèlle no melanömi, i tumoî ciù frequénti són stæti quélli do sén, do cölon e do foieu, do pormón, da pròstata e da vescîga.

Quànte a inçidénsa, inti màscci o tumô ciù frequénte pe nêuvi câxi l’é stæto quéllo da pròstata (19%), con aprêuvo quéllo do pormón (14,9%), do cölon e do foieu (12,8%), da vescîga (11,8%). Inte dònne in càngio o ciù comùn o l’é stæto quéllo do sén (30,3%), con aprêuvo quéllo do cölon e do foieu (12,1%), do pormón (7,4%) e do còrpo de l’ùtero (4,9%).

Fatoî de réizego e prevençión

Segóndo l’Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ (OMS), l’ûzo de tabàcco, o consumâ àlcol, ùnn-a diêta gràmma, a mancànsa de ativitæ fìxica e l’inquinaménto de l’âia són di fatoî de réizego pe-o càncou e âtre moutîe no trasmiscìbili. Dötræ infeçioìn cròniche ascì són di fatoî de réizego pe-o càncou, in particolâ inti pàixi a bàsso e médio rédito.

Ciù o mêno o 13% di càncai diagnosticæ into 2018 into móndo êan ligæ a infeçioìn carcinogéniche, cómme Helicobacter pylori, o papillomavirus umàn (HPV), o vîrus de l’epatìte B (HBV), o vîrus de l’epatìte C (HCV) e-o vîrus de Epstein-Barr (EBV). I vîrus de l’epatìte B e C ouméntan defæti o réizego de càncou do figæto, méntre dötréi tîpi de HPV o réizego de càncou do còllo de l’ùtero. L’infeçión de HIV pe de ciù a l’ouménta o réizego de desvilupâ o càncou do còllo de l'ùtero de sêi òtte e acréscian asæ o réizego de desvilupâ di âtri càncai cómme o sarcöma de Kaposi.

Tra-o 30% e-o 50% di càncai pêuan a-o moménto êse prevegnûi co-o schivâ i fatoî de réizego e con l’apricâ e strategîe de prevençión bazæ d’in sce l’evidénsa. A “crôxe” do càncou a peu êse aleiâ ànche co-a rilevaçión tenpöia da moutîa e co-o trataménto e-a cûa adatæ pe-i paçiénti chi-â desvilùppan. Defæti tànti càncai àn ùnn-a bónn-a poscibilitæ de êse cuæ se diagnosticæ de fìcco e bén tratæ.

Mòrte into móndo pe càncou ch'o se peu atriboî a fatoî de réizego into 2019 pe sèsso e ìndice de svilùppo umàn (SDI)

Caxoìn

No gh’é squæxi mâi, fêua che inte pöche fórme ereditâie, ‘na sôla caxón ch’a peu spiegâ percöse ‘n tumô o spónta. Se pàrla dónca de ‘n proçèsso multifatoriâle co-îna eçiologîa conplèssa, za che a-o seu svilùppo pìggian pàrte tànti fatoî despægi. Dötréi de quésti no se pêuan cangiâ, cómme i gêni ereditæ da-i genitoî ò l’etæ, méntre in sce di âtri se peu intervegnî pe redûe o réizego de desvilupâ a moutîa.

Etæ

A vegiàia o l’é o fatô de réizego ciù inportànte pe-o càncou: a ciù pàrte di tumoî, defæti, a se desvilùppa inta tèrsa etæ. L’é ànche pe-o montâ de l’etæ média da popolaçión che inte l’ùrtimo sécolo o nùmeo de persónn-e che àn desvilupòu ‘n tumô o l’é cresciûo. A tùtte e mainêe, fórme despægie de càncou pêuan sciortî, con frequénsa variàbile, a tùtte e etæ.

Fatoî ereditâi e genétichi

Inta ciù pàrte di câxi, in pónto de tumoî, no se pàrla de ereditarietæ, benscì de familiaritæ, scicóme pe mêzo di gêni no se transmétts a moutîa ma sôlo che ‘na magiô predispoxiçión a desvilupâla. Dónca se peu ereditâ in gêne muòu ch’o fa vegnî sôviatùtto di tîpi de çélole ciù portæ a-a moutîa, ma pe comùn gh’é bezéugno che s’azónze di âtri fatoî. L’oportonitæ de sottopónnise a ‘n test genético a dêve êse çernegiâ segóndo o quàddro de famìggia (quæ e quànti tîpi de tumô se són verificæ, se do mæximo tîpo, se in etæ tenpöia, se into mæximo ràmmo da famìggia e coscì vîa).

Pe exénpio, o mêgo de referénsa o peu consciderâ de exegoî ‘n test pe controlâ a presénsa de mutaçioìn di gêni BRCA, che predispónn-an a-o tumô do sén, da oæa, da pròstata. Un rezultòu poxitîvo a-o test o peu consegiâ, sénpre insémme a-o mêgo, de comensâ i contròlli de screening pe-o tumô do sén prìmma do ténpo e conpî i eventuâli percórsi de terapîa ciù adatæ a-o câxo. Into câxo de éxito negatîvo, no l’é da esclùdde che ‘na persónn-a a peu in tùtti i câxi amoutîse de ‘n tumô de tîpo izolòu e no familiâre. Dónca ‘n éxito aseguànte o no dêve portâ a dâ mêno a ménte a ‘na vìtta sànn-a e a-i contròlli prescrîti. A-a mæxima minêa, dêvan sottopónnise a contròlli ciù frequénti i portatoî de polipôxi adenomatôza familiâre, dæto che l’é ciù fàçile che desvilùppan di tumoî de l’intestìn.

E mutaçioìn de BRCA1 e BRCA2 e-o réizego asolûto de càncou. BRCA (Antìgeni Corelæ a-o Càncou do Sén) són doî gêni oncosopresoî e-e mutaçioìn che i asmòrtan predispónn-an a persónn-a a desvilupâ o tumô

Stîlo de vìtta

I àndi da vìtta di tùtti i giórni pêuan oumentâ a probabilitæ de desvilupâ o càncou cómme fatoî de réizego. Gh’é defæti ‘na ciæa evidénsa che i fatoî do stîlo de vìtta influénzan o réizego de càncou.

Tabàcco

L’ûzo de tabàcco asoçiòu pe prìmma cösa a-o fùmme de çigarétta, o l’é a magiô caxón de mortalitæ càncou ch’a se peu prevegnî, responsàbile de un tèrso pöcasæ de tùtte e mòrte da càncou. L’ûzo de tabàcco o l’é de lóngo ‘n fatô de réizego a-o de fêua da fórma de consùmmo, scibén che pe comùn o mòddo ciù frequénte de dêuviâlo l’é o fumâ, sôviatùtto cómme çigarétta, ma de ötte co-a pìppa ascì.

A ògni mòddo, o tabàcco o l’é ‘n fatô de réizego ànche quànde o l’é consumòu cómme prodûti smokless (sénsa fùmme), sàiva a dî tabàcco a naixâ, a cicâ, inti formæ do tîpo snus (tabàcco ch’o vêgne mìsso e tegnûo inta bócca, tra-o lèrfo de sôvia e-a zenzîa) ò paan (preparaçión tìpica de l’Àzia do Merdión a bâze de féugge de Betel, nôxe de Areca, tabàcco, câsìnn-a).

O fùmme de çigarétta e-a mortalitæ do càncou do pormón (USA)

Àlcol

L'àlcol, ö sæ l'etanölo ch'o s'atrêuva inte dötréi beviàggi comùn cómme bîra, vìn e licoî, o l'é stæto clasificòu da l'IARC cómme carcinògeno de grùppo 1 a caxón da sufiçiénte evidénsa ch'o pròvoche o càncou sôviatùtto de bócca, gôa, göscio, canoêzo e figæto. Scibén chò-u réizego de desvilupâ o càncou o l'ouménta quànte ciù àlcol se consùmma, l'OMS a l'à mìsso in ciæo che no gh'é 'n livéllo segûo pe l'ûzo de àlcol. No gh'é defæti 'na quantitæ no peigôza pe-o consùmmo de àlcol ch'a no l'inçidde in sciâ salûte e quæseségge beviàggio ch'o o contêgne, a-o de fêua de prêxo e qualitæ, o pónn-e 'n réizego de desvilupâ o càncou.

Pe de ciù, e persónn-e che consùmman insémme tabàcco e àlcol àn un réizego asæ ciù èrto de desvilupâ dötréi càncai. Pe-i càncai da bócca e da gôa, defæti, o réizego pe l'ûzo de dôe sostànse into mæximo ténpo o l'é sinèrgico ò moltiplicatîvo, sàiva a dî bén bén magiô da séncia adiçión di doî réizeghi separæ.

L'é stæto propòsto ciù mecanîximi pe spiegâ cómme l'àlcol o poriéiva oumentâ o réizego de càncou:

• metabolîximo de l'etanölo inte acetaldéide, ch'a l'é 'na sostànsa téuscega e 'n probàbile carcinògeno umàn, dæto ch'a peu danezâ o DNA e-e proteìnn-e
• produçión de spéçie reatîve de l'òscìgeno, che pêuan goastâ DNA, proteìnn-e e gràsci con l'òscidaçión
• conprométte l'abilitæ do còrpo de ronpî e sciorbî nutriénti despægi che pêuan ridûe o réizego de càncou, cómme tànte vitamìnn-e
• caxonâ a distensción di vâxi do sàngoe inta bócca e inta gôa e fâ vegnî ciù fàçile o sciorbî de sostànse danôze, cómme quélle contegnûe into fùmme de çigarétta
• oumentâ i livélli de estrògeni into sàngoe e portâ a-o càncou do sén
• influenzâ in mòddo negatîvo o metabolîximo de l'1-carbònio e-o sciorbî do folâto, portàndo a-o dànno do DNA

Sô e ràggi ôtraviolétti

Scibén che i ràggi do sô són fondamentâli pe-a scìntexi da vitamìnn-a D, 'n'espoxiçión ezagerâ a-i ràggi ôtraviolétti a l'é asoçiâ a-i càncai da pèlle. L'espoxiçión crònica a-i ràggi UV, tànto do sô cómme di letìn abronzànti, a peu caxonâ o melanöma da pèlle, o carcinöma a çélole a scàggie (SCC) e-o carcinöma a çélole da bâze (BCC). I ràggi ôtraviolétti, in particolâ i ràggi UV-B (300-320 nm) són defæti responsàbili da fötocarcinogénexi, dónde o dànno do DNA indûto da-i ràggi o pâ o magiô fatô d'inàndio.

A cheratôxi solâre a l'é 'na lexón comùn tra-e persónn-e da pèlle ciæa, consciderâ 'n precorsô öcaxonâle do carcinöma a çélole a scàggie, dæto ch'a l'à o potençiâle de progredî e trasformâse into càncou da pèlle no-melanöma (NMSC).

Fatoî anbientâli

E alteraçioìn di gêni che càngian e fonçión da çélola e che són a-a bâze do càncou pêuan vegnî da despægie espoxiçioìn anbientâli che danézzan o DNA. Dötréi fatoî ghe són in natûa, cómme di minerâli e di agénti infetîvi, âtri són di prodûti che ghe pêuan êse ciù espòsti de categorîe de lavoratoî, âtri ancón són di agénti fìxichi cómme e radiaçioìn ionizànti.

Inquinaménto de l'âia

A lavoraçión a câdo inte l'indùstria de l'âsâ de Taranto a l'é stæta conosciûa cómme caxón do dramàtico ouménto de l'inçidénsa de fórme despægie de càncou inta popolaçión do pòsto.

Agénti chìmichi

Còrpo de amiànto inte 'n vedrìn çitològico (strìscio da 'n carcinöma de pormón, dónde se védde de çélole tumorâli).

Agénti fìxichi

E fìgge do ràdio (radium girls) êan de operâie inti Stâti Unîi di ànni '20 che àn contræto di tumoî de l'òsso, sarcömi e nécroxi da mascèlla dòppo avéi ingerîo a vernîxe radioatîva a-o ràdio, dêuviâ pe dipìnze i quadrànti di relêui.

Agénti infetîvi

O papillöma vîrus, agénte infetîvo corelòu a-o svilùppo sôviatùtto do càncou do còllo de l'ùtero.

Orìgine e svilùppo da moutîa

Cancerogénexi

In pónto de patogénexi, l’orìgine e-o svilùppo do càncou (cancerogénexi) o l’é ‘n proçèsso multi-fâze ch’o l’interèssa evénti molecolâri e çelolâri a livéllo tànto genético cómme epigenético, guidòu da l’interaçión de fatoî anbientâli, genétichi e metabòlichi. Sénsa tegnî cónto da speçìfica sequénsa di cangiaménti genétichi ò epigenétichi interessæ, quésto proçèsso o l’é pe-o sòlito spartîo inte tréi moménti, ö sæ inàndio, promoçión, progresción.

Inàndio

L’inàndio o l’intravêgne quànde de mutaçioìn ò di cangiaménti epigenétichi s’amùggian e-a çélola a guâgna ‘n avantàggio de cresciànsa ò de sorvevivénsa sôvia i âtri tesciûi. Quésti cangiaménti conséntan a-a çélola inandiâ de crésce ciù spedîa ò scapâ da-i normâli mecanîximi de regolaçión, ponéndo coscì e bâze pe-o svilùppo do tumô.

Quésta mutaçión a peu êse ereditâia o pigiâ. In particolâ, l’inàndio o l’é ‘na fâze reverscìbile ch’a peu êse corezûa co-o levâ l’inandiatô e quésto o l’é fondamentâle pe-i intervénti de profilàsci e de terapîa. Con l’espoxiçión a fatoî chìmichi, fìxichi e biològichi, ‘na çélola a peu patî di càngi genétichi ireverscìbili, che evòlvan potençialménte inte ‘n clón neoplàstico. L’inàndio do càncou o tócca di fatoî crìtichi cómme dànno do DNA, mutaçioìn genétiche e insciamaçión.

Promoçión e progresción

A promoçión a l’interèssa l’espansción de çélole inandiæ inte ‘n tumô ch’o se peu identificâ, in càngio a progresción a conpórta l’amùggio de nêuvi cangiaménti genétichi che ouméntan l’agrescivitæ do tumô. A progresción a peu ànche inclùdde o svilùppo de capaçitæ metastàtiche, che perméttan a-o tumô de spantegâse a di scîti lontàn into còrpo.

A promoçión a l’é o moménto do svilùppo do càncou dónde e çélole cangiæ ò danezæ, che són scapæ a l’apoptôxi, vêgnan inmortâli e amùggian de mutaçioìn che agiùttan a proliferaçión e-a sorvevivénsa da ‘na séncia çélola besâva. Scibén che són ancón conscideræ pre-malìgne e reverscìbili, a cresciànsa e-a sorvevivénsa sostegnûa de quéste çélole trasformæ vêgnan stimolæ, portàndo in sciâ fìn a formâ ‘n tumô distingoìbile.

Oncogêni e oncosopresoî

Tùtti i càncai àn de mutaçioìn inti oncogêni, ö sæ a versción cangiâ di proto-oncogêni, 'na clàsse de gêni interesæ inta normâle divixón e cresciànsa da çélola che pêuan êse corpîi da mutaçioìn rovinôze. Un oncogêne o se fórma defæti quànde 'n proto-oncogêne o vêgne cangiòu arêo e se prodûe de quantitæ stramezuæ de seu còpie ò o seu livéllo de ativitæ o l'oumenta sôvia o normâle. De conseguénsa, se pèrde o contròllo da cresciànsa aprêuvo a-e magàgne inti diferénti scistémi de regolaçión: vêgne dónca cangiòu a mainêa de conportâse da çélola e-a moltiplicaçión de çélole do càncou, che in sciâ fìn invàddan i tesciûi normâli e-i òrgani scìn a spantegâ a moutîa pe-o còrpo. L'é stæto supòsto ascì chò-u svilùppo do càncou o conprénde a seleçión de çélole con magiô capacitæ de proliferaçión, sorvevivénsa, invaxón e metàstaxi.

Pe cóntra, i oncosopresoî són di gêni che régolan a divixón da çélola e l'apoptôxi in condiçioìn normâli. I oncosopresoî disregolæ pêuan portâ a-a cresciànsa incontrolâ de çélole e potençialménte caxonâ o càncou. Méntre i oncogêni quànde vêgnan cangiæ àn un goâgno de fonçión, i oncosopresoî àn ùnn-a pèrdia de fonçión e tùtte dôe contriboìscian a-o svilùppo do càncou. Defæti tànto i oncogêni cómme i oncosopresoî desquinternæ caxónn-an ùnn-a trasmisción de segnâ sbardelâ into càncou, ch'o pòrta a moltiplicaçión sfrenâ da çélola, metàstaxi, pèrdia de l'apoptôxi e angiogénexi.

Metàstaxi

Ùnn-a metàstaxi a l'é a difuxón de çélole do càncou da-o pòsto dónde se són formæ a-o prinçìpio a 'n'âtra pàrte do còrpo. Tra-i ségni distintîvi do càncou (cancer hallmarks) descrìtti da Hanahan and Weinberg, o sôlo fatô ch'o distìngoe o càncou da 'n séncio tumô o l'é l'invaxón a-o mànco de 'na çélola da-a bùgna primâia tramêzo a-a menbrànn-a da bâze, scibén che l'invaxón a l'é neçesâia ma no sufiçiénte pe desvilupâ de metàstaxi.

Defæti, inta cresciànsa descadenâ da carcinogénexi, dötræ célole goâgnan di caràteri metastàtichi, che spiégan ciù do 90% da mortalitæ corelâ a-o càncou. Inta formaçión de metàstaxi l'é interesòu 'na chéita conplicâ de proçèsci ch'a tîa drénto, pe exénpio, invaxón, intrâ inti vâxi, giâ into sàngoe, sciortîa da-i vâxi e colonizaçión. L'òrgano dónde e çélole do càncou pêuan fâ de metàstaxi o no l'é cazoâle ma a difuxón a l'avêgne segóndo 'n fenòmeno dîto òrganotropîximo. Pe exénpio, i càncai da pròstata tîan a colonizâ l'òsso, i melanömi uveâli tipicaménte ricàzzan d'in sciô figæto e o càncou do sén de sototîpi despægi preferìscian di òrgani distìnti pe fâ metastàxi cómme òsso, figæto, çervèllo e pormón.

• 
  I tréi moménti da cancerogénexi
• 
  E mutaçioìn di oncogêni con goâgno de fonçión e quélle di oncosopresoî con pèrdia de fonçión pòrtan a-a cresciànsa stramezuâ de çélole
• 
  Scîti prinçipæ de metàstaxi pe-i tîpi de càncou ciù comùn

Ségni e scìntomi

I ségni e-i scìntomi do càncou són di cangiaménti into còrpo caxonæ da-a prezénsa da moutîa. O càncou o peu prodûe di scìntomi con mecanîximi despægi:

• efètto màssa: 'na cresciànsa stramezuâ de 'n tesciûo inte 'na bùgna a peu sciacâ e strutûe vexìn e caxonâ dô, insciamaçión e conpromisción de fonçión
• pèrdia de fonçión: e çélole tumorâli pêuan lasciâ e çélole sànn-e sénsa òscìgeno e alêvo e interonpî coscì a fonçión de 'n òrgàno vitâle (pe exénpio con l'efètto Warburg)
• scìndromi paraneoplàstiche: dötréi càncai prodûan di ormoìn "ectòpichi", in particolâ quànde sciòrtan da çélole endòcrine, e caxonâ di strapìcchi endòcrini (pe exénpio o tromboenbolîximo venôzo)
• versaménto: dötréi càncai pêuan sponciâ di spostaménti de lìquido e portâ a de arecugéite de lìquido fêua da-e çélole.

Scìntomi costitoçionâli

I scìntomi costitoçionâli són de manifestaçioìn che ìndican l'efètto generâle ò scistémico de 'na moutîa e che pêuan conprométte o benêse conplescîvo ò a condiçión da persónn-a:

• pèrdia de péizo inspiegàbile
• dô inspiegàbile
• stanchéssa ò fadîga inspiegàbili
• suâte de néutte ò frêve inspiegàbili

Scìntomi locâli

I scìntomi locâli càngian segóndo o tîpo de càncou e dónca ànche o scistêma ò l'apægio ch'o vêgne corpîo. Pe exénpio, o càncou do pormón o pòrta a ràntega (disfonîa) e tóssa perscisténte, sàngoe into spûo (emotîxi), sciòu córto (dispnêa).

Diàgnoxi

A diàgnoxi do càncou o l'é o proçèsso ch'o conpòrta a tentatîva de identificâ con preçixón o scîto anatòmico de òrìgine da neoplaxîa malìgna e-o tîpo de çélole interesæ. L'identificaçión tenpöia do càncou a l'ouménta asæ e probabilitæ de sucèsso do trataménto e a peu êse òtegnûa co-a diàgnoxi tenpöia ò co-i test de screening. A diàgnoxi tenpöia a se conçéntra in sce l'identificaçión di paçiénti scintomàtichi prìmma ch'o se peu, in càngio i test de screening conpòrtan o contròllo de persónn-e sànn-e pe trovâ quélle che àn o càncou prìmma che spónte i scìntomi.

Proçèsso diagnòstico

A diàgnoxi do càncou pe-o sòlito o l'é 'n proçèsso ch'o se conpónn-e de tréi moménti prinçipâli, sàiva a dî l'anàmnexi, l'exàmme obietîvo e i exàmmi instrumentâli.

Anàmnexi

A conoscénsa da stöia médica do paçiénte e di fatoî de réizego (pe exénpio, fùmme, stöia familiâre, òbexitæ) a l'é fondamentâle da-o pónto de vìsta clìnico pe determinâ o pónto d'inàndio de âtre investigaçioìn. L'anàmnexi a l'é arecugéita de informaçioìn che àn da fâ con lagnànsa prinçipâ (chief complaint) do paçiénte, stöia médica pasâ, stöia familiâre, profî do paçiénte, revixón di scistêmi.

Exàmme obietîvo

L'exàmme obietîvo o conscìste inta valutaçión do còrpo do paçiénte:

• identificaçión do scîto e do soto-scîto do tumô: quadrànte do sén, dimensción clìnica a-o palpaménto, condiçión da pèlle in gîo, pàrte speçìfica do còrpo tocâ, aspêto da pèlle, dimensción do càncou da pèlle, estensción do tumô a âtri òrgani o strutûe
• stùddio de linfoghiàndole regionâli rispètto a-o càncou primâio: e linfoghiàndole ingrosciæ, scciàsse ò fìsse no són tengûe pe interesæ fìn a che no gh'é a confèrma çitològica ò patològica (no tùtte pêuan êse atastæ con l'exàmme obietîvo)
• identificaçión de metàstaxi a distànsa: pe-o sòlito no vêgnan diagnosticæ con l'exàmme obietîvo ma con l'imaging

Exàmmi instrumentâli

No gh'é 'n sôlo exàmme ch'o peu da sôlo fâ a diàgnoxi de càncou e-i exàmmi instrumentâli dêuviæ són tànti:

• exàmmi de loêuio: exàmme chìmico do sàngoe, exàmme emocromoçitométrico, anàlixi çitogenética, inmunofenotipizaçión, biopsîa lìquida, çitologîa do spûo, test di marcatoî de tumô, anàlixi de oénn-e, çitologîa de oénn-e
• exàmmi radiològichi: tomografîa conputerizâ (TC), risonànza magnética (RM), scansción nucleâre, scansción de l'òsso, scansción PET, ecografîa, ràggi X
• biopsîa: exàmme microscòpico da pàrte de 'n patòlogo do tesciûo maròtto

A biopsîa a l'é de spésso o sôlo mòddo de fâ diàgnoxi segûa de càncou (inta fotografîa, vedrìn de carcinöma da bócca a çélole a scàggie)

Cûa

Into trataménto do càncou, l’intençión finâ a l’é cuâ a moutîa e dónca desreixâ do tùtto a màssa ò o càrego do tumô. Pe conquistâ quésto fìn, de conbinaçioìn de chirurgîa, radioterapîa, chemioterapîa scistémica, terapîe biològiche e ormonâli vêgnan dêuviæ pe controlâ e conponénte locâle e scistémiche da moutîa. Inte dötréi câxi, quànde l’òbietîvo o no l’é a cûa do càncou, o trataménto o l’à o fìn secondâio de fâ da paliatîvo, ö sæ de prolongâ a vìtta e de dâ resciöo a-i patiménti.

A terapîa do càncou a l’é bazâ sôviatùtto d’in sce conbinaçioìn diferénti de chirurgîa, radioterapîa e chemioterapîa. In azónta, e terapîe pontæ (progetæ pe interompî di speçìfichi ségni distintîvi, cómme l’angiogénexi, o metabolîximo, a proliferaçión, l’invasivitæ, l’evaxón inmunitâia), l’ormonoterapîa, l’inmunoterapîa e-e téniche interventîve són vegnûe fêua cómme trataménti oncològichi alternatîvi.

Chirurgîa

Di mêghi inte ‘na sàlla operatöia, co-ìn paçiénte ch’o riçéive ‘na chirurgîa pe-o càncou (Cancer Institute, 1949)

Radioterapîa

Terapîa radiànte pe ‘n linföma de Hodgkin

Chemioterapîa

’Na dònna ch’a riçéive a chemioterapîa pe-o trataménto do càncou do sén

Prògnoxi

A prògnoxi a l'é a previxón e valutaçión do poscìbile córso da moutîa, do poscìbile repìggio da-a moutîa e do poscìbile çìclo de sorvevivénsa. Into trataménto clìnico, o tîpo de tumô, a dimensción, o stàdio, o gràddo, e metàstaxi a-e linfoghiàndole, l'etæ do paçiénte e-a rispòsta a-o trataménto influénzan a prògnoxi do paçiénte.

Pàgine corelæ

Cheratôxi solare

Âtri progètti

Altri progetti

• Wikimedia Commons

• Wikimedia Commons a contêgne di files in sce càncou