Sâta a-o contegnûo

Cixan

Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese
44°05′14.36″N 8°08′42.07″E
Da Wikipedia
(Rindirisòu da Cisàn)
AR
 Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese
Cixàn
cumün
Cixàn – Stemma Cixàn – Bandiera
Cixàn – Veduta
Cixàn – Veduta
Panu(r)àmma du paìse de Cixàn vìstu daa Delaûtra
Localizaçión
StâtoItàlia Itàlia
Región Liguria
Provìnsa Savuna
Aministraçión
ScìndicoMassimo Niero (lista sivica "Futuro e tradizione") da-o 26-5-2014 (3º mandòu da-o 10-6-2024)
Dæta de instituçión1861
Teritöio
Coordinæ:44°05′14.36″N 8°08′42.07″E
Altitùdine52 m s.l.m.
Superfìcce12,27 km²
Abitanti2 106[1] (30-6-2019)
Denscitæ171,64 ab./km²
FraçioìnSènexi, Cunscènte, U Martinettu, Cian Boschi
Comùn confinantiArbenga, Arnascu, Ba(r)estìn, U Se(r)iâ, Sücca(r)èllu
Âtre informaçioìn
CAP17035
Prefìsso0182
Fûzo oràrioUTC+1
Còdice ISTAT009025
Cod. cadastrâC729
TargaSV
Cl. scìsmicazöna 3 (sismicitæ bàssa)[2]
Cl. climàticazöna C, 1 310 GG[3]
Nomme abitanticixanìn
Sànto patrónSanta Ma(r)ìa Madalena
Giórno festîvo22 lüju
Cartògrafîa
Màppa de localizaçión: Liguria
Cixàn
Cixàn
Cixàn – Mappa
Cixàn – Mappa
Pusisiùn du cumün de Cixan inta pruvinsa de Savuna
Scîto instituçionâle
Wikidata · Info

Cixàn[n. 1] (Cisano Sul Neva in italian) u l'è in cumün da Ligü(r)ia, inta pruvinsa de Savuna cun 'na pupulasiùn de 2 106 abitanti (au 2019).

Geugrafìa

U Martinettu, a cunfluènsa fra Neva e u Pennavaire

Cixàn u se tröva inta bassa valâ du Neva, gi(r)àu a punènte rispettu aa Ciâna d'Arbenga, tantu che u sò terito(r)iu u se cunfurma cumme culinàre, delimitàu dau Pissu Ce(r)ésa a nord e daa Còlla de Cixàn a sud.

Particulâre a l'è a pusisiùn de Cunscènte, cu'u paìse ch'u se tröva au de là du Neva, in pôcu ciü a munte che a gia(r)a a se cunzunze cu'u Pennavaire. St'ürtimu scciümme u se càccia inte Neva in lucalitài du Martinettu, doppu avê percursu tostu 20 chilometri, a partì daa Còlla de Cravaüna. A frasiùn de Sènexi a se tröva poi int'ina valâ pe' sò contu, ciü picìna, cun 'na pusisiùn daa parte rispettu au restu de Cixan. Al'è pé stu mutivu chi ciü legâ aa Bastìa (frasiùn d'Arbenga) e a Arnascu. U paìse, cu'e frasiùi u tucca i 12,27 km².

Frasiùi

E quattru frasiùi de Cixan e sun (in urdine de grandessa):

  • Cunscènte
  • Sènexi
  • Ciàn Boschi
  • U Martinettu

Cunfìn

U cumün u cunfina au nord Sücca(r)èllu, a nord-est cun Ba(r)estìn, a est cu'u Se(r)iâ, a sud est cun Arbenga, e a ovest cun Arnàscu.

Sto(r)ia

A frasiùn de Cunscènte

E primme testimuniànse du burgu e remunte(r)evan au periudu bizantin e lungubardu, quande a zòna a vegnìva ciamâ fundus Caesiani, ascì se inte 'na pusisiùn dife(r)ènte rispettu a quella d'ancöi. U paìse cumm'u se cunusce aù u vegne mensciunàu sulu de doppu, intu 1258, pe'via de 'n àttu nutarìle.

Da marcà, pe(r)ò che a furtificasiùn du sèntru a l'è vegnüa de doppu, intu 1274, grassie a l'òpe(r)a de restrutü(r)asiùn vusciüa dau cumün de Arbenga, che u s'é(r)a catàu u paìse daa famìa di marchexi Clavesana (ancù primma u l'é(r)a inti pusedimènti de Bunifassiu du Vàstu).[6]

I travài de restauru i dü(r)an cuscì tòstu quatorz'ànni, fin au 1288, andandu a piâse ascì i terén de l'abassia de Le(r)ìn, i mèximi fràtti chi i gh'axevan a prupietài de L'Ìsu(r)a.[7]

A strategìa arbenganese a nu l'é(r)a stüdiâ, scicumme che de stu periudu e vegnen ascì creàe e "ville növe" de Pûi (frasiùn d'Utuê) e de Villanöva, cun 'n scopu de difesa dae incursciùi esterne.

Aturnu au Trexentu i vegnen rinfursàe e mü(r)aje de difesa, grassie ascì a l'òpe(r)a du prève Serafin Mignàn. Intantu, zà da u XIII seculu cun l'inse(r)imèntu de Arbenga inta sfe(r)a de influènsa zenese ascì Cixàn u passa sutta u duminiu da Repübbrica.

Dü(r)ante a sò duminasiùn, survatüttu intu XVIII seculu, u terito(r)iu cumünêle u vegnìva aministràu da dui cunsu(r)i e sei retûi, ch'i vegnivan selesiunài in base au censu e ligài au quartê arbenganese de Turlâ.[8]

De sti tèmpi pe(r)ò a stabilitài du burgu a vegne a mancà, pe' via de ciü invaxiùi dau de fö(r)a, a primma intu 1672 cu'u regi(r)âse ai Savoia, ch'i se pruvavan a pià a valâ du Neva de moddu da fâla passà sutta au sò dücàu (intu mèximu ànnu a gh'é(r)a stâ l'inundasiùn du Neva, ch'a l'axeva derucàu in toccu de mü(r)àje da sènta), e pòi intu 1746 cun l'asediu de trüppe austru-piemuntexi, ligàu a a guèra de sucesiùn austriaca.

Cu'a caütta da Repübbrica de Zena, duvüa a l'arivu de trüppe de Napuleùn Bunaparte, ch'i ucupe(r)àn a zòna zà a partì da a bataja de Löa, u vegne custituìu pe'a primma votta in cumün indipendènte da Arbenga.

Stu chi u l'é(r)a stàu sutumessu a partì dau 1797 aa Repübbrica Ligü(r)e, dau 1805 anessa a l'Impe(r)u Fransese.

Intu mèntre da duminasiùn fransese a frasiùn de Cunscènte a se dividde da Cixàn, piàndu u numme de Castel Libero, spartisiùn ch'a nu l'ha avüu de seguitu scicumme che Cunscènte a passa turna sutta a Sücca(r)èllu intu 1802.[9] De stu ànnu u cumün u pàssa dau cantùn d'Arbenga (Giü(r)isdisiùn da Sènta) aa Giürisdisiùn di U(r)ivi, cun capitâle Ineja.

A partì dau 1814, ànnu da Restaurasiùn du Cungressu de Vienna, u cumün u entra a fà pàrte du Regnu de Sardegna, ch'u pìa u numme de Regnu d'Italia cun l'ünificasiùn e, doppu a Segunda Guèra Mundià, da Repübbrica Italiana.

I ürtimi cangi in sciu terito(r)iu i su stài fài du 1929, pianduse u cumün indipendènte de Senexi e destacandu da Sücca(r)èllu a frasiùn de Cunscènte, cu'afrasiùn du Martinettu ch'a resta in sci cunfìn. Fra u 1973 e fìn ai 31 de dixembre 2008 u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntâna Ingauna, poi vegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sò supresciùn.

Abitànti

Evulusiùn demugrafica

Abitanti censìi[10]

A sti nüme(r)i lì u se ghe ne pò zunze di âtri sto(r)ichi, de prìmma l'Italia ünia, difatti u se sà che intu 1635 intu burgu chi u ghe staxêva i l'é(r)an 400, mèntre intu 1786 i rexidenti i l'é(r)an muntài a 502, cumme cunfermàu dai censimenti da Repübbrica Ligü(r)e.[7]

Minu(r)ànse Fu(r)èste

Dandu améntu ai datti de l'Istat au 31 dixembre du 2017, i sitadìn fu(r)esti rexidenti in Cixan i sun 230.[11]

Cugnòmmi ciü difüsi

I dexe cugnòmmi ciü difuzi intu cumün i sun: Vignola, Ferraris, Boccone, Montina, Rossi, Rubado, Salvatico, Siccardi, Andreis e Basso.[12]

Pòsti de interesse

Architetü(r)e religiuse

• Gêxa da parocchia de Santa Ma(r)ìa Madalena, intu burgu. A sò elevasiùn a parocchia a se(r)eva avegnüa intu 1582, in cangiu da veggia gêxa de San Calòceru. Podâse ch'u ghe fusse zà de primma ina gêxa dedicâ aa sànta tèmpu de l'etài de mezzu, mèntre a strutü(r)a d'ancöi a remunta au seculu XVII.

• U(r)ato(r)iu de San Bertumê intu burgu, de antìga custrusiùn, prubabilmente intu mediuevu u rapresentava u centru religiusu du burgu.

• Gêxa de San Calòceru, in stile rumanicu, a se tröva da vixìn au semite(r)iu, segundu a tradisiùn custruìa dai fratti benedetìn chi i vegnìvan daa Gainâ(r)a intu XI seculu. U se pènsa che au cumènsu a l'axeva a funsiùn de uspeâ e ricove(r)u.

Frasiùi

Sènexi e Cunscènte i fan dui parocchie pe' sò còntu, e dunca u gh'è:

• Gêxa de San Nicola, a l'è a paruchiâle de Sènexi, da l'aspettu impunente, mudesta de drentu, cun u campanìn ch'u domina u paesaggiu du paìse.

• Gêxa de San Lisciandru, dedicâ au pàppa Lisciandru I, a se tröva intu burgu de Cunscènte, a l'é(r)a stâ fâ custruì intu 1600, e a l'è stâ da quellu mumentu ligâ au castéllu de Cunscènte. Chi a l'é(r)a cunservâ ina téle(r)a rafigüante Santa Cata(r)ìna de Lisciandria, du pitû Guiddu Reni, au espusta au Museu Diucesàn d'Arbenga.

Architetü(r)e sivìli

• Tûre sìvica du relöju, custruìa a partì da 'n veju campanìn goticu vegnüu parte de mü(r)àje, u se tröva de rimpettu aa gêxa paruchiàle.

• Palassu Gollo, a l'è a veja sede du cumün, se tröva inta ciàssa du paise (ciassa Gollo), au mumèntu u l'è duve(r)àu cumme sala de espusisiùn pe' mustre, rapresentasiùi teatrali, ma ascì pé eventi, l'è stàu fra l'àtru restauràu de resente (fra u 2007 e u 2013).[13]

• Stadiu de Cunscŕnte: duve(r)àu pe'e partìe de balùn de e squaddre d'Arbenga, ma ascì pe'xa növa squaddra du postu.[14]

Castélli

Vìsta du Castéllu de Cunscènte

A Cunscènte u se tröva in castellu medievale, ch'u suvrasta a parte ciü antiga du burgu, ciamâ "U Gumbu". U l'é(r)a stàu edificàu daa famìa arbenganese di Costa, a partì dau XVI seculu, in sce a bàze de 'na custrusiùn de primma, duvüa aa famìa di Clavesana, ch'i i aministravan a zôna grassie aa famìa di Cepollini, zà infeudài in Àutu. A mutivasiùn da creasiùn du növu castellu a l'è ligâ aa strategia de difesa medievâle, in moddu da avê ciü avamposti inte tütta a valà, da azunze a quélli de Süccaellu e Castreveju. Da strutüa uiginàia e nu réstan tante tracce, l'è peò següamente ricunducibile a 'sta chì a tùre pe "Parazù", a parte ciü antiga de l'udiernu castéllu.

Inta lucalitài se ponen cumunque ancù vegghe e tràcce de müaje pe(r)imetrâli, dìte caserme. Questa custrusiun a và a respejà l'impurtansa da famìa Costa, survatüttu cun Utaviu Costa, ch'a rìva a cumisciunà 'n dipintu a Caravaggiu, rafigüante San Giuanni Batìsta e 'na 'otta cunservàu inte l'uatò(r)iu.[15]

Ecunumìa

Stu(r)icamènte l'ecunumia du paìse a l'è caraterisà da 'n impurtante prudusiùn agricula e u(r)ìvicula (u l'è pé questu che u nucleu de Cunscènte u l'è ciamàu "U Gumbu") ma zà intu mediuevu u l'é(r)a atìvu u scàngiu cun i paìsi de l'Âta Ligü(r)ia, Garesce survatüttu, ligàu da sempre a a zòna ingàuna, ch'u furniva, in scàngiu de l'ö(r)iu, castagne e se(r)eàli. Ancù aù l'agricultü(r)a a l'è trainante, ma a ascì u türismu u l'è in crescita, cun cumünitài de scalatùi chi i vegnen a frequentà e vàlli du bacìn du Néva (ascì ducca quélla du Pennavaire) pé fà sport a l'àia avèrta ma ascì pé vixità 'sti paìsi.

Cultü(r)a

Dialettu cixanin

U mèximu argumentu in detaju: Dialettu arbenganese.

U dialettu parlàu in Cixan u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u se semeja pé cadensa a quéllu de Süccaellu.

Cüxina

Diferenti e sun e pietanse da tradisiùn ligü(r)e che se pònan tastà intu burgu, fra tütte u cunìu, u zemin de cêxi, o ascì e seppie in zemin, chi prepa(r)àe dau 1500.[16]

Istrusiùn

Cixan u g'ha in propiu scistemma de scö(r)e,[17] da l'àsilu ae elementàri, che e servan gran parte da valà (assemme a quelle de Süccaellu), i istitüti “Anna Maria Bottero” (a matèrna) e “Guido Comanedi” (elementàri), custruìe du 2003 e sun stàe dau 2013 acurpae asemme a quelle de Leca e Süccaellu inte l'istitüu cumprenscìvu du Sejâ.[18] Dau 2017 questu u l'è cunfluiu inte quellu arbenganese (IC Arbenga Dùi).[19]

Feste e fé(r)e

E prinsipàli feste e sàgre intu paise e sun urganisàe da a Pro Loco, fra quéste e se vegghen:[20]

• Festa de Santa Ma(r)ìa Maddalena, a l'è a festa patrunàle du paìse, a se tegne tütti i ànni ai 29 de lüju, aa selebrasiùn religùsa a se zunze a sàgra cun i piàtti tipici da tradisiùn ligü(r)e.

•Festa de San Giuvanni, a l'è a festa patrunàle de Cunscènte, a se tegne aturnu ai 22 de zügnu, inta ciàssa du burgu. A 'cumpagnà a festa religiusa a gh'è a prucesciùn di cristi da lucale cunfraternita, u "falò" (tipica selebrasiùn scimile au Cunfögu zenese o priese) e a sagra cun a cüxina lucàle.

• Mezz'austu in Cixan: a se tegne inta setemàna de feragustu, intu sentru sto(r)icu de Cixàn, cun müxica dau vìvu, ròba da mangià, mercatìn, zöghi pé i fiöi e mustre intu palassu Gollo, a se tegne dau 1988.

• Sagra de Castagne e du vìn nuvellu, a nuvembre, cun e rustìe, a müxica e a cursa péi caüggi du burgu.

• Castagnâ de Sènexi: a se tegne tütti i ànni intu sentru da frasiùn e a l'è caraterisà dae rustìe, prepa(r)àe in sciü muméntu, ma ascì da àtri piatti lucàli, cumme i tajaìn (o taggiaìn, quelli che in zenese se ciammàn picàgge), i gnòcchi e raviöi.[21]

• Prucesciùn de San Nicolò, se tegne a Sènexi intu mese de dixembre, cun a partecipasiùn de cunfraternite du pòstu.

• Sagra du scü(r)òttu: a se tegne intu periudu de carlevâ, cun u falò in vista de Pasqua e cun a prepa(r)asiùn de questu dùse tradisiunàle (italianisabile in "bugie").[22]

Aministrasiùn

Periudu Primmu sitadìn Partìu Càrega Nòtte
25 zugnu 1985 30 mazzu 1990 Sandro Mariano Demucrasia Cristiana scìndicu
30 mazzu 1990 25 lüiu 1992 Sandro Mariano Demucrasia Cristiana scìndicu
16 setèmbre 1992 18 frevà 1994 Marco Lengueglia Demucrasia Cristiana scìndicu
18 frevà 1994 24 arvì 1995 Gianfranco Filadelli Demucrasia Cristiana scìndicu
24 arvì 1995 6 lüiu 1996 Marco Gerini lista sivica scìndicu
30 agustu 1996 18 nuvèmbre 1996 Cumisàiu straurdinàiu
18 nuvèmbre 1996 14 mazzu 2001 Paolo Torrengo lista sivica scìndicu
14 mazzu 2001 30 mazzu 2006 Paolo Torrengo lista sivica scìndicu
30 mazzu 2006 16 mazzu 2011 Maria Eugenia Cassisi lista sivica de sentru-destra scìndicu
16 mazzu 2011 30 arvì 2013 Maria Eugenia Cassisi Insieme per il paese
(lista sivica de sentru-destra)		 scìndicu
30 arvì 2013 26 mazzu 2014 Raffaella Viscogliosi Cumisàiu straurdinàiu
26 mazzu 2014 27 mazzu 2019 Massimo Niero Futuro e tradizione
(lista sivica)		 scìndegu
27 mazzu 2019 10 zügnu 2024 Massimo Niero Futuro e tradizione
(lista sivica)		 scìndicu
10 zügnu 2024 in càrega Massimo Niero Futuro e tradizione
(lista sivica)		 scìndicu

Vie de Cumünicasiùn

Cixàn u l'è fasilmente razunzibile da Arbenga e da Garesce cun a Stradda Statale 582 da Còlla de San Benardu. U paise se tröva ascì vixìn a u cazèllu autustradale de Arbenga (intu teritò(r)iu de Leca), ma ascì a a l'Aurelia Bis (SS1 Bis, intu trattu ch'u culega Arbenga a A(r)àsce). In àtru culegamentu viàriu a l'è a SP3, pé e frasiùi arbenganexi de Salea e Campugexa. U l'è poi culegà cun a valà du Pennavaire grassie a a SP14. A frasiùn de Sènexi e quélla de Cunscènte sun culegàe grassie a a "stradda da Utra". Sènexi l'è ascì fasilmente razunzibile da Bastìa, anche se a stràdda a presenta de prublematiche.[23]

Nòtte

Nòtte dialetâli

  1. ↑ Prununsiàu [tʃi'ʒaŋ], scrìtu ascì Cijan[4], Cisan [tʃi'zaŋ] in urmeàscu[5]

Nòtte a u testu

  1. ↑ Dato Istat - Pupulasiùn rexidente au 30 zügnu 2019.
  2. ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
  3. ↑ (IT) Tabella dei gradi/giorno dei Comuni italiani raggruppati per Regione e Provincia (PDF), Lézze 26 agósto 1993, n. 412, Al. A, Agenzia nazionale per le nuove tecnologie, l'energia e lo sviluppo economico sostenibile, 01-03-2011, p. 151. URL consultòu o 3 màzzo 2025 (archiviòu da l'url òriginâle o 1º zenâ 2017).
  4. ↑ (LIJ, IT) Angelo Gastaldi, Nummi de sittè, paisi e lucalitè, in De tüttu in po', Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 1996, p. 119.
  5. ↑ (LIJ, IT) Giuseppe Colombo, Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian, Cengio, Litografia Fracchia, 1986.
  6. ↑ (IT) U teritòiu e a stòia de Cixàn, in sce comune.cisanosulneva.sv.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  7. 1 2 (IT) A stòia de Cixàn 'cuntà da Pierluigi Casalino, in sce sanremonews.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  8. ↑ (IT) A stòia de Cixàn, in sce siusa.archivi.beniculturali.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  9. ↑ (IT) E frasiùi de Cixàn, Cunscènte, in sce comune.cisanosulneva.sv.it.
  10. ↑ Statìstiche I.Stat - ISTAT;  URL cunsultàu u 30-12-2023
  11. ↑ Dato Istat al 31/12/2017, in sce demo.istat.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  12. ↑ (IT) U cumüne de Cixàn in nümméi, in sce comune.cisanosulneva.sv.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  13. ↑ (IT) U burgu de Cixan, in sce liguriaheritage.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  14. ↑ (IT) U Cixan u l'è pruntu a nàsce tùrna, in sce svsport.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  15. ↑ https://web.archive.org/web/20210610165207/https://www.rivieraligure.it/IT/cisano-sul-neva.k3c1124.htm
  16. ↑ (IT) I piatti da tradisiùn de Cixàn 'cuntai dau Risturànte Bar Sport, in sce savonanews.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  17. ↑ (IT) I servìssi, e scöe, in sce comune.cisanosulneva.sv.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  18. ↑ (IT) Istitüu Cumprenscìvu du Seià, in sce icceriale.weebly.com. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  19. ↑ (IT) Scöe Comanedi, Cixan IC Arbenga II, in sce cercalatuascuola.istruzione.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  20. ↑ (IT) A Pro Loco de Cìxan, pagina ufisiàle, in sce m.facebook.com. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  21. ↑ (IT) A castagnà de Sènexi, in sce trucioli.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  22. ↑ (IT) Cixan, a sàgra du scuròttu, in sce borghidiriviera.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  23. ↑ (IT) Viàggiu fra i pendulài dimenticài fra Bastìa e Sènexi, in sce savonanews.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.

Àtri prugètti

Contròllo de outoritæVIAF (EN) 246988354
Estræto da "https://lij.wikipedia.org/w/index.php?title=Cixan&oldid=264642"