Culoumbu Gajòun

UA	Sa pôgina chi l'é šcřicia an uařöxiu

Culoumbu Gajòun (Uô, 8 d'xiaimbře dei 1878 - Uô, 24 d'z'né dei 1973) l'é štô in pueta ch'u l'hô šcřiciu an dialetu uaröxiu.

Vita

Culoumbu Gajòun l'é nasciü a Uô, an Véia Bisôgnu, a l'8 d'xiaimbře dei 1879 da Giaçeintu e Giaçeinta Gajòun, l'é štô tegnü a bataixmu da l'artišta savunaise Antonio Brilla (1813 - 1892) ch'u s'třuôva lì per fé di lavùi a l'Ištitütu dei Madri Pie. Sò pôře, ch'u l'eřa što surdô 'nt'ei batôie du Risurgimaintu, gnü Presidainte d'řa Sucietô Patriottica Uaröxia, u lauřôva c'me intaiadù, scultù du legnu e 'nduřatù mô l'é gnü asè cunusciü pr'ese štô ei přim futogřafu cun štüdiu a Uô. Řa môře l'eřa 'nvece cunuscioua per es'se misa an posa pei fradai Pietro (“ei Mütu d'Tuřaj”) e Tomaso Ivaldi tantu che i afrescôvu ei vòte d'řa gexia paruchiôle.

Ei Gajòun l'hô lauřô per tanci ôgni c'me antiquôriu 'nt'řa bitéia dei pôře a Uô, dound'u viveiva an Piôsa Logia Vagia, e pöi a Zena cun dišcretu suciassu. Difôti lé u c'mençipia řa sò carieřa d'letřô sulu 'nt'ei cuntaštu du disôxiu suciôle dei přim dopu uèra e, anche dopu avai štramuô a Zena, dound'u štôva an Véia Maccagi, u cuntinua a cumpoun-ne pueséie e epigrômmi fein-na a i sò ürtimi giurni.

Antantu, 'nt'i veint'ôgni dei fascixmu, per uagnè ei cunsainsu d'řa giainte, u regime u urganiza dei fašte pupulôri ciamôie Vendemmiali: l'é propi 'nt'is cuntaštu ch'u fiuřiscia ei periudu d'ořu d'Gajòun, ch'u vega i sò cumpunimainti šcrove in gřande suciassu e godì d'lôiga difuxiòun 'nt'řa zona d'Uô.

Pocu přima d'muřì u lôscia i sò šcřici ai pitù Cav. Natale Proto per l'Archiviu štoricu d'l'Accademia Urbainse. Culoumbu Gajòun l'é mortu a Uô ai 24 d'z'né dei 1973, a l'etô d'95 ôgni.

Opeře

Ant'ei 1919 Culoumbu Gajoun u püblica 'nt'ei Corriere delle Valli Stura e Orba ia pueséia Mangia ti ca mangiu mi e, l'ônnu dopu, U crescia tutu, dui cumpunimainti che i denounsiu řa třôgica cundisiòun ecunomica du taimpu, segnô da řa fôme, da l'aumaintu dei přexi e da řa disucupasiòun.

U püblica anche ei pueséie Peia u santé e Feja a lavè an çima a l'Emancipazione, giornale socialista, ch'u dvainta peřò vitima dei agresciugni fasciste. 'Nt'ei 1923 alantuřa u püblica an çima a u Giornale d'Ovada, Eco dell'Alto Monferrato, giurnôle lucôle d'išpiřasiòun fascista, Ra batàia 'ncù scipèinte. Ad ogni modu, i temi dound'u se 'nversa u xlançu liricu d'řa meiu pueséia d'Gajoun i sòun suvřatütu řa natüřa, řa tèra natôle, ei paesôgiu, ei moundu campagnòlu, ei feie d'řa campôgna, l'oua e i véin dei culein-ne d'Uô.

Štampô a Zena 'nt'ei 1944, Niappe l'é 'n puemetu burlešcu ançertä an çima ai persunôgiu da dounda l'opeřa a péia u nume. Niappe, nume ipocorišticu per Giuxappe, l'é in cuntadéin sempliciottu saimpře přountu a cunté ei sò štorie pein-ne d'esagerasiòun per blaghé o ei sò dixlipe redicule, cundéie cun ia gřôssa cumicitô pupulôre. Comounque Gajòun l'é arscì a fé d'in persunôgiu d'řa šchernia pupulôre na figüřa per nainta šciôta che, de d'lô d'řa sò ingenuitô, l'é taincia d'irunéia, d'umanitô e sovřatütu d'in carôtere arxiulì.

Staisa třa řa féin di ôgni Çinquanta e i přimi di ôgni Sciuscianta, řa racòlta d'epigrômmi I limùgni du Dè l'é na cronaca murôle d'isu taimpu, ch'a tratôva i ašpetti ciü rediculi mô anche třôgici du sgòundu dopu uèra.

Ant'ei 1963 l'Accademia Urbainse a püblica l'Antologia Ovadese cun dei opeře d'l'autù, a cüřa d'Miliu Cošta.

Culoumbu Gajòun pueta uaröxiu

Ant'u sò saggiu Colombo Gajone poeta ovadese, Fiorenzo Toso u sutulinea c'me l'ôrea lenguištica d'l'Uadaise a n'ôgia nainta dišpoštu féin a taimpi reciainti d'ina veřa tradisiòun d'letřatüřa an dialetu. Řa gřande uriginalitô d'Culoumbu Gajòun a štô, secoundu u giüdisi du Toso, ant'l' «[...] avai elaburô cui sò mazi, ant'l'impuscibilitô d'fé riferimaintu a na “tradisiòun” dei poštu che d'fôtu a n'esišteiva nainta, na puetica persunôle ch'a risàuta, 'nt'ei cuntaštu ligüre-piemuntaise e an quelu nasiunôle, tantu per fùime e cuntegnüi cume per intensiugni e modi d'fruisiòun».

Gajòun, se bain ch'u šcřiva suvainte pueséia d'ucaxiòun e ch'u fô sôtira lucôle e cumpunimainti d'cürtu rešpiřu, u prudoua antantu anche na pueséia d'nutevule impegnu artišticu e d'boun-na qualitô, cumounque saimpře per in “meicô” štřeciamainte dei poštu. Per šcrove l'interasse d'in püblicu lucôle, l'autù u pò pešché šma da na tradisiòun a vuxe ancù viva, quela di šturneli e dei cansugni d'vendegna, mô u deva suvřatütu arscì cui sò mazi e cui sò capacitô artištiche a prupoun'se c'me cantù e ineterprete d'ina realtô ambientôle ceřamainte caraterizôia e ricunuscibile, quela d'řa sò tèra e d'řa sò giainte, sainsa peřò rinunçié ai cuntegnüi e ai fùime che i i štan ciü a cö.

U deva alantuřa fé in šforsu meia de “vulgarizasiòun” mô de “anmexmasiòun”, scicà che u sò modu d'antainde e d'trašfuimé řa realtô, u sò modu d'vive sentimainti e emusiugni u rapresainta an maneřa cředibile ei modu d'vive e d'sentì d'řa giainte a řa quela u s'rivolze. A muštřé sa pusisiòun versu ei püblicu l'é ei mëxme véie d'difuxiòun d'řa sò prudusiòun puetica, sařaiva a dì föii sbardlôi, pciti libřeti, pueséie dôie ai giurnôli lucôli. Tüci sci tašti i pan insumma deštinôi a na břeve vita mô - e l'é in unù dei balu rèřu pr'in pueta an dialetu du Növçaintu - i àintru bain prištu 'nt'řa tradisiòun a vuxe, sainsa řa mediasiòun d'rišcuerte inteletuôli o d'suporti d'řa müxica o du teôtřu diversci da queli vusciüi dai mëxmu autù.

Pr'isu a Miliu Cošta u vô l'impurtante meřitu d'avai misu 'nsame 'nt'ei 1963 na racòlta d'tašti per l'Accademia Urbainse e lé l'hô c'scì cuntribuì an maneřa fundamentôle a saivé dai pasé du taimpu boun-na pôrte d'řa prudusiòun d'Gajòun, zunzandaie ciü tôrdi řa racòlta d'vintiçeinque epigrômmi. Nainta menu impurtante l'é štô u lavù d'Paolo Bavazzano, che 'nt'in saggiu dei 1993 l'hô publicô in přim regištru di šcřici dei pueta, manušcřici, datilušcřici, špartìi muxicôli e publicasiugni ucaxiunôli, e l'hô c'scì poštu i fundamainti per na sištemasiòun filulogica d'l'opeřa d'Gajòun. Řa fadiga d'Cošta e l'interasse d'Bavazzano, e ciü an generôle řa cüřa d'l'Accademia Urbainse versu ei pueta uařöxiu i peimettu, antantu, in přim tentativu d'anquadřamaintu štoricu-criticu d'Gajòun 'nt'ei cuntaštu d'řa letřatüřa 'nt'i dialeti ligüri e na sò rivalutasiòun a livelu ciü lôigu.

Dounca, řa relasiòun diretta třa řa pueséia d'Gajòun e u sò ambiainte l'é següřu quel ch'u sàuta süttu a l'ögiu quande u s'leze o u se šté a sentì řa sò opeřa. Gajòun l'é přima d'tütu in pueta pupulôre per vucasiòun, pr'a scelta du štile e pr'a mudalitô d'relasiòun 'nt'ei cuntaštu ch'u i štô an giřu, següřu nainta pr'a sò fuimasiòun, si, c'me a suma dai sò note biugrafiche, l'é chersciü 'nt'in ambiainte d'faméia bòun a descié ei cheiuxitôie inteletuôli e isu sàn ecletixmu artišticu ch'u l'hô rapresentô na cuštante 'nt'řa vita d'řa sò particulôre figüřa.

Tüta řa pueséia d'Gajòun, féin-na isa dound'u pô d'puřai cöie di riferimainti cultivôi, a se xvilupa cumounque secoundu i genri tradisiunôli d'letřatüřa a vuxe che i s'třöu 'nt'ei racòlte dei Büffa e dei Marcoaldi, da řa balôta au šturnelu, di queli u pô ciü vòte riprudoue i temi e ei fùime. Ad ogni modu, ei pueta l'é furtemainte persunôle e u s'muštřa ricu d'na štéia sensibilitô 'nt'u trašcřive ei sensasiugni che i i veřu da řa vixòun dei paesôgiu uařöxiu, che lé u sô riprudoue cun gřandiscima finessa 'nt'i sò versci:

«U ciü bal celaste l'ho u çè, u spounta u sù se smorta ei stele a tanta luxe e splendù. Ei eibe anrusaròie i pan tanci brilanti, i uxei i salütu u sù cun i so bei canti. D'argiàintu i pan i fiümi dei paise che u po ciù balu, cme 'ndřàinta a na curnixe. Ansurgnaròia ra tèra a dixe n'urasioun, e i nostri fiümi i 's boxiu 'n foundu du geiròun. Füsa 'nt'in sulu amù l'éua a cameina versu ra quieta cianüra lisciandrèina »

(Culoumbu Gajòun, Uò' a l'áiba)

Pueta dei fašte e dei vendegne, Gajòun l'é bòun suvřatütu a fé di quôdři d'féie ancantevuli per püřessa e lingea sensualitô, dounda řa trašfuimasiòun d'řa figüra d'řa fümala a n'fô nainta perde cheicosa a řa tereštre cuncretessa d'na vixòun misa an maneřa šplendainte 'nt'ei cuntaštu ambientôle dounda, se bain ch'a se cunfounda cun ištu, řa grôsia d'řa zuvna a riescia a risauté du tütu, e a dé particulôre vigù e veřitô a n'ideia pônica d'řa natüřa. «Řa dona - u šcřiva bain a prupoxitu Miliu Cošta - l'é sentéia c'me savù d'frütta e řa belessa feminile l'é rapresentôia 'nt'ei piaxiai d'föřa d'řa belessa d'řa natüřa: řa dona ch'a sô d'persiu, ch'a porta l'udù d'l'oua, ch'a l'é fiuřa d'culéin-na. Mutivi côři a Cesare Pavese, mô che an Gajòun i n'péiu nainta řa funsiòun d'seimbulu o d'mitu, mô sulamainte d'lüxe tunôle per rivé a n'unitô d'vixòun.

«T'soi d'persiu tacò a l'oçu, d'muscaté bristulì; mira che bal tramountu: riandte u möria u dì. T'ei na fiura d'culein-na, 'nti s'vigne nascioua, e i vighe da ti i peiu l'udù da de' ai fiù d'oua.. Peeicà te scoundi i ögi de drera a se sverséle? A vöi che a s'mirmu tantu mi s'miru ei stele Vene, sporsme sa buca, a n'hö sugnò i savui: ei prò verdu u m'invita a vuràinse bain anche nui »

(Culoumbu Gajòun, Maria)

Difôti řa natüřa a n'é môi, an Gajòun, in bošcu d'seimbuli angusciuxi o suridainti, e tantu menu ugetu d'fantaséie an çima a řa campôgna: i fenomeni an quantu tôli i i seivu d'išpiřasiòun, mô lé u i trašcřiva 'nt'řa sò esainsa fixica, danda 'ndřeřa ai curišpundainse che ei pueta u štabiliscia třa išti e řa figüřa d'řa dona u sainsu d'ina felicitô saincia e diretta. Ei pruciasu paratôtticu u s'ricumpouna alantuřa 'nt'in quôdřu campagnòlu che l'é ai mëxmu taimpu in dipintu ancantô d'řa dona amôia. An Quande, c'me u šcřiva saimpře Cošta, «Řa cèřa impuštasiòun dei cantu a se dixgöia 'nt'in andamaintu ch'u xmaia na sinfunéia, špartì an quôtřu muvimainti d'štrofe, dounda řa vixòun dei paesôgiu a péia pôrte a fuimé l'imôgine d'řa dona. Řa belessa d'išta l'é sugeréia da mutivi d'evidainte plasticitô che peřò i s'fan armunéia d'cantu, che, 'nt'u sò xvilupu liricu, a riva a řa raixe d'caraterištiche da fořa: řa löina e řa ruzô che i çeicu in rôpu d'oua, velütô c'me řa pale d'řa dona amôia».

«Quande che d'oua màura ei vighe i soun cariôie, i portu l'alegreia pei vigne e ciü 'nt'ei coie. A seica ra löina 'nsame a ia rusò in ropu cme ra to' pale velütò. Quande che u sù s'admura a fe' gni ei fiure anvèle, ra tera i so prufümi a mainda fin-na ai stele.. L'udù dei fiure ch'u ve dai to' beicugni u aimpa ei ànime d'pensceri bugni.. Quande ch'u tira ei vaintu, ai bale spighe biounde, per veghie a caresese, u i fo fé cme i mò ai ounde, ch'i cantu ei to belese cu'i eibe di proi; e tüte 'n coru i dixiu ch'i t'hoi cavai dei cru d'l'amura, ögi ciü nairi ancura, lovre ruçe cme broxia, che quelu ch'u ti e boxia i dispiaxiai dra vita u scurderò. »

(Culoumbu Gajòun, Quande)

Řa prudusiòun d'Gajòun dounca a pò pařai na versciòun ruštega e břicaröřa dei petrarchixmu du Çincçaintu côřu a pueti zenaixi c'me pr'esaimpiu Barnava Cigala, che 'nt'ei sò pueséie u xvilupa in zö d'curišpundainse du tütu scimile. Řa diferainsa l'é peřò che 'nt'ei pueta uařöxiu i riferimainti letřôri i mancu, o, s'i ie sòun, i pan bain šcuxi dau zö di riciômi a na veřitô ambientôle dounda ei patetixmu d'l'ešperiainsa d'amù a s'riporta 'nt'ei cômpu du solitu, c'me ešperiainsa anch'isa “natuřôle”, cume tôle vissoua an pošti e secoundu taimpi e ritmi ricunuscibili. U i a insumma an Gajòun na felicitô d'ešpresiòun ch'a fô gnì cředibili anche i aciainti meludramatici du tema d'amù, c'me suvainte u avé 'nt'řa pueséia davai “pupulôre”, sainsa ei bsögnu d'féie d'venté u seimbulu angusciusu d'ina ciü cumplicôia quešciòun esištensiôle. Tütu ištu l'é puscibile grôsie a l'üzu che ei pueta u fô d'l'imôgine d'řa natüřa, ch'a n'é môi aštrasiòun, mô segnu ciütoštu d'in veřu raportu simpateticu třa i ommi e ei moundu. In esaimpiu l'é řa pueséia Peia u santé, dounda anche n'alusiòun dei balu cuncreta a řa giřuxéia d'n'ôtřa dona a třöua singulôre curišpundainsa an quela ch'u sainta u ruscignö, řa löina e i štele versu i dui annamurôi:

«Quande t'gniroi da mi, peia u santé, ni stè a pasè da li, ch'a i e sto lè, che a sto Ivoia de d'nöce e ciü de di, sulu per veghe se ti t'vei da mi. Mi a t'vegu dai baicoun e a vegnu föra, spece-me ant'ei füscu suta a ra nisöra, a 'nmasu ai eibe prufumòie che i mandu mile udui e i sun seivòie. Ti t'me dii seimpre a mi che a sö di s'fiure li.. U canta u ruscignö da 'nt'l'eiburu atacò girusu l'é d'niotri, girusu l’é d’niotri u faraiva n'âtra niò. Ra löina, ei niure, ei stele i soun ammurunoi, peicà boxi cme i nostri 'n se soun moi doi. Ei föie i mesciu tüte, l'è i vaintu ch'u se i e scrola, cme l'éua du riân ch'a cura a t'digu na parola.. Ti stora ben a senti: vöime sul bain a mi. »

(Culoumbu Gajòun, Peia u santé)

I persunôgi d'Gajòun i pan mesciése saimpře, dounca, cun řa sò curpurietô “reôle”, 'nt'in moundu d'metafure e d'curišpundainse che i lôsciu saimpře föřa l'ideia dei mišteřu e du šcüřu, cunfundanda ei ciàn umàn, persunôle, e quelu d'řa natüřa, universôle, ch'u vé diretamainte tiřô 'ndřainta řa štoria d'amù nainta c'me seimbulu misteriusu, mô c'me teštimoniu ch'u péia pôrte a řa gioia sensuôle cundivisa dai prutaguništi:

«Nöce d'vendègna bala e misteriusa: trai quorti d'löina föra e 'n quortu scusa; mo pristu a sarò tüta luminusa a seivì da testimoni a ra me spusa. E pr'u to zuramaintu a vöiu testimoni ei vaintu che ei niure brüte u scura, e u spantia ei smeinse d'fiura. 'Nti proi, campi e firogni u canta grili e arogni cansugni d'malincuneia, miranda u çé ch'u reia. Lazù u boia 'n can: lainte navôse i van; i soun stanchi omi e böi. Mo 'nt'l'oria u i ha d'ancöi canti e riôde sincere dei mile vendignere, che ra nostra vale i han ampeia d'amù e d'alegreia. »

(Culoumbu Gajòun, Nöce d'vendègna)

Anmatù d'fašte suvřa l'èřa e d'vendegne, Gajòun l'é anche šcřitù satiricu e ferucemainte epigramôticu: ant'is campu ciü šcuertamainte “püblicu” d'řa sò prudusiòun i reštu giuštamainte cunusciüi, a livelu lucôle, i aciainti satirici d'Niappe, dei 1944, o ei mensugni pulemiche de I limùgni du Dè. 'Nt'řa přima racòlta i sòun suvřatütu figüře e situasiugni çittadéin-ne a ese piôie d'meiřa, e řa ricreasiòun d'situasiugni comiche išpiřôie a l'ambiainte uařöxiu, afidôie a řa vivacitô d'na maceta ch'a l'é esištéia davai, l'avřô següřu in valù furtemainte evucativu per chi u pò ricunusce ei figüře e ei štorie cuntôie, dixgöie ei alusiugni e i duggi sainsi che i môicu ei cürte pueséie. Cun I limugni du Dè řa sôtira a se xlôiga adritüřa a temi suciôli e d'pulitica internasiunôle. Ant'ei campu d'l'epigramôtica e di šturneli, ad ogni modu, di quele dei sò pueséie ciü interassanti i soun sens'ôtřu da çeiché 'nt'i cürti cumpunimainti d'carôtere liricu dounda, a partì per u ciü da in špountu d'dešcřisiòun, i se xvilupu di pensceři ešpresci d'vòte cun brevitô přuveibiôle, che i špegiu na filusuféia šma a l'aparainsa saincia, ch'a pešca dei balu ai bunsainsu pupulôre, mô ch'a l'é d'špesu u špegiu fuzu, ai mëxmu taimpu, d'na vixòun d'l'ešperiainsa menu šřain-na d'quela ch'a sciorta dai liriche išpiřôie a l'amù o ai paesôgiu:

«U fiocca: ra campaina r'ha in soun burdu che u sà d'miseria ant'in'moundu angurdu. »

(Culoumbu Gajòun)

L'é dounca 'nt'řa lirica d'intrušpesiòun, suvřatütu 'nt'řa dešcřisiòun ch'a n'é nainta féin a se mëxma mô u špegiu d'quešciugni d'l'anma e di sentimainti d'môscimu šplendù, che Culoumbu Gajòun u riescia a dé ei megiu d'řa sò išpiřasiòun puetica. Sa pueséia chi peřò - e l'é quel ch'u culpiscia d'ciü ant'l'opeřa d'l'autù uařöxiu - a n'vö ese e a n'é nainta efusiòun lirica individuôle d'in “mi” pueticu du tütu astrôtu d'řa realtô ch'u i štô an giřu, quantu, ciütoštu, ei früttu d'řa capacitô d'l'autù d'rapurtése cun řa sò giainte e cun řa sò tèra e d'fése ei cunsapevule interprete e cantù d'na vixòun cumüne d'řa relasiòun ch'a se štabiliscia třa l'ommu e ei cose, třa u sentimaintu, u štôtu d'anmu, e l'ambiainte che per forsa u l'infruainsa. Suta is pountu d'višta řa pueséia d'Gajòun, c'scì štřeciamainte uařöxia féin ai buele, pensôia a tauřéin pei püblicu m'nü ch'u s'pö e u se sô ricunusce 'nt'ei atmušfere riciamôie, u riescia a parlé u linguôgiu articulô e cumplicô d'řa veřa pueséia, isa ch'a n'cunuscia nainta limiti e ch'a sô 'rivé ai cö d'tüci.

Bibliugraféia

• (IT) Emilio Costa, Antologia Ovadese (PDF), Oâ, Accademia Urbense, 1963.
• (IT) La poesia di Colombo Gajone: un trionfo dell’amore, dell’uva e del paesaggio ovadese (PDF), in sce accademiaurbense.it.
• (IT) Colombo Gajone nel panorama della letteratura ligure-piemontese (PDF), in sce accademiaurbense.it.
• (IT) Gajone e la natura (PDF), in sce accademiaurbense.it.
• (IT) Fiorenzo Toso, Liguria linguistica: dialettologia, storia della lingua e letteratura nel Ponente, Vintimìggia, Philobiblon, 2006, ISBN 88-88-59132-X.