Dialétti da Pùggia centrâle
(Rindirisòu da Dialétti da Puggia centrâle)
ZE |
Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ |
Con dialétti da Pùggia centrâle s'inténde 'na conplèssa variêtæ de dialétti pe-a quæ òrìgine se ìndica de sòlito a çitæ de Bari, 'na definiçión in realtæ sbaliâ perchè quésti dialétti gh'àn in comùn 'na série de caraterìstiche - scibén che ògnidùn o gh'à e seu particolaritæ - che fan riferiménto a 'n grùppo bén precîzo.
E àree interesæ són a zöna da Çitæ metropolitànn-a de Bari, a provìnsa de Barletta-Andria-Trani, a provìnsa de Taranto e, in pàrte, a provìnsa de Brindisi, e ascì a pàrte nord-orientale da Basilicata, con ciù ò mêno 2.400.000 persónn-e che i pàrlan. A nòrd gh'é de zöne d'infloénsa inta provìnsa de Foggia, dónde però se pàrlan i dialétti dàono-apenìnichi e gargànichi, che prezéntan 'n'infloénsa napoletànn-a e abruséize.
Variànte locâli
[modìfica | modìfica wikitèsto]Inta provìnsa exìstan bén bén de variànte locâli che, manimàn che un o s'alontànn-a da-o capolêugo, prezéntan trasformaçioìn fonètiche e inta costruçión scintàttica da frâze, de vòtte ascì nétte, con inflescioìn dovûe a-o contàtto con âtri dialétti: són i "dialétti de tranxiçión", prezénpio i dialétti de l'entrotæra da Murgia ò da fàscia confinànte co-a provìnsa tarantìnn-a. Chi aprêuvo gh'é dötréi ezénpi:
| Variànte | Chi l'é? | Cöse ti vêu? | Cómme te o dêvo dî? | Ti l'é acatòu a frûta? | Anémmo a-a vìlla? | No se védde o trêno | Gh'é sôlo 'na poêla |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Acquaviva delle Fonti: | Ci ié? | Ce ué? | Accome te l'égghie a disce? | Si accattéte la frutte? | N'amme a scì ò giardine?* | Nan ze véde u trène | Sté sckitte na fressóle / tiédde |
| Altamura: | Ci iié | Ciàcche ué? | Come te l'hé (a) dìsce? | Se accattéte la frutte? | N'amme a ggì 'mmènze à lla ville? | Nan ze vàite u tréne | Sté sckitte na sartàscene / tianèdde |
| Andria: | Ci a iià? | Ciobbà? / Cio vù? | Cume te l'àgghie à ddóisce? | Si accattóite la frette? | N'amme a sciòie à lla vélle? | Nan ze vàite u trèine | Sté assaléute na sartàscene / tianèdde |
| Bari: | Ci é? / Ci ié? | Ce ué? | Come te hi à ddisce? | Si accattàte la frutte? | 'Nge n'amme a sscí à lla ville? | Non ze véde u trène | Ce sta asselúte na fresóle |
| Barletta: | Ci iié? | Ce vu? | Accóme te l'hé (a) ddéisce? | Ha accattàte la frutte? | Nge n'amme a sscí à vville? | Nan se vate u trène | Sté assalóute na tianídde |
| Bisceglie: | Ci à? | Ce vóu? | Chéme te l'àgghie a ddéce? / Come te u àgghie á ddésce? | Si accattóte la frutte? | N'émme a sscé à la ville (palazzìne)? | Nan ze vade u trène | Sté / Sta ssòle na sartàscene / tièdde |
| Bitetto: | - | Ce iié? | Come te u hàdde a disce? | - | N'amme a ssciàie à lla ville? | - | - |
| Bitonto: | Ci iéie? | Ce iiéie? / Ce vu? / Ce ié ca vu? | Caúme te u àgghie a ddóice? | Si accattéute la frette? | N'amme a ssciòie 'nd'à lla ville? | Nan ze vàite u tràine | Sté sckitte na fresàule / tièdde |
| Canosa di Puglia: | Ce ià? | Ce vvu? / Ce ssò ca véu? / Ce da? / Ce vve chiànne? | Cume te l'agghie à ddésce? | Ha accattéte la frutte? | Nan ze vàite u trène | Nan se vate u trène | Sté sckitte na tièdde |
| Conversano: | Ci è? | Cé vvu? | Come te u àgghie à ddésce? | Si accattàte la frutte? | Non ze véde u trène / Non z'àcchie u trène | Non ze véde u trène / Non z'àcchie u trène | 'Nge sté sckétte na padèlle |
| Corato: | Ci è? | Cé dé? / Ce dé? | Accáme t'u àgghie à ddisce? | Si accattàte la frutte? | Nan ze vàite u trène | Nan ze vàite u trène | Sté assalúte na sartàscene |
| Gioia del Colle: | Ci è? | Ce iié? / Cé iié ca ué? / Cé vví acchiànne? | - | - | - | - | - |
| Giovinazzo: | Ci iié? | Cé rrò? / Cé vvu? | Accáme t'u i à ddéisce? | Si accattéte la frutte? | N'amme a sscé 'nville? | Nan se vàite u trène | Ste sckitte na tièdde |
| Gravina in Puglia: | Ci ié? / Ci ièie? | Acciòcche vù / Ciòcche vu? | Accámme te l'àgghie à ddisce? | Ha accattòite la frutte? | N'amme a sscí mménze à la ville? | Nan ze vòite u troine | Sté sckitte na tièdde / sartàscene |
| Grumo Appula: | Ci é? | Ce dé? | - | - | N'amme a sscí (e)n ville? | - | - |
| Minervino Murge: | Ci iiàie? | Ce vvùie? / Ce che ià ca vu? / Ce ve acchianne? | Cume te l'àgghie à ddéisce? | Ha accattàte la frutte? | N'imme a scéie à lla ville?** | Nan ze vàisce u trène / Nan z'affítte u trène | Stàie sckitte na sartàscene / tièdde |
| Modugno: | Ci iiéie? | Ciàbbe ué? / Ciàitte ué? | Come t'uè à ddóisce? | - | - | - | - |
| Mola di Bari: | Ce iié? | Cia ié? | Cume t'u àgghie à ddéisce? | Ha accattéte a frotte? | N'amme a sscé à lla vélle? | Nan ze vàite u tràine | Sté sckétte na fressàule / tièdde |
| Molfetta: | Ci é? | Ce vvu? | Coéme t'u àgghie à ddáisce? | Si accattàte la frutte? | N'amme a sciàie à lla ville? | Nen ze véte u tràen | Sté ssaoleménde ne sartàsce / Sté ne sartàsce assóle |
| Monopoli: | Cia iì? | Cia vvù? | - | Si accattàte la frutte? | - | - | - |
| Noci: | Cí è? / Cin'è? | Cia' uè? / Cia' uè acchjanne? | Accome te l'è ddisce? / Accome te l'ègghje a ddisce? | - | N'ame a sscí en vílle? | Nan z'affítte nu tréne | Stè sckítte na tièdde |
| Noicattaro: | Ci n'à? | - | - | - | - | - | - |
| Palo del Colle: | Ci iié? | Ce ddé? / Ce dé? | Come t'uè dóisce? | Ha accattàte la frutte? | N'amme a sciòie à lla ville? | Nan ze vàite u trène | Sta sckitte na fressàule |
| Polignano a Mare: | Ci è? | Ce vvù? / Ce dé? | Accáume t'u àgghie à ddisce? | He accattéte a frutte? | N'amm'à sciú 'mminze 'a cchiazze? | Non ze véide u trèine | Sté sckitte na tianèlle |
| Putignano: | Ce n'ìe? | Ce vvu? / Ce iìe? | Accumme te hé (a) ddéscere? | Ha accattàte a frotte? | Amme a scéie mmìnze o còrse? | Nan se ver' u trène | Stìe sckette na tielle |
| Rutigliano: | - | Ce ué acchiánne? | - | Ha accattéte a frutte? | Ma scí sotte 'a ville? | Nen s'affítte u tràene | Sté sckitte na tièdde |
| Ruvo di Puglia: | Ci é? | Ce vvu? / Ce dé? | Cume te u hà (a) ddéisce? | Si accattòte la frutte? | Ne ssciòme à lla ville? | Nan ze vàide u trène | Sté assalíute na sartàscene |
| Sammichele di Bari: | Ci é? | Ce iié? / Ce uè? | Accóme te l'hì a ddisce? / Come te hi à ddisce? | - | Ne amme a sscí nde a vville? / N'amme a sscí (e)n ville? | Nan se véde u trène / Nan s'affítte u trène | Stè sckitte na frezzòle |
| Sannicandro di Bari: | Ci iiàie? | Ce dàie? | Come te u agghie à ddóisce? | Si accattóite la frutte? | - | Nan ze váide u tràine | Stéu asseléute na tièdde |
| Santeramo in Colle: | - | - | - | - | Ma scí abbasc'a ville? / N'ma scí abbasc'a ville?**** | - | - |
| Terlizzi: | Ci à? | Ce ddà? | Accàme te u hà (a) ddéisce? | Si accattéte la frotte? | N'amme a scéie mménze a vélle? | Nan ze vàite u trène | Sté ssolaménde na sartàscene |
| Trani: | Ci iàie? | Ce vù? | Come te l'égghie à ddéice? | Ha accattàte la frutte? | 'Nge n'amme a sscé nde a la ville? | Nan ze váite u tràine | - |
| Triggiano: | Ci é? | Ce vuè? | Come te u hué à ddìsce? | - | - | - | - |
| Turi: | Cin'é? | Ce igghié? | Come te l'ègghie à ddìsce? | Si accatéte la frutte? | - | Nan s'affítte u trène | Sté sckitte na frezzóle / tièdde |
- In Acquaviva delle Fonti o l'é dêuviòu a pòula "giardino" (giardìn pùbbrichi) pe riferîse a-a vìlla.
- A Minervino Murge no se dêuvia o tèrmine villa, benscì Faro, de dónde: N'ìmme a sscéie o' fàre?
- A Putignano de spésso se paséggia pe Corso Umberto I.
- A Santeramo se dîxe a-a giornâ d'ancheu "giù in villa" pe riferîse a-a vìlla comunâle.
Avèrbi de lêugo
[modìfica | modìfica wikitèsto]- do, "chi"
- dà / dè, "là";
- addove / addó, "dónde";
- abbàsce / ndérre, "zu";
- sotte, "sótta";
- fòre / lla ffòre, "fêua" (ma ànche "in canpàgna");
- nnanze / da nànze, "davànti";
- de rembétte / de fronde / mbacce, "de frónte";
- apprísse, "aprêuvo";
- ndràte, "derê";
- vecìne, "vixìn";
- lendàne, "lontàn";
- atterne, "in gîo".
- mmére, "da-e pàrte de..."
Avèrbi de ténpo
[modìfica | modìfica wikitèsto]- iosce, "ancheu";
- aìre, "vêi";
- nustérze (variànte da Murgia) "avantêi"
- la iòsce, "dòppodisnâ";
- crà, "domàn";
- pescrà, "dòppo domàn";
- poscrà, "o giórno dòppo o dòppo domàn";
- de matíne, "de matìn";
- de di, "de giórno";
- de sére, "de séia";
- de notte, "de néutte";
- sémbe, "de lóngo";
- mo, "òua";
- po', "dòppo";
- mo ppùnde, "pròpio òua";
- sùbete, "sùbito";
- tarde, "tàrdi";
- angóre, "ancón";
- tanne / quanne iére u timbe, "alôa";
- mbríme, "prìmma";
- da mo nanze, "d'òua in avànti";
- mo iéve, "n'é pasòu de ténpo".
Avèrbi de quantitæ
[modìfica | modìfica wikitèsto]- assà / assé, "tànto";
- chiú, "ciù";
- méne, "mêno";
- troppe, "tròppo";
- picche, "pöco";
- n'ogne, "in pö"
- nudde, "nìnte";
- pe nnudda nudde, "pe nìnte".
Locuçioìn averbiâli
[modìfica | modìfica wikitèsto]- da ssòpe / pure u rréste amme a avé, "de ciù";
- à ttutte vanne, "dónde se ségge";
- come à nna saiétte, "a-a spedîa";
- o scure, "sénsa lûxe, a-o scûo";
- non zia mà, "no ségge mâi";
- mo mo, "òua òua";
- à 'mmane à 'mmane, "manimàn";
- bélle bélle, "ciàn cianìn";
- fescénne fescénne, "de spréscia";
- a ccuérte a ccuérte, "pi-â ciù cùrta".
- a dritte e a térte, "de rìffa ò de ràffa"
Bibliografîa
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (IT) Michele Loporcaro, Grammatica storica del dialetto di Altamura, Pîza, Ist. Editoriali e Poligrafici, 1988.
- (IT) Vito Barracano, Vocabolario dialettale barese, Adda, 2000.
- (IT) Pasquale Caratù, Daniele M. Pegorari e Anna Rubano, Bari fra dialetto e poesia, Palomar, 2008.
Âtri progètti
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Dialétti da Pùggia centrâle
Wikipedia a gh'à 'n'ediçión in dialétti da Pùggia centrâle (roa-tara.wikipedia.org)
Ligàmmi de fêua
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (IT) Sergio D'Amaro, Puglia, in sce home.att.net. URL consultòu o 16 agòsto 2025 (archiviòu da l'url òriginâle o 29 agósto 2008).