Sâta a-o contegnûo

Dichiaraçiùn de Paxia

Azónzi conligaménti
Questa pagina a l'è scrita in savuneize
Da Wikipedia
(Rindirisòu da Diciaraçión de Paxia)
SV
 Questa pagina a l'è scrita in savuneize, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a
A Dichiaraçiùn de Paxia

A Dichiaraçiùn de Paxia a l'è 'n papé d'u seculu XII cunservóu inte l'Archiviu de Stätu de Sann-a, da-a màŝĉima inpurtansa storicu-lenguistica in qualitè de tèstu ciü antigu a ese scritu in ligüre sc-cettu[1][2][3].

Cunpilóu tra u nuvenbre d'u 1181 e u 1182, u l'è cunscideróu cuscì scicumme che tantu u mesaggiu da trasmette che a sö reiza grafica sun d'u tüttu de stanpu ligüre, cun l'ätru papé ch'u ne cuntende u primätu, u Testamentu de Raimondo Pictenado d'u 5 de märsu d'u 1156, che, a despetu de 'n cuntegnüu survatüttu in vurgä, u gh'ha 'na strutüa benbén ciü latinn-a[4].

A Dichiaraçiùn de Paxia a l'è 'n papé zligóu, scritu da 'n autù scunusciüu e contegnüu int'u cartuläju d'i scrivén savuneixi Arnädu Cümàn e Giuàn de Donóu, u ciü antigu ch'u l'existe ancùn int'a Ligüria intrega dapö d'u cartuläju d'u zeneize Giuàn Scriba. Int'a sö dichiaraçión a scia Paxia, figgia de l'Ansädu Vurpe e vidua de Giuàn, a se prezenta davanti a-i Cunsui de Sann-a pe denunsiâ a cunscistensa d'i beni mobili ch'a l'äva portóu in dötta e de quelli lasciè a le da-u maĵu, e speize ch'a s'ea subacä cu-a sö morte e i puffi ch'a l'äva ciantóu[1][5].

De ciü, sta chì a nu l'è a primma cunparsa d'a scia Paxia inte 'n papé: int'u mêximu cartuläju a l'è defèti mensünä inte 'n attu d'u nuvenbre d'u 1181 dunde sö puè, l'Ansädu Vurpe, o l'äva lascióu pe dötta 'na vigna e 'n terén a-o Giuàn, sö zenne e maĵu de Paxia. Dapö, a gh'è 'na mençiùn inte 'n attu d'u 9 de mazzu d'u 1182, dunde l'Ansädu u l'ha vendüu a-u Belùn Vurpe di terén, ch'u contegne a precizaçiùn che a vendia a s'ea fèta con l'acordiu d'e sö figge Trechina e Paxia, ch'han renünsióu a-i sö diritti in sce quelli sciti[6].

Grassie a sti atti, püblichè sulu d'u 1978, s'è pusciüu strenze u periuidu d'a Dichiaraçiùn, püblicä pe cuntra zà d'u 1915[7], da-a dèta de püblicaçiùn d'i primmi atti d'u cartuläju, oŝĉìa u 1178, a pasóu u nuvenbre d'u 1181, cunscideróu che u maĵu u l'ea ancùn vivu inte quellu mumentu[4].

(LIJ)

«In nomine Domini. Ei Paxia, uxor Iohannes, manifesto ante consules per sancti Dei evangelii in bona fide. Quando ego aduxi viro meo da Ianua, costà sol. .iiii. dr. .i. In sepellir viro meo dispexi sol. .v. minus dr. .i. In septime dispexi d. .xx.viiii. Et ei Paxia habeo de viro meo colcera una et unum oreger et carpite due et unum mantello d'Araça cum une pellis d'agnello et une altre pelle d'agnello et gonnelle .iiii., una de bruneta et una vergada et due albaxie, et unum copertor vetulo et capa una et sachon .i. et paria .ii. de brague et unum camixoto et unum sacho et paria duo de calce et lence .ii. et una agnina et barril due et una da far buada et mastra .J. et una archa et lectulo unum et une tesoire et una vidola et bolentin .jj., unum blancho et unum negro, et una boda rota et unum crivel et pairol .j. et laveço .j. et scudelle .ij. et una seia et una galleda de dolii .jj. et una tola da seder et enapo .j. et pectini .ii. da oral et altro peiten da binde et unum tridor et una cesta et unum mantello de vermeion, que ei porto, et canne .ii. da pescar et una scala et barril una calavrese et gabie .vi. et in stamegna d. .xvi. et anello .j. d'ariento et d. .v., que ei trovai inter barril, et .j. trespei. Et ei Paxia dedit ad viro meo Iohannes libr. .v. et copertor .j. novo, qui fo encantado sol. .xx., et unum sachon et unum lençol da sol. .iii. et oral .ii. da .xxviii. dr. et una toaia. Et ei debeo dare pixon de casa l'anno sol. .viii %, et sunt stada mensis .iiii., et ei debeo dare pixon ad Anricus de Detesalve sol. .vii., et sunt debita s. .iii. dr. .v.»

 (LIJ)

«Int'u numme d'u Segnù. Mi Paxia, mugé d'u Giuàn, dichiäru davanti a-i cunsui in bunn-a fè, pe-i santi evangei d'u Segnù. U trasportu d'a sarma d'u mè maĵu da Zena u l'è custóu quattru sodi e 'n dinä. Pe suterälu ho speizu çinque sodi menu 'n dinä. Pe-a setenn-a ho speizu vintinöve dinè. E mi, Paxia, äva da-u mè maĵu 'na strapunta, 'n uegé, due cuèrte de pei e 'n mantellu (de stoffa) d'Arras[n. 1] con 'na pelle de bè, e 'n'ätra pelle de bè e quattru robìn, ünn-a de stoffa brünetta, ünn-a a righe e due de pannu zgrözzu de lann-a; 'na cuèrta vêgia, 'na cappa, 'n sacùn da lettu, duì pä de bräghe, 'n camixöttu, 'n saccu, duì pä de seucai, duì pä de câçétte, due fasce de lìn, 'na roba de lann-a de bè; duì barì e 'n mastellu pi-â bügä, 'na meizia, 'n'arca, 'n letüssu, 'n pä de tezuĵe, 'n böilu, duì bugituì, ün giancu e ün neigru, 'na stöa rutta, 'n crivellu, 'n paiö, 'n väzu de tèra, due xatte, 'n bulacco, 'na giära e ätre due, 'na baànca, 'na cupetta, due petenette pe fisä u vellu, 'n ätra petenetta da binde, 'n cutellu pe tritulä, 'na corba e 'n mantellu de stoffa russa incarnatta che portu oua, due canne da pescä, 'na scäa, 'n barì calabreize, sei nasse e sezze dinè de stamigna, 'n anellu d'argentu e çinque dinè ch'ho truvóu inte 'n barì e 'n treipé. Mi Paxia pe cuntra ho dètu a-u mè maĵu Giuàn çinque franchi e 'na cuèrta növa, ch'a l'è stèta vendüa a l'incantu pe vinti sodi, 'n sacùn, 'n lensö da trei sodi, duì velli pe-a faccia da vintötto dinè e 'na tuaggia. Gh'ho da pagä pe-a pixùn de cà öttu sodi e mezu a l'annu, e sun in ritärdu de quattro meixi; gh'ha da dä a l'Enricu de Detesarve sètte sodi pe-a pixùn e gh'ho di puffi pe trei sodi e çinque dinè.»

(Dichiaraçiùn de Paxia, 1182 ca.[9])

U papé u gh'ha d'u cuntegnüu ch'u l'è pe-a ciü parte in vurgä, cumme inte l'üzu e int'a strutüa de prepuxiçiuìn e int'a murfulugia d'i vèrbi, levóu che pe l'intestaçiùn e quärche furma ciü latinn-a, tantu ch'u pö ese cunscideróu cumme a primma ocaxùn dunde u ligüre u l'agge afermóu a sö dignitè de codice diferente da-u latìn, tantu da ese dövióu inte 'na situaçiùn ufiçiäle[2].

Da-u puntu de vista d'a lengua, l'autunumia d'u vurgä a l'è missa in cèu da di trèti inpurtanti, cumme e vucäle a-a fìn de poule che cazzan se gh'han davanti a lettia -l-, -n- o -r-, caratere proppiu d'u ligüre, e de dexinense latinn-e d'i nummi e d'i agetivi, cu-u feminìn scinguläre in -a (una agnina) e plüräle in -e (brague) e i rispetivi a-u masculìn in -o (lectulo) e -i (dolii). Dapö u gh'è l'üzu d'a prepuxiçiùn de täntu pe-u cunplementu de mateja (mantello de vermeion) che pe-u partitivu (paria duo de çoculi) e de da pe-a destinaçiùn (una tola da seder). Pe cuntra nu gh'è ancùn çèrti tra i carateri ciü tipichi d'u tipu ligüre, mancandu prezenpiu e alteraçiuìn de pl, bl e fl e a rutacizaçiùn d'a l (blancho pe "giancu", tola pe "toua", pe mezu d'a furma tora)[2][10].

De ciü, int'a reiza grafica d'u tèstu u se pö truvä 'n üzu asè interesante d'i grafemi -x- pe-a fricativa palatäle sunora (pixon), -ç- in alternativa cun -ce- e -ci- pe l'africä apicäle surda (lençol, calce) e de -i- pe l'africä palatäle sunora (seia), che ciü tardi sun turnè pe marcä väri sönni int'i cunpunimenti scriti in ligüre[2][8]. Pe cuntra nu gh'è ancùn l'üzu d'a -z- pe l'africä palatäle sunora, ch'a vegne scrita -ç- (laveço), u mêximo grafema dövióu pe-a fricativa palatäle surda de Araça ascì, cun de l'anbiguitè int'u tèstu[8].

Notte a-u tèstu
  1. ↑ Tradütu in "Arasce" da-a Giulia Petracco Sicardi[8].
Notte bibliugrafiche
  1. 1 2 Aprosio, 1991, p. 169
  2. 1 2 3 4 Toso, 2009, p. 107
  3. ↑ Sicardi, 1980, p. 3
  4. 1 2 Aprosio, 1991, p. 170
  5. ↑ (IT) Il cartulario di Arnaldo Cumano e Giovanni di Donato, in sce archiviodistatosavona.beniculturali.it. URL consultòu o 22 màrso 2023.
  6. ↑ Aprosio, 1991, pp. 169-170
  7. ↑ Noberasco, 1928, p. 53
  8. 1 2 3 Sicardi, 1980, p. 4
  9. ↑ Trascriçiùn da (IT) Arrigo Castellani, I piu antichi testi italiani, 2ª ed., Bulogna, Patron, 1976., pe mezu de Toso, 2009, pp. 107-108
  10. ↑ Sicardi, 1980, pp. 3-4

Ätri prugètti

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ligammi de föa

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Estræto da "https://lij.wikipedia.org/w/index.php?title=Dichiaraçiùn_de_Paxia&oldid=260189"