Sâta a-o contegnûo

Dipartimentu de Muntenötte

Questa pagina a l'è scrita in savuneize
Da Wikipedia
SV
 Questa pagina a l'è scrita in savuneize, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a
Mappa d'u dipartimentu de Muntenötte

U dipartimentu de Muntenötte (Département de Montenotte in françeize) u l'è stètu 'n dipartimentu d'u Primmu Inperu françeize ch'u se spandeiva tra a Rivea de Punente e u Munferóu.

U dipartimentu, p'ou sö teritoju, u l'è stètu 'n fètu de gran nuvitè p'â regiùn, scicumme ch'u l'ha dètu p'â primma votta 'n'ünitè aministrativa a de tère che, a despetu d'a pulìtica d'i sö guvèrni, da seculi gh'ävan di ligammi cumerciäli streiti. Ciü che i duì çircundäi de Sann-a e d'U Portu, insc'â Rivea de Punente, u dipartimentu u cunprendeiva quelli d'Acqui e Çeva che, da-u 1802, ean rispetivamente int'i dipartimenti d'u Tànaru e d'u Stüra[1].

Se primma u gh'ea a pulìtica, da-u mä, de purtä tütti i tràffeghi cu'u Piemunte a Zena, a dannu de Sann-a, e, da-u munte, de schivä i porti ligüri in favù de Nissa, u fètu de truväse sutt'a-a mèxima aministraçiùn u l'ha spuncióu vèrsu i ligammi ciü natüräli, a gran vantaggiu pe ste regiuìn che, sutt'a-e vege aministraçiuìn, n'ean ninte ciü che de periferie[2].

U dipartimentu de Muntenötte u cunfinäva cun quelli d'u Stüra e de Marengu, a levante cun quellu de Zena e a punente cun quellu d'e Arpi Marìtime. D'u 1810, u cuntäva de 289.823 abitanti, in sce 'n'area de 393.798 ètari[3], mentre segundu quante pübblicóu da-u Chabrol int'e sö Statistiques, l'estensciùn p'oĝn̂i çircundäiu e cantùn a l'ea, in ètari, de[4]:

U dipartimentu u l'ea spartiu int'i arrondissements chì de sutta, diti suttuprefetüe o çircundäi ascì, spartii a sö votta inte di cantuìn:

D'u 1807, a ripartiçiùn aministrativa a-u livellu d'i cumüni a l'ea cuscì inandiä[5]:

Suttuprefetüa Cantùn Cumüni
Sann-a Sann-a A Mainn-a d'Arbissöa, D'Ätu d'Arbissöa, Èllia, Sann-a
A Prìa A Prìa, Balestrìn, Bardìn Növu, Bardìn Vegiu, Borzi, Buisàn, Giüstéxine, Gura, Löa, Magiö, Ransi, Tuiàn, U Tù, Vèrxi, Veressi
Cügén Cadebunn-a, Cügén, L'Urba, Martinn-a, Muntaĝn̂a, Riasca, U Saŝĉellu, U Segnu, U Tilietu, Valeggia, Vuè
Finä Artä, Burmia, Carbüa, Cäiru, Càrcae, Cärxi, E Vene e Riätu, Fegìn, Finä, Lacremä, Mallae, Muntixellu, Orcu, Pallae, Pèrti, Varigotti
Noi Berzezzi, Magnùn, Noi, Sputurnu, Tuŝĉe, Vessi
Väze Çelle, Cugöu, Invrea, San Giuàn, San Martìn, Rensén, Väze
U Portu U Portu A Turassa, Cà Carli, Caramaĝn̂a, I Cen, I Pözzi, Murteu, Prelà, U Duçeu, U Portu, Vaxìa, Villatalla
A Ceive A Ceive, A Lavinn-a, Armu, Àquila, Cartari, Cuxe, Mendaiga, Möa, Muntegrossu, Purnaŝĉe, Ransu, Ressu, Vesargu, Übäga, U Burghettu
A Mainn-a de Dian A Mainn-a de Dian, Arentìn, Burellu, Câdeìnn-a, Diàn San Pé, Farädi, San Bèrtumé, U Castellu de Dian, U Çèrvu
Arasce Andöa, Arasce, Laigueggia, Stelanellu
Arbenga Arbenga, Arnascu, Canpugexa, Castergiancu, Cixàn, Erli, Garlenda, Süccaellu, Unsu, Utué, Véllegu, Vendùn, Villanöva, U Burghettu, U Çejä
Burgumä A Turia, Burgumä, Cairónega, Ciüzànegu, Lüxinascu, Uigu, Ville San Pé
Onegia A Guardia, A Costa, Onegia, Puntedaŝĉe, Sant'Agä
San Steva A Riva, Buscumä, Carpäxe, A Çiprèssa, Çivessa, A Costa, Priabrünn-a, Punpiäna, Lengueggia, San Luensu, San Steva, U Castelä, U Tersö
Acqui Acqui Acqui, Àlice, Castel Ruché, Bistaĝn̂u, Munasté Burmia, Muntabùn, Ricaldùn, Strevi, Tèrsu
Castelettu d'Urba A Rocca, Berforte, Biziu, Carpenetu, Castelettu d'Urba, Cazaleggiu, Cavriä, Francavilla, Lèrma, Muntaldé, Scirvàn, Tagiö, Tascerö
Degu Degu, Miöggia, Paretu
Inciza Brün, Carentìn, Castelettu Mulinn-a, Funtanile, Inciza, Maransann-a, Munbarüssu, Quaranti
Nissa Munferóu Bergamascu, Calamandrann-a, Casinascu, Casternövu Belbu, Casterveu, Curtigiùn, Muasca, Nissa Munferóu, Ruchetta Palafea, Sessame, Vallu
Spiĝn̂u A Ciann-a, Caĝn̂a, Castelettu d'Èrru, Giüsvalla, Mävixìn, Merann-a, Muntecèu, Punti, Rubuäru, Sérole, Spiĝn̂u, Türpìn
San Steva Belbu Bubbiu, Castigiùn Tinella, Cusàn Belbu, Mangu, Ruchetta Belbu, San Steva Belbu, San Zorzu d'i Scaranpi, Vésime
Visùn Cartoziu, Cascinelle, Casternövu Burmia, Cavatù, Cremulìn, Grugnardu, Melassu, Muläre, Muntädu Burmia, Murbèllu, Mursascu, Prascu, Punsùn, Riväta Burmia, Trisöbbiu, Ursära, Visùn
Çeva Çeva Bagnascu, Batifollu, Çeva, Lezeĝn̂u, Liziu, Malpotremu, Mascimìn, Munbasiggiu, Nuxetu, Pèrlu, Prieru, Ruasciu, Säle, Scagnellu, Turicella
Calisàn Bardinetu, Calisàn, Muriädu, Useĵa
Dugiàn Belvedere Langhe, Bunvixìn, Clavezann-a, Dugiàn, Farigiàn
Garesce Garesce, Naxìn, Priöa, Viula
Milléximu Bièstru, Carettu, Casternövu de Çeva, Cengiu, Cioi, Cusceria, Milléximu, Muntezémulu, Rocavignä, Ruchetta Cäiru, Ruchetta Cengiu
Mürasàn Bastia Munduvì, Castelìn Tànaru, Cigié, Igiàn, Marsaggia, Munbarcäru, Mürasàn, Paroldu, Rocca Cigié
Salicetu Camerann-a, Gotasecca, Muneziggiu, Salicetu
Urmea Ätu, Cravaünn-a, Urmea

Urigine d'u numme

[modìfica | modìfica wikitèsto]

A diferensa d'a ciü parte di dipartimenti d'alantùa, quellu de Muntenötte u nu piggia u numme da 'n elementu inpurtante d'u sö teritoju ma ciütóstu, cumme quellu de Marengu, da 'na gran bataggia. Int'u detaggiu, u riferimentu a-a vitoja d'u 1796 cuntra l'armä austriaca int'a bataggia de Muntenötte, a l'è u segnu d'u favù e de l'interventu dirèttu d'u Napuliùn int'a creaçiùn d'u dipartimentu, che cuscì u l'ha vusciüu regurdä a sö primma, grande, vitoja[6].

U dipartimentu de Muntenötte u l'è nasciüu cun l'anesciùn d'a Repübbrica Ligüre a-a Fransa, dumandä a-i 4 de züĝn̂u d'u 1805 e, a marcä u fètu ch'a fuise ben stèta int'i prugètti d'i françeixi, tenpu de duì giurni l'è sciurtìu u decrêtu inperiäle insc'â questiùn. Cun stu lì a ciü parte d'a Repübbrica a l'è stèta spartìa int'i dipartimenti de Zena, de Muntenötte e d'i Apenìn, mentre e tère a punente de l'Argentinn-a, int'u çircundäiu de Sanremmu, sun finìe int'u dipartimentu de Arpi Marìtime[7].

A sta növa, a Sann-a e inte de ätre çitè d'u punente se gh'è tegnüu de manifestaçiuìn d'u populu in favù d'a növa aministraçiùn, isandu a bandêa françeize e di èrchi de triunfu pe l'inperatù[7]. U favù d'e gente vèrsu i françeixi, insemme a-u valù stratégicu de ste tère, han purtóu l'atençiùn d'u guvèrnu çenträle insc'ou dipartimentu. U sö primmu prefèttu, l'Hugues Nardon, u l'ha fètu partì a növa aministraçiùn çernendu, pe cunpetense e pe famiggia, di funsiunäi d'u postu ciü che françeixi o, pezu, d'u vegiu guvèrnu, che ne vegnivan p'ou ciü da Zena[8].

Da-u Chabrol a-a fin

[modìfica | modìfica wikitèsto]
U Gaspard de Chabrol, pe sett'anni a Sann-a

D'u 1806, cu'u stramüu d'u Nardon a Parma, u l'è stètu numinóu a prefèttu d'u dipartimentu u Gilbert Joseph Gaspard, cunte de Chabrol de Volvic, che de lì u l'è restóu a Sann-a pe tostu sett'anni. Tegnüu de lungu in gran cuntu da-i sö çitadìn, u s'è fètu cunuŝĉe da sübbitu p'â sö pasciùn e aspertixe int'u sö rollu, ch'a l'è restä int'a memoja d'e gente ben doppu de quande, d'u 1812, u l'è pasóu a-a dipartimentu d'a Senna[9]. U Chabrol, da l'agustu d'u 1809 a-u meize de züĝn̂u d'u 1812, u l'è stètu ascì u respunsàbile e u cumisäju de l'inperu a-u Pappa Piu VII, ch'u l'ea tegnüu in prexùn proppiu a Sann-a pe vuluntè d'u Napuliùn[10]. Ciü tardi, d'u 1824, u vegiu prefèttu u l'ha dètu a-e stanpe e sö Statistiques d'u dipartimentu, cu'e infurmaçiuìn ch'u gh'äva fètu recögge mentre ch'u l'ea in càrega[9].

U dipartimentu u l'ha finiu d'existe cu'u cazze d'u Napuliùn d'u 1814 e, int'u detaggiu, fin a-u dezbarcu d'i anglu-sicilién int'u meize d'arvì de quellu annu. Dapö, pasóu a cürta ricustituçiùn d'u stätu ligüre, pe decixùn d'u Cungrèssu de Vienna stu teritoju u l'è finiu sutt'a-u Regnu de Sardegna[11].

A-a giurnä d'ancö, e tère che l'ean int'u dipartimentu de Muntenötte sun spartie tra e pruvince de Sann-a, Lüsciandria, Inpeia e Cüniu.

E statistiche insc'â pupulaçiùn d'u dipartimentu de Muntenötte, cumandè ciü votte da l'aministraçiùn françeize, gh'han asè de prublemi scistemàtichi e de rilevamentu, raxùn ch'a ne lascia di valuì p'ou ciü indicativi e nu guèi següi. A livellu d'e suttuprefetüe, s'è cügìu inte trè ucaxuìn i dèti de pupulaçiùn chì sutta[12]:

Annu Suttuprefetüa Pupulaçiùn
1789 Acqui 87.449
1789 Çeva 59.686
1797 Sann-a 75.603
1797 U Portu 82.207
1789-97 Dipartimentu 304.497
1801 Acqui 83.872
1801 Çeva 52.881
1805 Sann-a 71.897
1805 U Portu 71.897
1801-05 Dipartimentu 291.731
1809 Acqui 84.295
1809 Çeva 55.151
1809 Sann-a 73.341
1809 U Portu 83.943
1809 Dipartimentu 296.370

Aministraçiùn

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Urganizaçiùn aministrativa

[modìfica | modìfica wikitèsto]
U Palassiu d'a Ruvia a Sann-a, a sêde d'a prefetüa

U prefèttu, ch'u l'ea a càrega ciü inpurtante d'u dipartimentu, u l'ea afiancóu da-u segretäju generäle d'a prefetüa, numinóu da-u guvèrnu çenträle, ch'u gh'äva a direçiùn d'i ufiççi e ch'u ne pigiäva u postu se neçesäju. Insemme a-u prefèttu u gh'ea ancùn duì órgani culegiäli che peró nu gh'ävan guèi de putere, oŝĉìa u cunseggiu de prefetüa e u cunseggiu generäle de dipartimentu, dund'u l'ea raprezentóu tüttu u sö teritoju. U cunseggiu d'a prefetüa u se cunpuneiva de quattru menbri ciü u suttu-prefèttu de Sann-a, càrega ch'a gh'ea ascì p'ê suttuprefetüe d'Acqui, de Çeva e d'U Portu. U cunseggiu generäle, in cangiu, u l'ea furmóu da 16-24 menbri apruvè da Pariggi tra quelli vutè inte de eleçiuìn tegnüe segundu in scistêma pe rédditu a duggiu graddu. A funçiùn d'u cunseggiu de prefetüa a l'ea quella d'istituì i prucèssi aministrativi e de valütä e dumande d'i çitadìn a l'aministraçiùn mentre u cunseggiu generäle, ch'u se riünìva 'na votta a l'annu, u stüdiäva u bilanciu de previxùn e u däva i sö paréi insc'ê taŝĉe, cu'in vutu cunsültivu. A prefetüa d'u dipartimentu a l'ea spartia inte trè divixuìn, oŝĉìa quella d'a segreteria, quella d'e finanse e quella d'a guèra[11][13][14].

A livellu ciü ätu, u dipartimentu intregu u l'ea cunscideróu de quinta serie (da-u 1810, quand'u l'è stètu declasóu) e u purtäva tréi depütè a-u Corpu Legislativu, mentre a sö prefetüa, cun sêde int'u Palassiu d'a Ruvia, a l'ea de quarta classe. U dipartimentu de Muntenötte u l'ea cunpreizu int'a 28° divixùn militäre, int'a 29° cunservaturìa furestäle, int'a 10° p'ê minee e int'u teritoju d'a circuscriçiùn senatoja e d'a corte d'apellu de Zena[13][15].

A livellu ciü bassu u gh'ea 'na strutüa scimile a quella d'u dipartimentu: a cappu d'oĝn̂i çircundäju u gh'ea 'n suttuprefèttu numinóu da-u guvèrnu, afiancóu da 'n cunseggiu de çircundäju ch'u funsiunäva inte 'na manea paigia a-u dipartimentu. I cumüni ean aministrè da 'n maire de nòmina çenträle pe-i ciü inpurtanti e d'u prefèttu int'i ätri cäxi e lì, turna, u gh'ea 'n cunseggiu municipäle cun de funçiuìn cunsultive. I cumüni ean missi insemme int'i cantuìn, de divixuìn che nu l'ean aministrative ma giudisiäje e eleturäli, scibén che u maire d'u cappu-cantùn u gh'avesse ciü auturitè[13].

Lista d'i prefètti

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Periudu Prefèttu Notte
4 de lüggiu d'u 1805[16] 28 de zenä d'u 1806[13] Hugues Nardon Primma prefèttu de Maine-et-Loire, pasóu a-a prefetüa d'u Täru
31 de zenä d'u 1806[17] Dixenbre 1812[10] Gilbert Joseph Gaspard de Chabrol de Volvic Primma suttuprefèttu de Pontivy, pasóu a-a prefetüa d'a Senna
12 de märsu d'u 1813 1814 Antonio Brignole Sale Primma maître des requêtes a-u Cunseggiu de Stätu
  1. ↑ Assereto, 1993, Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. La nascita del dipartimento di Montenotte, p. 66
  2. ↑ Assereto, 1993, Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. La nascita del dipartimento di Montenotte, pp. 68-71
  3. ↑ (FR) Departement de Montenotte, in Almanach impérial pour l'année M.DCCC.X, Pariggi, Chez Testu et Cie., 1810, p. 395.
  4. ↑ Assereto, 1993, Capitolo I. Topografia, p. 339
  5. ↑ Marco Bologna, L'archivio della Prefettura del Dipartimento di Montenotte nell'Archivio di Stato di Savona (1805-1814), pp. 19-21
  6. ↑ Assereto, 1993, Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. La nascita del dipartimento di Montenotte, pp. 65-66
  7. 1 2 Assereto, 1993, Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. La nascita del dipartimento di Montenotte, p. 64
  8. ↑ Assereto, 1993, Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. Da Nardon a Chabrol, pp. 71-73
  9. 1 2 Assereto, 1993, Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. Da Nardon a Chabrol, pp. 73-75
  10. 1 2 Marie-Vic Ozouf-Marignier, Chabrol de Volvic: profilo biografico di un grande funzionario. La prigionia del Papa a Savona, p. 29
  11. 1 2 (IT) Sistema informativo degli Archivi di Stato, Préfecture du Département de Montenotte/Prefettura del Dipartimento di Montenotte, in sce sias-archivi.cultura.gov.it. URL consultòu o 30 novénbre 2025.
  12. ↑ Assereto, 1993, Capitolo II. Popolazione, pp. 340-341
  13. 1 2 3 4 Assereto, 1993, Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. Da Nardon a Chabrol, p. 73
  14. ↑ Assereto, 1994, Capitolo III. Storia ed amministrazione. Amministrazione, p. 46
  15. ↑ Assereto, 1994, Capitolo III. Storia ed amministrazione. Amministrazione, pp. 46-47
  16. ↑ Assereto, 1993, Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. Da Nardon a Chabrol, p. 71
  17. ↑ Assereto, 1993, Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. Da Nardon a Chabrol, p. 74

Ätri prugètti

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Contròllo de outoritæVIAF (EN) 247324585 · GND (DE) 4305213-7 · BNF (FR) cb15198483f (data)
Estræto da "https://lij.wikipedia.org/w/index.php?title=Dipartimentu_de_Muntenötte&oldid=266797"