Figùi
AR |
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese sitadìn |
I Figùi (Figoui in figùn) i l'é(r)an de gènte lìgü(r)i da Rive(r)a de Punènte che, du Quattrusèntu, e sun migrèi inta Pruvensa, purtanduse apröu u sò parlâ.
Sto(r)ia
[modìfica | modìfica wikitèsto]U(r)igine du numme
[modìfica | modìfica wikitèsto]
U numme "figùn" u ne vegne da in blasùn dètu a ste gènte da Rive(r)a de Punènte che, andandu a stà in Pruvensa, e s'é(r)an purtèi apröu ascì a sò lengua. L'u(r)igine de stu nume(r)attu, ch'u g'ha de mensiùi fina du Quattrusèntu, a l'è stèta mustrâ inte de mane(r)e dife(r)ènti; de prubabile a sa(r)ea pe(r)ò da ligâ au nume(r)attu pa(r)eggiu duve(r)àu fina au dì d'ancöi dae cumünitè in gì(r)u aa Rive(r)a de Punènte pe' ciamâne e sò gènte. Stu nume(r)attu, duve(r)àu tantu a l'estremitè de levante da Pruvensa che, a l'entrutèra, au de là du spartiègua, u l'è ancù ditu ai punentìn che, intu passàu, i ghe muntavan a vènde e fighe[1].
Dae testimunianse scrite u se vegghe pe(r)ò che, a l'imprinsippiu, stu nume(r)attu u l'é(r)a bèn duve(r)àu inta Ligü(r)ia intrega, nu tantu pe' ciamâne tütte e gènte ma, de precisu, numma che pe' quelle ciü pove(r)e, ch'e nu gh'axevan ina gran nomina e che de spessu e l'é(r)an custrette a migrà, purtanduse apröu u numme de figùi ch'u gh'è dunca restàu intu parlâ pe' pa(r)eggi seculi[1].
A culunisasiùn lìgü(r)e
[modìfica | modìfica wikitèsto]A vegnüa de manènti lìgü(r)i inta Pruvensa de levante, fra a segunda mitè du Trexèntu e a fìn du Quattrusèntu, a l'è stèta in fenomenu ciütòstu estesu, ch'u l'ha purtàu au creasiùn de cumünitè intreghe. Sta migrasiùn, spunciâ dai scignu(r)i du pòstu, a l'é(r)a stèta ciamâ pe'u spupulamèntu da regiùn, caxunàu dae epidemìe de pèste negra, survetüttu quella du 1348, e da ina sé(r)ie de guère sivìli. Fra de sti lì, du 1382 u gh'è stètu in gran cunflittu fra i Angiuìn e i òmmi du prinsipe Dü(r)assu pe'a a sucesiùn da Giuànna de Napuli, cuntessa de Pruvensa, e pöi, fra u 1389 e u 1399, a guèra cumbatüa dau Raymond de Turenne cuntr'ai Angiuìn e ai antipappi d'Avignùn[2].
Pe' tütte ste raxùi, du Quattrusèntu pa(r)eggi paìsi da Pruvensa i l'é(r)an finìi in abandùn, e u chinâ da pupulasiùn u faxeva difissile u vegnì meju de l'ecunumìa spunciàu dau Renâtu d'Angiò, rè de Napuli e cunte de Pruvensa dau 1434 au 1480. Cuscì, pe'e regiùi ciütòstu ruinèi in gì(r)u a Grasse e a Draguignan, u s'è spunciàu pe' in pupulamèntu de gènte ciamèi survetüttu daa Rive(r)a de Punènte, ina tèra che alantu(r)a a patìva d'ina gran crisi purtâ dai rümescci ch'i interesavan a Repübbrica de Zena. U bugiâse da pupulasiùn u l'è stètu favurìu ascì dai ligammi ch'u gh'é(r)a zà fra e due regiùi e daa tendènsa di punentìn a l'emigrasiùn: avanti du Quattrusèntu i l'axevan zà truvàu pe' destinasiùn e tère de Zena intu Levante, a Sicilia e a Basilicâta fina dai tèmpi di ale(r)amichi e ancù a Còrsica e Sardegna du nord. De ciü, di primmi muvimènti vèrsu a Pruvensa i gh'é(r)an stèti fina dai ürtimi ànni du Duxèntu, cu'a furmasiùn du 1297 da scignu(r)ìa de Munegu e l'intrâ de famìe lìgü(r)i de cuntu inti fèudi pruvensâli[3].
L'emigrasiùn de famìe intreghe daa Ligü(r)ia a pà inandiâ cun atensiùn inte l'ambitu du prugèttu ciü grande, vegnindu regulâ da cunvensiùi e pulitiche ecunòmiche in sò faû ch'e l'é(r)an tòstu pa(r)egge fra tütti i câxi de culunisasiùn, scibèn che vusciüi da auturitè dife(r)ènti l'üna da l'âtra[4]. Intu detaju, tra i prugètti de culunisasiùn, i sun cunusciüi quelli inta tabèlla chi sutta, inte l'urdine de dàtta du primmu trasferimèntu[5]:
| Ànnu | Paise | Nòtte |
|---|---|---|
| 1260 | Munsu | Primma culunisasiùn du paìse de Munsu, pupulàu da de gènte lìgü(r)i du 1260. |
| 1441 | Le Cannet | Inti sciti dund'u l'è nasciüu stu paìse, de derê de Cannes, du 1441 l'abasìa de Lerìn a l'ha cuncèssu de tère a manènti ch'i ne vegnivan daa valâ d'Ineja. De de lì, fina a l'imprinsippiu du Sinquesèntu e sun rivèi tòstu sentuquaranta famìe inte tüttu. |
| 1461 | La Napoule (Mandelieu-la-Napoule) | Paise pupulàu du 1461 pe' vuluntè da famìa di Villeneuve. |
| 1468 | Munsu | Segunda culunisasiùn du paìse de Munsu, fèta da ina quarantena de famìe lìgü(r)i ciamèi chi da l'Antoine de Villeneuve. U l'è l'ünicu paìse dund'u nu se cunusce l'u(r)igine precisa di manènti ch'i sun rivèi. |
| 1468 o 1562 | Escragnolles | U paìse d'Escragnolles u g'ha da êsse stètu pupulàu da de gènte ch'e ne vegnivan da Munsu du 1468 o du 1562. |
| 1470-1471 | Biot | Biot a l'è stèta pupulâ du 1470-1471 da quarantöttu famìe da valâ d'Ineja, ch'e ghe sun stète ciamèi da l'Isnard du Bar, abâte e vescu de Grasse. |
| 1470-1472 | Saint-Tropez | Cu'a rifundasiùn du paìse, vusciüa dau sò növu scignu(r)u, u Raffaêle de Garesce, a Saint-Tropez e gh'é(r)an vegnüe a stà vintün famìe lìgü(r)i[6]. |
| 1477 | Bagnols-en-Forêt | Intu paìse, pe' vuluntè de l'Ürbàn Fiescu, vescu de Fréjus, e sun rivèi du 1477 trènta famìe dau te(r)ito(r)iu da Cêve, cumün binelu de Bagnols dau 1990[7]. |
| 1480 | Saint-Laurent du Var | Paise pupulàu du 1480 pe' vuluntè du vescu de Vence, u Raphaël Monso, da trènta famìe da valâ d'Ineja. |
| 1487 | Auribeau-sur-Siagne | In Auribeau, du 1487, e sun rivèi vintisinque famìe, u(r)igina(r)ie da valâ de Mentùn e da diòcexi d'Arbenga, ciamèi chi dau vescu de Grasse, u Giuànni Andrìa Grimaldi. |
| 1496 | Cabris | Paise fundàu a növu dau Balthazar de Grasse du 1496, cun vintisinque famìe de Mentùn, trezze de Sant'Agnese e dexe d'Ineja. |
| 1496 | Mouans (Mouans-Sartoux) | Ina sciüsciantena de famìe lìgü(r)i a l'è rivâ a Mouans du 1496, ciamâ dau scignu(r)u du pòstu Pierre de Grasse. |
| 1501 | Vallauris | U paìse u l'è stètu pupulàu a partì dau 1501 da famìe u(r)igina(r)ie d'Arbenga e du Pòrtu, pe' vuluntè du priû Renâtu Lascaris di cunti de Vintimìa. |
| 1511 | Vidauban | U Louis de Villeneuve u g'ha fètu rivà disètte famìe de manènti du 1511 |
| post 1511 | Artignosc-sur-Verdon | Fundàu a növu da famìe d'u(r)igine lìgü(r)e e spagnòlla. |
| 1519 | Valbonne | U paìse u l'è stètu fundàu inte de tère de l'abasìa de Lerìn du 1519, pupulàu da manènti ch'i ne vegnivan tantu da l'entrutèra da Pruvensa che daa Ligü(r)ia. |
Levàu dunca u câxu particulà de Saint-Tropez e quelli, tardìi e de mênu impurtansa, de Vidauban e de Artignosc-sur-Verdon, u se pò vegghe cumme sti pupulamènti i l'han interesàu survetüttu e tère in gì(r)u a Grasse, Cannes e Antibu, a punènte du sciümme Va(r)u e, dunca, au de là da cuntêa de Nissa, cuntrulâ dai Savoia dau 1388. De ciü, sta regiùn a l'é(r)a limitâ daa valâ da Siagna a punènte e da l'Esterel a setentriùn, cu'e tère in gì(r)u a Fréjus e a Draguignan ch'e nu sun stète interesèi gua(r)i daa culunisasiùn lìgü(r)e, scicumme ch'e l'axevan patìu de mênu u spupulamèntu du Trexèntu. Tütta sta réa d'instalasiùi a g'ha da êsse stèta ligâ au besögnu de rangià u scistema de campagne ch'u se truvava a l'in gì(r)u di paìsi ciü impurtanti[8].
In sce l'u(r)igine di manènti, u gh'è numma che quarche câxu de pruveniènsa d'in pôcu ciü da punènte, ch'a ne vegne da ligammi de vasalaggiu cun scignu(r)i de famìe di Grimaldi e di Lascaris ch'i s'é(r)an interesèi ai prugètti de pupulamèntu, mèntre, e ciü votte, a l'è da truvà inte tère da diòcexi d'Arbenga. Stu fètu u l'è duvüu aa crisi che, cumme ditu, a curpìva sta regiùn, stretta tra i rümescci da repübbrica e e campagne militâri di ürtimi scignu(r)i feudâli du Punènte, cumme quella di Du Carettu cuntru a Zena fra i ànni Trènta e Quaranta du Quattrusèntu[9].
Parlâ figùn
[modìfica | modìfica wikitèsto]
A testimuniansa ciü impurtante ch'a l'è restâ de stu gran bugiâse de pupulasiùi a l'è a memo(r)ia du sò parlâ de tipu lìgü(r)e, che du Seisèntu u l'è ditu êsse duve(r)àu pe'e relasiùi fra de cumünitè dife(r)ènti, a in livéllu ciü âtu che u pruvensâle e ciü bassu che u fransese. A ògni moddu, tèmpu du Sette-Öttusèntu u l'axeva finìu pe' pèrde d'impurtansa, tantu da scampà inte numma che i quattru paìsi dund'u se n'è sarvàu quarche testimuniansa: Munsu, Escragnolles, Biot e Vallauris[10].
A Munsu e, in parte, inta vixìna villa d'Escragnolles, u parlâ di figùi u s'è sarvàu fina a l'imprinsippiu du Növesèntu grassie aa pusisiùn destacâ du paìse, luntâna dae vìe de traffegu e cu'in'ecunumìa du bèllu serâ, faxèndu a tèmpu a prudüxe de testimunianse scrite du moussencou ch'e sun a ciü parte di scriti in figùn cunusciüi. U parlâ de Biot e de Vallauris, bèn ciü mescciàu cu'u pruvensâle, u l'ha sciurtìu a scampà fin'ai primmi ànni du Növesèntu pe'u sò va(r)û ciü âtu intu scistema lenguisticu lucâle, e ascì grassie ai ligammi ciütòstu stretti de sti paìsi, ch'i l'é(r)an di sciti impurtanti pe'a fabricasiùn da se(r)amica, cu'a Rive(r)a de Punènte, dunde e sò terecötte e l'é(r)an vendüe e de dunde, pe' di seculi, i ne sun vegnüi di artigièi a travajâghe[11].
Nòtte
[modìfica | modìfica wikitèsto]- 1 2 Toso, 2014, Parte I. 4. Origine e significato del termine figun, pp. 40-55
- ↑ Toso, 2014, Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza, p. 30
- ↑ Toso, 2014, Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza, pp. 30-31
- ↑ Toso, 2014, Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza, p. 31
- ↑ Toso, 2014, Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza, pp. 32-33
- ↑ (FR) La refondation de Saint-Tropez racontée dans un livre unique, in sce saint-tropez.fr. URL consultòu o 18 agòsto 2025.
- ↑ (FR) Commune de Bagnols-en-Forêt, Jumelage, in sce bagnolsenforet.fr. URL consultòu o 18 agòsto 2025.
- ↑ Toso, 2014, Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza, p. 34
- ↑ Toso, 2014, Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza, pp. 34-35
- ↑ Toso, 2014, Parte I. 5. Per una storia linguistica del figun, pp. 56-58
- ↑ Toso, 2014, Parte I. 5. Per una storia linguistica del figun, pp. 59-65
Bibliografîa
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (IT) Fiorenzo Toso, Le parlate liguri della Provenza: il dialetto "figun" tra storia e memoria, Vintimìa, Philobiblon, 2014, ISBN 88-88-59172-9..
Ligammi de fö(r)a
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (IT) Luigino Maccario, Renzo Villa e Fiorenzo Toso, Etnia brigasca, Figui, Ancora sui figui, Nuove note sul termine figun, Appunti per una storia della parola figun, in La Voce Intemelia / Intemelion, Frevâ 1984, Marsu 1985, Arvì 1985, Arvì 1987, 1995, 1996 (archiviòu da l'url òriginâle o 10 lùggio 2011).
- (IT) Jean-Claude Durbec, Come parlavano quei mangiatori di fichi liguri in Provenza, in sce treccani.it. URL consultòu o 18 agòsto 2025.