Freirîgo Gàzzo

ZE	Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ

Federîco Gàzzo (Zêna, 1845 - Zêna, 22 de zùgno do 1926), inta religión Pàddre Angélico, o l'é stæto 'n poêta, tradutô e filòlogo outodidàtta, ch'o l'à scrîto in léngoa lìgure.

Freirîgo Gàzzo

Pàddre Angélico Federîco Gazzo (1897)

Dæti personâli

Nàscita: 1845
Mòrte: 1926

Âtre informaçioìn

Profesción: poêta

«Il genovese è [...] un volgare italico [...] ma non è un dialetto, Esso è una lingua romanza e neolatina come e quanto le altre, svoltasi secondo la propria indole e vivente di vita propria»

(Federîco Gàzzo: Diviña Comédia, Il traduttore ai suoi concittadini, 1909)

Vìtta

Federîco Gàzzo o l’é nasciûo a Zêna, pi-â preçixón inta Ponçéivia, inte l'ànno 1845, ma o l’à pasòu l’infànsia e-a zoventù in Argentìnn-a, dónde o l’é intròu inte l’órde françescàn e o l’à comensòu a seu êuvia de miscionâio inte l’América Latìnn-a. Into córso da seu misción tra-i indìgeni de Argentìnn-a, Paraguay e Uruguay, o seu spîto de glottòlogo o l’à sponciòu a studiâ e léngoe do pòsto e a dedicâghe di vocabolaiétti.

O l’é tornòu in Ligùria sôlo do 1880 e da sto pónto scìnn'a-a fìn da seu vìtta o s’é dedicòu, insémme a-e pràtiche do seu öfìçio, a-o stùddio da léngoa e da letiatûa lìgure. Tornòu in pàtria o s’é dédicòu a l’insegnaménto e o l’é stæto pe tànti ànni into Colêgio De Barbieri, pöi méistro inte çìviche schêue, spartìndo o seu ténpo tra l’ativitæ da schêua e-o ministêio saçerdotâle.

Inti seu ùrtimi ànni o s’é aretiòu into Convénto da Nonçiâ, dónde o l’é restòu scìnn'a-a seu mòrte. L’amô pe-i stùddi lengoìstichi o l’à inspiròu in lê l’inpégno inta poêxîa, tànto in italiàn cómme in zenéize. A ògni mòddo, o travàggio do Gàzzo pe dâ varsciûa a-o “lìgure idiòma” o no l’à trovòu goæi de continuaçión tra-i seu contenporàni, con tùtta probabilitæ in caxón de l’interèsse ciufîto pe l’unitæ naçionâle, ch’a reprezentâva alôa ‘n urgénsa bén ciù sentîa into panoràmma colturâle italiàn.

Êuvie

Dòppo ànni de travàggio e de refæte, do 1909 o Federîco Gàzzo o pùbrica a seu traduçión da Divìnn-a Comédia do Dànte Ardighê (Diviña Comédia), ch’a rèsta segûo a seu êuvia ciù renomâ. L’inpréiza do Gàzzo a reprezénta, de la de ‘na séncia traduçión de ‘n càppo d’êuvia da letiatûa mondiâle, un monuménto da léngoa lìgure, ch’o se distìngoe pe caraterìstiche lengoìstiche, stilìstiche e leterâie. In azónta a-a versción da Comédia stéiza da Federîco Gàzzo, s’aregòrda quélla de prìmma ascì do Giobàtta Vîgo (1844-1891) e quélla aprêuvo do Scìrvio Opìsso (1884-1971), tùtte dôe parçiâli e de stîlo ciù popolâ, inserîe into grànde filón de parodîe dialetâli de êuvie clàsciche. Cómme lê mæximo o spiêga inta seçión Il traduttore ai suoi concittadini, premìssa a-a traduçión, l’é ciæo che sto travàggio o no sèrve tànto pe rénde acescìbile a Comédia a quélli che pàrlan zenéize: o vêo fìn che l’outô o se propónn-e o l’é quéllo de mostrâ a gràçia e-o vigô da léngoa lìgure, dàndo a divédde a tùtti a latinitæ e l’ìntima italianitæ de sto parlâ, ch’o l’é bón a tratâ ascì e matêie ciù èrte, ezàtte e fantaxiôze. A traspoxiçión do Gàzzo a móstra ‘na fedeltæ de sénso idealménte totâle e ‘na pìnn-a aderénsa a-a fórma métrica adêuviâ da-o Dànte, dæto che ògni cànto o l’é tradûto into mæximo nùmeo de endecascìlabi e vêgne respetòu a strutûa de tersìnn-e a rìmma incroxâ ascì.

A prìmma pàgina da Diviña Comédia tradûta da-o Federîco Gàzzo (1909)

In azónta a-a Divìnn-a Comédia, o l’à dæto a-a stànpa o tratòu teològico-dantèsco Sulla sorte dei bambini morti senza battesimo, un stùddio in sce Voci e maniere genovesi nei classici italiani e nell’uso toscano e di lìbbri de ascêxi. O l’à respòsto a l’apéllo do Policarpo Petrocchi rivòlto a-i òmmi cortivæ de tùtta l’Itàlia pi-â stezûa do seu grànde Dizionario della lingua italiana.

A tutti i mòddi, a ciù pàrte da produçión do Gàzzo a rèsta ancheu inédita. Pe quànt’o l’à da védde co-i seu stùddi lengoìstichi, i vocabolaiétti e-e anotaçioìn da lê conpilæ inta seu misción in sce léngoe di indìgeni de l’América Latìnn-a són anæti pèrsi, con tùtta probabilitæ za into córso di viægi inte quélle regioìn. Into stâto de manoscrîto s’atrêuva ancón a Grammatica della lingua genovese, ch’a reprezénta ‘n inportànte travàggio de filologîa conparâ ascì.

Inédita l’é ascì a traduçión da Vita nuova do Dànte, dónde l’outô o reprodûe into mæximo nùmeo de vèrsci òriginâi tùtta a pàrte poêtica, sonétti e cansoìn, coscì cómm’o l’à fæto pi-â Comédia, in càngio a pàrte in pròza a l’é stæta conpendiâ con conservâ con atençión o contegnûo dotrinâle.

Pe de ciù, o Federîco Gàzzo o l’à scrîto ‘n’arecugéita de poêxîe de gùsto tàrdo-romàntico, l'Arpa zeneise, in pàrte òriginâli e in pàrte tradûte da âtre léngoe (françéize, ingléize, spagnòllo, portoghéize, provensâle, italiàn e dialétti italién), pubricâ da-o Stefano Lusito do 2024. S’aregòrda pe finî di brêvi sàzzi cómme prexénpio, pubricòu in sciô Corriere Mercantile, o poemétto de Frédéric Mistral Magalì.

Stîlo

L’àrte poêtica do Gàzzo a fà do zenéize ‘na léngoa nervôza, concîza, poténte e a l’é tùtta téiza a proclamâ a seu dignitæ de léngoa outònoma, derivâ a pào de l’italiàn e di âtri parlæ romànsi da-a mæxima réixe latìnn-a. L’outô, dónca, o móstra cómme sta léngoa a ségge bónn-a a esprìmme con axìllo e propietæ i raxonaménti ciù sofisticæ ascì e-i delicæ sénsi de l’ànimo, poéndo adêuviâ vàrie fórme se stîlo e tenô a segónda de l’argoménto.

A produçión in zenéize do Gàzzo a refûa avertaménte o “zèrbo ìbrido” de clàsse borghéize, con l’atestaçión e-a repropòsta into scrîto de vôxe e de fórme gramaticâli ancón adêuvuæ da-o pòpolo e difûze inti parlæ rùsteghi e da rivêa.

A tùtti mòddi, a léngoa do Gàzzo, frûto de ‘n restòuro apricòu a partî da-a léngoa scrîta do Çinqueçénto e do Seiçénto, a l’é bén bén lontànn-a da-o zenéize parlòu inta Ligùria do vintêximo sécolo, muâ da-o pónto de vìsta lengoìstico e soçio-polìtico. Respètto a-o “dialétto” parlòu, contrapòsto a-a régola da léngoa italiànn-a, o ténde defæti a creâ ‘n scistêma alternatîvo a-o mæximo italiàn. O rezultòu o l’é dónca ciufîto ‘n idiolétto leterâio, a conprensción do quæ pò-u letô a peu domandâ de vòtte ‘n çèrto sfòrso. D’âtra pàrte, a léngoa do Gàzzo a l’é constroîa de mòddo da trasportâ l’inpegnatîvo tèsto da Comédia da ‘na léngoa a ‘n’âtra léngoa ch’a ségge de pægia dignitæ. Defæti, a çèrnia do léscico e do stîle a l’é fonçionâ a prodûe ‘na traduçión streitaménte séria e do mæximo tenô de l’êuvia òriginâia, sénsa descàzze inte ‘na dimensción popolâ e parodìstica, cómme càpita do rèsto inte âtre traduçioìn dialetâli legoisticaménte subordinæ.

Grafîa

O Federîco Gàzzo o l’é aregordòu p'avéi desvilupòu ‘n scistêma de grafîa pò-u zenéize, che lê mæximo o tràtta inte seçioìn Chiave ortografica e Illustrazione della chiave ortografica, premìsse a-a seu traduçión da Divìnn-a Comédia. L’outô o l’evidénçia cómme l’òrtografîa (“drîta scritûa”) do zenéize a se ségge confiâ into córso di sécoli in sce di scistêmi òua “etimològichi”, saiéiva a dî ciù atacæ a-a stöia de paròlle, òua “fonétichi”, ö sæ che conbâxan co-a pronónçia corénte. A ògni mòddo, in caxón de l’infloénsa da léngoa italiànn-a, co-o ténpo l’é stæto adatòu l’òrtografîa toscànn-a a-o zenéize ascì, scibén ch’o l’àgge de caraterìstiche fonològiche despæge: o Gàzzo, alôa, o çérne d'ategnîse a sto adataménto, con particolâ atençión però a l’açentaçión, de mainêa da dâ cónto da pronónçia do zenéize.

De sótta l’é a “ciâve ortogràfica” cómme reportâ da-o Gàzzo: a spiegaçión, dæta da l'outô in léngoa italiànn-a, a l'é chîe tradûta in zenéize e trascrîta inta grafîa ofiçiâ, in càngio e pàrte inta grafîa do Gàzzo e-e âtre són marcæ in corscîvo.

CIÀVE ORTOGRÀFICA

Vocâle naturâle e brêve Se métte l’açénto in scê pòule proparoscìtone, òscìtone, paroscìtone con dôe vocâle e in scê pòule che finìscian con n, cómme in ráccola, vosciá, cädéa, finío, fáççan, ancón, píggio, cáccio, adéscio In tæ câxi, l’açénto acûto o màrca o són stréito de é, ó (=u toscànn-a) e de ú italiànn-a, cómme in bústica, scuccuzú, gúmmio, réddeno, perché, apóggite L’açénto gréive o se ségna de lóngo in scê è, ò làrghe, cómme in òste, scròssua, bèllo, èstimo, rè; e in sce l’ù conturbòu inte pòule proparoscìtone e òscìtone, cómme in ùmmio, rùstego, ciù No se açénta i monoscìlabi sénsa ‘na raxón speçiâle, cómme inti câxi de omofonîa e de vocâle làrghe Vocâle lónghe ò sostegnûe Se distìngoe pe mêzo de l’açénto çirconflésso, a diêrexi ò l’apòstrofo, e de vòtte con l’açénto gréive, segóndo ste régole: ÇIRCONFLÉSSO: - In sce l’û, o màrca o són contorbòu inte pòule paroscìtone, inte òscìtone lónghe e fêua de açénto, cómme in mûäge, mû, lûo, stramûo - â, î dexinénsa de l’infinîo, cómme in dâ, finî - â, ê, î, ô (monoscìlabi) di pronómmi de conpleménto ògètto, ö sæ in acusatîvo, cómme in ô diggo, î veddo, â ciammo, ê piggio - â, ê, û (stréite), î inte pòule proparoscìtone; ê, ô, inte finæ lónghe, cómme in îzoa, pêtene, ârçilo, scôrpena, avôxilo, lê, amô, mestê. De vòtte inte pòule paroscìtone ascì, cómme in vôxe DIÊREXI: - ä, ë (stréite), ö (làrgo), inte vôxe verbâle òscìtone, cómme amä pe l’italiàn “amata”, diö pe “dirò”, ti ë pe “tu sei” - ä, ë (stréite), ö (làrgo), ü (italiànn-a) inte vocâle sostegnûe fêua de açénto, cómme in pämia, pëtenâ, öxello, pösâ, afïtâ (travagiâ e pélle di animæ pe fâne o chêuio), cümbín ("columbinum") - Inte pòule paroscìtone ascì, sorviatùtto alonghîe pe conpénso, cómme in pü(l)so, bä(ra)nça, ä(l)to, cösa ("caussa"), föa ("fabula"), bä(ra)to, b(ud)ë(l)o - ï finâ sostegnûo, no apocopòu, cómme in duï pe l’italiàn “due”, doï pe “dolori”, luï pe “lupi” - ï destacòu da vocâle dòppo c, g, cómme in gïâ, cáccï-a (cáccila) APÒSTROFO: - in azónta a l’ûzo comùn, o distìngoe da-e dexinénse verbâle i nómmi apocopæ, con diêrexi ò sénsa, cómme in banca’, morta’, stra’, lü’, fï’ - o distìngoe e prepoxiçioìn articolæ: da’, a’, pe’e, cu’o - o s’atrêuva è’ inte finæ dónde no l’é pròpio o ditòngo æ, cómme in trè ("tres", feminìn), sé’ ("sitim") N.B. O poriéiva servî pe-i nómmi in ô, ê ascì (cfr. 5, d) AÇÉNTO GRÉIVE in scê è, ò làrghe sostegnûe. Mancàndo ‘n ségno speçiâle, sèrve l’açénto gréive: - in sce l’è avèrta sostegnûa inte pòule paroscìtone e inte proparoscìtone, cómme in èrba, vèrsilo; e coscîe in sce l’ù contorbòu, proparoscìtono e sostegnûo, cómme in ùrtimo - in sce l’ò avèrta sôlo inte pòule proparoscìtone, (in scê paroscìtone e-e òscìtone ö: cfr. 6 a, b), cómme in stòrçilo (cfr. 10) AÇÉNTO ACÛTO in sce l’ú (italiànn-a) sostegnûo inte pòule proparoscìtone, pe-a mæxima raxón (cfr. 8), cómme in scúrilo (cfr. 10) LÉZZE DE POXIÇIÓN. E sostegnûe mensonæ de d'âto (8, 9), bén che sénsa ‘n açénto pròpio, pêuan distìngoise in raxón de sta lézze: - E vocâle són sostegnûe in scìlaba tònica, serâ ascì, depoî l’r consonànte, cómme in vòrta, vòrtilo, tòrto, èrba, scixèrboa (dónca bàsta l’açénto gréive pe marcâ o són avèrto) - E vocâle són sostegnûe sótta l’açénto inte ‘na scìlaba avèrta depoî ‘na consonànte séncia, sénsa lasciâ fêua z, x cómme consonànte siànte dôçe, pe exénpio in mezo, ciödo, caro, mëgo, tèra, fito ("cito"), bäto, ciòma, ciöso ("clauso"), sèrilo, mèximo, battèximo (no in éxito, examme e âtri câxi, dónde l’x o l’é etimològico, ö sæ o vêgne da gs) - L’o a-o coménso de pòula de spésso o l’é làrgo (da au, o do latìn) ma pe mancànsa de tîpo speçiâle, o no se ségna se no quànde o l’é sostegnûo, cómme in önô, öxelli, öfœggio N.B. Gh’è l’àndio de scrîve a scinêrexi do corespondénte italiàn oro cómme öu in càngio de öo: tezöu, möu, cöu DITÓNGHI: - œ = e làrga sostegnûa - ay, æy, ey són di ditónghi lèsti, cómme in avaya, sey (pe l’italiàn "siete"), hæyva (=ai, ei) - òw ditóngo lèsto (da au, atus, ator latìn), cómme in conservòw, fòw, Pòwlo (= òu). Se consèrva l’ortografîa antîga in àoa ("hac hora") Consonànte N̄ faucâle, ségge destacòu da l’n dentâle, cómme in iñnoçente, ségge destacòu da-a vocâle, cómme in camiño, fiña, -e (se mànca, se métte a-o pòsto de sto tîpo n-) S de lóngo àspio, cómme in cösa, parasô, sun X de lóngo sonöro cómme j françéize Z de lóngo borbonànte e-a s’adêuvia pe-a s dôçe ascì, cómme in ûzo, préyza, prezença, aze, mûza, spôza, preçiozo Ç o reprezénta a coscì dîta z àspia (ts) destrània a-o zenéize, ch’a se pronónçia s, ss, cómme in puçço, víçio, straçça, çê K facoltatîvo pe ch. O distìngoe kì (pe l’italiàn "qui") da chi, pronómme

Bibliografîa

• (IT) Angelico Federico Gazzo (PDF), in sce acompagna.org.
• (IT) Angelico Federico Gazzo, Arpa zeneise, antologîa crìtica a cûa do Stefano Lusito, Lisciàndria, Edizioni dell'Orso, 2024.
• Stefano Lusito, «La Grammatica genovese di Angelico Federico Gazzo». Inte Bollettino dell’Atlante linguistico italiano, 43/III (2019), pp. 157-177.
• Stefano Lusito, «Note linguistiche sulla traduzione genovese della Commedia di Angelico Federico Gazzo». Inte Letteratura e dialetti, 14 (2021), pp. 61-73.
• (IT) Stefano Lusito, Introduzione (PDF), in AA.VV., Zena. Rivista trimestrale (1958-1959), Zêna, Editrice ZONA, 2024, pp. 7-22.
• (IT) Alessandro Guasoni, Federico Gazzo (1845-1926), in sce digilander.libero.it. URL consultòu l'11 novénbre 2025.
• (LIJ, IT, EN) Alessandro Guasoni, Freirigo Gazzo (1845-1926), Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure. URL consultòu l'11 novénbre 2025.
• (IT) Fiorenzo Toso, Sulle traduzioni in genovese della Divina Commedia, in sce Insula europea, 30 arvî 2020. URL consultòu l'11 novénbre 2025.
• (IT) Chiave ortografica, in sce francobampi.it. URL consultòu o 2025-11-11-2025.

Âtri progètti

Altri progetti

• Wikivivàgna
• Wikimedia Commons

• Wikivivàgna a contêgne una pàgina dedicâ a Freirîgo Gàzzo
• Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Freirîgo Gàzzo

Ligàmmi de fêua

• A Divìnn-a Comédia do Freirîgo Gàzzo, in sce lij.wikisource.org. URL consultòu l'11 novénbre 2025.