Léngoe itàliche

Léngoe itàliche
Parlòu in	Nasciûe inte l'Itàlia e pàrte de l'Òustria e da Svìsera, d'ancheu parlæ dónde l'é dêuviòu e léngoe romànze, che ne vêgnan da-o latìn
Parlànti
Totâle	~900 milioìn (léngoe romànze)
Clasificaçión
Filogénexi	Léngoe indoeoropêe; Léngoe itàliche
Còdichi de clasificaçión
ISO 639-5	itc
Linguist List	ital (EN)
Glottolog	ital1284 (EN)
	Distribuiçión indicatîva de léngoe inte l'Itàlia de l'Etæ do færo.
	Info

ZE	Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ

E léngoe itàliche én de léngoe indoeoropêe ch'êan parlæ da-i pòpoli itàlichi che stâvan inta penîzoa italiànn-a a partî da-o I milénio prìmma de Crìsto, che s'én evolûe a partî da-a léngoa proto-itàlica.

In ténpo e léngoe itàliche êan tegnûe cómme 'n ràmmo unitâio de léngoe indoeoropêe, pægio a di âtri sò sotogrùppi; in veitæ, poriéivan fâ pàrte de doî ràmmi despægi da famìggia indoeoropêa, tùtti doî atestæ sôlo into teritöio itàlico e, pe sto fæto, avixinæ da di fenòmeni de convergénsa. A ògni mòddo, l'indoeoropeìstica modèrna a l'é portâ a pensâ che, geneticaménte, e dôe ràmme l'àgian 'n'òrìgine indipendénte, cómme de evoluçioìn separæ de 'n estéizo continuum indoeoropêo spantegòu inte l'Eoröpa çentrâle scìnn-a da l'inprinçìpio do III milénio prìmma de Crìsto.^[2]^[3]

De âtre léngoe parlæ inte quéllo moménto, che fòscia no l'êan indoeoropêe, êan o rético inta región arpìnn-a, o lìgure antîgo inta Ligùria d'ancheu, e dötræ léngoe no identificæ inta Sardégna.

Clascificaçión

E léngoe itàliche inclùddan doî gréndi grùppi: e léngoe latìn-falìsche e-e léngoe òsco-ùnbre ò sabéliche. Sti grùppi chi én definîi pe-a prezénsa de dötræ izoglòsse che n'én tìpiche. Prezénpio, o grùppo latìn-falìsco o l'é conscideròu cómme o ciù conservatîvo, dæto ch'o no l'é stæto interesòu da-o cangiaménto da /-kʷ-/ inte /-p-/ in càngio de quànte l'é capitòu inte l'òsco-ùnbro.

De ciù, l'òsco-ùnbro o gh'à de inovaçioìn rispètto a-o latìn-falìsco cómme o betacìsmo de /gʷ-/ a-o coménso de pòule, a fricatizaçión di fonêmi /-b-, -p-/ e /-d-/, l'aspiraçión ò fricatizaçión di grùppi /-kt, -pt-/ e /-ks-/, a riduçión di grùppi /-nd-/ ò /-mb-/, e l'aspiraçión ò a pèrdia de /-g-/ da-arénte a /-i-, -e-/.

D'âtra pàrte, into grùppo latìn-falìsco /-gʷ-/ o se ridûxe inte /-w-/, e se pèrde /-s-/ e /-z-/ da-arénte a /-n-/. O grùppo latìn-falìsco o peu êse ciamòu "itàlico Q" e l'òsco-ùnbro "itàlico P", aprêuvo a l'asimilaçión de /-kʷ-/ inte /-p-/.^[4]^[5]

L'é bén poscìbile che sta divixón chi a no l'àgge de valô filogenético pe dindavéi, dæto che o venético o pâ ch'o ségge stæto a prìmma léngoa a destacâse da-o rèsto, aprêuvo a-i sò arcaìsmi che s'én pèrsi inte âtre léngoe itàliche.^[6]

Léngoe latìn-falìsche ò ascì latìn-venétiche
- Grùppo latìn-falìsco o conprénde:
  - Latìn, o l'êa parlòu inte l'Itàlia de çéntro-ponénte. E conquìste romànn-e l'àn fæto spànde inte l'Inpêro e in gîo pò-u móndo.
    - Léngoe romànze, che ne vêgnan da-o latìn. Drénto de sto ràmmo chi o s'atrêuva o galiçiàn, lionéize, o provensâle.
  - Falìsco, o l'êa parlòu d'in gîo a Falerii Veteres (a-a giornâ d'ancheu Civita Castellana), a nòrd de Rómma.
- Âtre léngoe tegnûe cómme latìn-falìsche pe-e sò izoglòsse én:^[4]^[7]
  - Sìculo, o l'êa parlòu inta pàrte de levànte da Sicìlia.
  - Venético, o l'êa parlòu inte l'estremitæ setentrionâle da penîzoa itàlica.^[8]^[9]
Léngoe òsco-ùnbre
- Grùppo òsco, ch'o conprénde:^[10]
  - Òsco, parlòu inta región çéntro-meridionâle, insémme a l'èrnico, o marucìn, o sabìn e o pelìgno.
- Grùppo ùnbro, ch'o conprénde:
  - Ùnbro, parlòu inta región çéntro-setentrionâle, insémme a l'êquo, o màrso, o vòlsco e o vestìn.
- Grùppo picêno-presanìta:
  - O picêno meridionâle e o presanìta, parlæ ciù a meridión.

Pe de ciù, a filiaçión lengoìstica do Luxitàn a no l'é ancón goæi ciæa, atriboîa tànto a-a famìggia céltica che a quélla itàlica.^[4] O luxitàn o poriéiva êse ciù che tùtto 'na léngoa de tranxiçión tra o célto e l'itàlico.^[11]

Fonologîa

E léngoe itàliche sconpartìscian 'n çèrto nùmero de izoglòsse e de cangiaménti fonétichi comuìn rispètto a-o protoindoeoropêo comùn:^[12]

Evoluçión de ocluxîve labiâri: *p > p, *b > b, *b^h- > f-, -*b^h- > (-f-)
Evoluçión de ocluxîve arveolâri: *t > t, *d > d. De vòtte o latìn o prezénta *d > l, cómme inte l'IE *dng^hwa > lingua ò into latìn arcàico *odor > olor, olere.
Evoluçión de ocluxîve aspiræ a-o coménso de pòule: *b^h- > f-, -*d^h- > f-.
Evoluçión de velâre: *k > k (<c>), *g > g, *g^h- > x-, f-.

Evoluçión fonética de réixe itàliche

protoindoeoropêo	protoitàlico	venético	latìn	falìsco	òsco	ùnbro	sìculo
*bʰréh₂tēr 'fræ'	*frātēr	fraterei	frāter	frater	fratrer	frater	frater
*dʰeh₁ilyos 'fìggio'	*feiljos	filea	fīlius	hileo	feilium	feliuf	feiliom
*gʰeh₁bʰ- 'avéi'	*xabeid	habeit	habet	habet	hipid	habe	habit
*ǵʰutéys 'vèrtòu'	*futis-	futtos	fūtillis		futir

*k^w > k^w (<qu>)/k (<c>), *g^w > v/g/f
Evoluçión de lìquide: *l > l e *r > r.
Evoluçión de nazâle no scilàbiche: *Vm > Vm, *mV > mV, *Vn > Vn, *nV > nV (chi V a l'ìndica 'na vocâle qualónque) e de nazâle scilàbiche: *Cm(C) > Cem(C) e *Cn(C) > Cen(C) (chi C a l'ìndica 'na consonànte qualónque).
Evoluçión de semivocâle: *w > v, *y > i.

Gramàtica

Inta gramàtica gh'é de bâze çìnque inovaçioìn ch'én sconpartîe da-e léngoe itàliche:

In sufìsso inte l'inperfètto do congiuntîvo *-sē (inte l'òsco a 3ª persónn-a scingolâre de l'inperfètto do congiuntîvo a l'é fusíd e into latìn foret, tùtti doî che vêgnan da *fusēd).
In sufìsso inte l'inperfètto de l'indicatîvo *-fā- (òsco fufans "foîsan", into latìn s'é dæto a sonorizaçión inte -ba- cómme inte portabant "portâvan" e inte l'ùnbro s'é arivòu a l'aspiraçión inte -he(a)- cómme inte staheren "stâvan").
In sufìsso pe derivâ di agetîvi da-i vèrbi *-ndo- (latìn operandam "travagiàndola"; inte l'òsco-ùnbro gh'é, de ciù, a reduçión -nd- > -nn-, òsco úpsannam "travagiàndola", ùnbro pihaner "purificàndolo").
O latìn e-e âtre léngoe itàliche gh'àn 'na fórma de futûro inovatîva ch'a nàsce da -bho, -bhis, -bhit, ... Sta fórma chi a s'atrêuva prezénpio inta fórma latìnn-a amabo et amabis "amiö e t'amiæ", inta fórma do falìsco cra carefo ("domàn n'aviö fàrta", latìn crās carēbo) e inta fórma de l'ùnbro struhçlas fiklas sufafas ("ti montiæ a pigiâ di fîghi", latìn struēs fīculas subības).
A formaçión di superlatîvi co-o sufìsso PIE -ismo- (latìn fortissimus "fortìscimo", òsco maimas "o màscimo"), méntre inte âtre ràmme indoeoropêe vêgnan da-o sufìsso -isto-*.

Nòtte

↑ (EN) M. Paul Lewis, Summary by language size, in Ethnologue: Languages of the World, 16ª ed., Ethnologue, 30 màzzo 2009, p. 1248, ISBN 978-1556712166 (archiviòu da l'url òriginâle o 2 frevâ 2013).
↑ (ES) Francisco Villar, Los Indoeuropeos y los orígenes de Europa: lenguaje e historia, Madrìd, Gredos, 1996, ISBN 978-84-249-1787-6.
↑ (IT) Giacomo Devoto, Origini indoeuropee, Firénse, Sansoni, 1962.
1 2 3 (ES) Francisco Villar, Los indoeuropeos y los orígenes de Europa: lengua e historia, Gredos, 1991, pp. 484.
↑ (LA) Varro, De Lingua Latina V, 43 a.C., pp. 105, 179.
↑ (EN) Paolo Pocetti, The foundations of Latin, Mouton de Gruyter, 1994, pp. 140.
↑ (IT) Giacomo Devoto, Gli antichi italici, Vallecchi, 1951, pp. 68.
↑ A clascificaçión do venético a l'é 'na questión contestâ, con dötrèi outoî che preferìscian consciderâlo cómme 'na léngoa indoeoropêa indipendénte ò primitîva.
↑ (EN) Wolfgang David Cirilo de Melo, The sigmatic future and the genetic affiliation of Venetic, in Transactions of the Philological Society, vol. 105, 2007, pp. 1-21. D'âtra pàrte, o Varón (Varro) inte l'òpera De lingua Latina (47-43 a.C.), o l'ìndica o falìsco e o sìculo cómme e léngoe ciù pægie a-o latìn.
↑ (DE) Helmut Rix, Handbuch der italischen Dialekte, Winter, 2002.
↑ (ES) F. Villar, Indoeuropeos y no indoeuropeos en la Hispania prerromana, Salamanca, 2000.
↑ Vine 2017, p. 786.

Âtri progètti

Wikimedia Commons a contêgne di files in sce léngoe itàliche

Contròllo de outoritæ	LCCN (EN) sh85068863 · GND (DE) 4133831-5 · BNF (FR) cb12647687j (data)

[1] (EN) M. Paul Lewis, Summary by language size, in Ethnologue: Languages of the World, 16ª ed., Ethnologue, 30 màzzo 2009, p. 1248, ISBN 978-1556712166 (archiviòu da l'url òriginâle o 2 frevâ 2013).

[2] (ES) Francisco Villar, Los Indoeuropeos y los orígenes de Europa: lenguaje e historia, Madrìd, Gredos, 1996, ISBN 978-84-249-1787-6.

[3] (IT) Giacomo Devoto, Origini indoeuropee, Firénse, Sansoni, 1962.

[villar-4] 1 2 3 (ES) Francisco Villar, Los indoeuropeos y los orígenes de Europa: lengua e historia, Gredos, 1991, pp. 484.

[Varro-5] (LA) Varro, De Lingua Latina V, 43 a.C., pp. 105, 179.

[pocetti-6] (EN) Paolo Pocetti, The foundations of Latin, Mouton de Gruyter, 1994, pp. 140.

[7] (IT) Giacomo Devoto, Gli antichi italici, Vallecchi, 1951, pp. 68.

[8] A clascificaçión do venético a l'é 'na questión contestâ, con dötrèi outoî che preferìscian consciderâlo cómme 'na léngoa indoeoropêa indipendénte ò primitîva.

[9] (EN) Wolfgang David Cirilo de Melo, The sigmatic future and the genetic affiliation of Venetic, in Transactions of the Philological Society, vol. 105, 2007, pp. 1-21. D'âtra pàrte, o Varón (Varro) inte l'òpera De lingua Latina (47-43 a.C.), o l'ìndica o falìsco e o sìculo cómme e léngoe ciù pægie a-o latìn.

[rix-10] (DE) Helmut Rix, Handbuch der italischen Dialekte, Winter, 2002.

[italocelta-11] (ES) F. Villar, Indoeuropeos y no indoeuropeos en la Hispania prerromana, Salamanca, 2000.

[12] Vine 2017, p. 786.

[a-13] 1 2 3 Clasificaçión contestâ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[1]