Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte

UA	Sa pägina chi l'é sccricia an uaröxiu, secoundu ia grafeia drubäia da Emilio Adriano Torrielli

U Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte l'é u sutugrüpu dra leingua ligüre ch'u 'rgöia ei parläde 'ntra pärte nord-ucidentäle dei baçì lenguiscticu ligüre, de d'lä dra crescta di Apenigni, tiranda 'ndrainta boun-na pärte d'l'auta Väl Burmia (Cäiri), u Sascé e l'Uadaise.

Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte
Parlòu in	Itälia
Regioìn	Ligüria (pruveince d'Zena e d'Savoun-na) Piemounte (pruveince d'Lisciandria, Cuneo)
Parlànti
Totâle	?
Clasificaçión
Filogénexi	Leingue indoeuropee  Leingue itäliche   Leingue rumanse    Leingue rumanse ucidentäli     Leingue gallu-itäliche      Leingua ligüre       Ligüre d'Ultrezuvu        Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte
Mäppa di dialeti che i soun 'ndrainta u sutugrüpu du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte.

Definisioun

Ra clasificasioun ciü növa di parlé ligüri a disctingua tra i dialeti dra rivera (varietäie d'punainte, du ciantru, zenaixi e d'levante), na regioun alpein-na cun di sò caräteri specifici e trai varietäie de tranxisioun cun u tipu galloitälicu veru e propi, urdinäie suta i numi d'Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte, du Ciantru e d'Levante.

A nord dra crescta di Apenigni, föra che ei zone dra Väle Sccrivia e dra Väl Trebia dound'us pärla zenaise, i dialeti d'tranxisioun tra u tipu ligüre e ei varietäie ciü decisamainte galloitäliche i se xläigu da Urmea a l'auta Väle du Taru, d'solitu cun di caräteri fonetici, morfologici, sintatici e lesicäli che i s'mescciu de vòta an vòta cui piemuntaise, cun u lumbärdu e cun l'emilian vxinandase a ra cianüra. C'scì 'ntra Väle Tänaru Urmea l'é dei balu ciü “ligüre” d'Garesce, che a sò vòta al è ciü d'Priura o d'Ceva; 'ntra Väl Burmia i soun ciü che ätru ligüri Bardineu e Carisan riscpatu a Milëximu, L'Atä, Cäiri o Degu; i soun ben bain ciü ligüri che piemuntaixi ei aute Väle d'l'Erru (U Sascé), d'l'Ùiba fein-na a Uä e du Scctüra, maintre caräteri piemuntaixi e lumbärdi i prevairu süttu a nord de Gävi, Leima e Isura dei Cantoun (ürtimi cunfigni du tipu zenaisizä). An generäle, dounca, u läigu grüpu du Ligüre d'l'Ultrezuvu u cröba l'entrutèra de d'lä dra crescta di Apenigni, presaintanda di träti maicäi d'incruxiu cui leingue regiunäle tacä, saraiva a dì cui piemuntaise (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte), cun u lumbärdu an giru au teritòriu d'Növe (Ligüre d'l'Ultrezuvu du Ciantru) e cun l'emiliàn tra ra Val Staffura e ra Val Trebia (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Levante).

I parlé 'ntra sudivixiòun d'Punainte i soun xbardläie tra ra Ligüria nord-ucidentäle e ei Piemounte meridiunäle, anterassanda ra zona a cavä tra ei pruveince d'Zena, Savoun-na, Lisciandria e Cuneo. 'Nt'is sutugrüpu u i a dounca i dialeti dra leingua ligüre che is tröuu an boun-na pärte d'l'auta Val Burmia (Cäiri), u Sascé e l'Uadaise. An raxoun dra sò geugraféia, sci dialeti i soun suvainte an cuntinuu cun di parlé d'tranxisioun cui piemuntaise.

Evulusioun sctorica

A partì dai caraterisctiche du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte, us vega ceramainte ei carätere “duertu” e composctu dei cundisiugni di dialeti 'ntra zona e u rolu dei diverse cumpunainti leguisctiche che i i soun gnoue a cuntätu. Ra funsioun sctorica d'zounta e squäxi d'cruxera d'in teritoriu misu 'nmazu tra Ligüria e Piemounte, mä duertu anche a impurtanti infruainse da est grasie a ia pusisioun d'in suicu d'väle ch'u cära zü versu Lisciandria “lumbärda”, a pä cunfeimäia anche dau xlunghése d'cundisiugni “setentriunäle” 'ntra Ligüria du ciantru e da çerte sciurteie “ligüri” 'nt'l'ärea bäsu-piemuntaise.

An base a dei cunsiderasiugni d'tipu geulenguiscticu, ei caraterisctiche “ligüri” e quele “lumbärde”, de d'lä d'l'urdine gerärchicu che d'solitu us dä ai fenomeni an exame (i han ciü impurtansa i fatùi murfulogici, per esaimpiu, riscpatu a queli funetici), i pän meiu raixä d'quele “piemuntaixi”. I caräteri “ligüri” e “lumbärdi” i soun quei che i ricuru an manera ciü unitäria an tüttu u teritòriu e, maintre ei zone d'periferéia e di brichi ciü conseivative, c'me Bardineu e Carisan (dound'un s'é nainta afeimä di träti “piemuntaixi” c'me l'infinì an -è e ra cäucia generalizäia dei vucäle atune), i metu l'aciaintu an çima au carätere “ligüre” du sò parlé, u n'i a nainta 'ntra Väl Burmia, e ciü an generäle 'ntra zona d'l'Ultrezuvu d'Punainte, di rascti piemuntaixi antighi isuräi an mazu a zone scciäse cun caräteri “ligüri”. Ad ogni modu, i caräteri “ligüri” i mäicu a sò vòta di tipi diversci, di quei che i viru versu u tipu zenaise (pe mazu d'Savoun-na) e ätri versu quelu “ligüre du ciantru”, che i se soun cunseiväi o generalizäi cun ciü furtönia suvratütu quande i gnivu a cumbaxié cui sciurteie “lumbärde” che i spounciävu da est. Sce ürtime i denounsiu na capacitä d'xlaighése davai forte, peicà an ciü d'in cäxiu i cäru zü versu ra cian-na d'Arbeinga, fätu che 'nvece u n'riguärda nainta i tipi ”piemuntaixi”, föra che u cäxiu dra cäucia de -g-. U pä dounca che ei cundisiugni ciü antighe di dialeti dra Väl Burmia i duvésu ese maicäie da in tempuri ancountru tra n'antigu cuntasctu “ligüre” foscia du ciantru e dei curainte lenguisctiche d'urigine padan-na “lumbärda”, e che i caräteri ciü cèri dra “piemuntaixitä” i se sagiu afeimäi sulamainte dopu, scpantiandase cun tüta prubabilitä pei mëxme linee che i avaivu zä peimisu l'escpansioun d'mudeli rimuntäi da nordest: ansciöin trätu “piemuntaise” dra Väl Burmia l'é difäti scunusciü ai Munfrä. Sa scpiegasioun l'hä ei vantägiu d'cumbaxié ciü o menu cun ra sctoria pulitica dra väle: l'escpansioun dra scignuréia munfréin-na a n'deva nainta ese l'zoua però c'me susctegnu ai tipi lenguisctici “piemuntaixi”. Us deva cunscideré difäti che i caräteri dialetäli particuläri dei Munfrä riscpatu au rasctu dei Piemounte lenguiscticu i soun ancöi ciütosctu cumüni a ra zona lumbärdo/emilian-na avxéin ai cunféin e che i duvaivu esle an modu ancù ciü cèru 'nt'i seculi pasäi. I dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i pän dounca ese u risultä d'in pruciasu dound'us afeima dei mudalitäie munfréin-ne, prima 'nt'in periudu “lumbärdu”, pöi ant'ün “piemuntaise” 'ndä avanci finaura, an çima a in scpesume ciü antigu ch'u mäica di tipi “ligüri”. Sce caraterisctiche ligüri i soun aura ben bain forte e scciäse, c'me 'nt'ei cäxiu dei palatizasiugni di grüpi d'cunsunante, aura ciü diversamainte indirissäie e foscia an pärte duvoue a infruainse culturäle e ecunomiche avxein an taimpi ciü tärdi ascì (c'me squäxi següramainte 'nt'ei cäxiu d'mudalitäie “zenaixi” che ra Val Burmia l'hä an cumüne cun Savoun-na).

Na cunfeima d'sa scpiegasioun a pä 'rivé da in posctu geugraficamainte luntàn, dounda l'hä duvü capitä, 'nt'in taimpu paregiu distante, na grande emigrasioun d'giante ch'a gniva da l'Ultrezuvu d'Punainte: se, c'me u pä prubäbile, di dialeti che i gnivu da ra zona d'tranxisioun ligüre-piemuntaise i han avü in rolu decisivu 'ntra fuimasioun dei varietäie “galloitäliche” dei Meridioun e suvratütu dra Lucania, ei cundisiugni d'ise antighe culonie, nascioue an giru a Putensa e 'nt'ei gurfu d'Pulicästru aprövu a ia pulitica di matrimuni di scignuri d'Munfrä a partì da ra metä du seculu XII, i duvraivu cunseivé aimancu an pärte u tipu lenguiscticu a sò taimpu lì armuä. Difäti l'é vera che ise varietäie antighe i musctru d'cundivide i träti “ligüri” e “piemuntaixi” ciü impurtanti di parlé dra Väl Burmia mä, c'me i dialeti ciü apartäi d'iscta, i n'han nainta ancù o scma in manera imperfeta ei ciü növe caraterisctiche “piemuntaixi”, che au mumaintu d'l'emigrasioun versu sud i n'eru ancù arsceie a afeimése e foscia i c'mençipiävu sulu alura a afaciése 'ntra zona d'l'Ultrezuvu. U tema du lucié e dei cuntinuu cangié di cunfigni u tröua dounca 'nt'l'Ultrezuvu e suvratütu 'nt'ei cäxiu dra Väl Burmia na cunfeima, ch'a l'é däia da ra realtä sincronica dei varietäie lucäle (ansame ai quele u i a tra l'ätru na läiga cunusciansa du “zenaise” o dei “piemuntaise” meridiunäle, de scpesu secoundu ei tendainse d'lavù e i raporti di parlanti), mä anche da quelu pocu che ra mëxma sctrutüra di dialeti e ra distribusioun 'nt'u teritòriu di sainci fenomeni u peimeta d'ricusctruì 'nt'in pountu d'viscta diacronicu.

Ei cäxiu dra Väl Burmia: ei cansugni pupuläri c'me scpegiu dei cuntasctu lenguiscticu

Fiorenzo Toso, tratanda dou racolte d'cansugni pupuläri d'l'Ötçaintu, saraiva a dì Spigolatura di canti popolari parmigiani e monferrini (1889-1890) d'Giuseppe Ferraro cun dei materiäle d'Degu e Canti popolari del Piemonte (1888) d'Costantino Nigra cun dei tesctimunianse d'L'Atä, u tira dei impurtante cuncluxiugni an çima a ra natüra dei cuntasctu lenguiscticu dounda i dialeti dei posctu i se soun fuimäi. Dopu tütu, 'nt'l'evulusioun d'is ambiainte u deva següru ese cunsciderä u rolu da countu d'l'antigu duré a loungu dra scignuréia munfréin-na féin, d'fätu, ai periudu dra Rivulusioun française.

Mäppa cui Maichesätu dei Munfrä 'ntra sgòunda metä du Satçaintu

L'autù u pärta da l'useivasioun che sci materiäli i musctru n'adatamaintu sulu an pärte di tascti sccetamainte piemuntaixi an çima ai rive dra Burmia. Difäti us vega pocu d'quei träti funetici, muifusintätici e lesicäli che, an dialeti tra l'ätru ceramainte indirissäi versu u tipu bäsu-piemuntaise c'me quei d'L'Atä e suvratütu d'Degu, i metu an lüxe ra forte cunvivainsa d'caräteri ligüri an sa zona d'tranxisioun difiçile da clasifiché: reriscime ùime i s'tröuu, per esaimpiu, riscpatu a ra scciäsa sciurteia piemuntaise e tusccan-na, dei palatizasiugni “vansäie” di grüpi bl-, fl-, pl- che ra Väl Burmia a cundivida cun u rasctu dra Ligüria (sulamainte an “ciù”), maintre ra sulusioun “d'rivera” [dž] de -lj- a sciorta föra chì e lì 'nt'i tascti d'L'Atä (figia), dound'a cunviva cun ra fùima cumüne bäsu-piemuntaise (fia); ei pasägiu ge-, gi-, j- a [z] u cumpä chì e lä 'nt'i tascti d'Degu (zuvo, za) mä is carätere, c'me ei mëxmu articulu ro, u vä ultre ei cunfein ligüre versu N'Äiqui sainsa cère sulusiugni d'cuntinuu.

Öina dei cansugni pupuläri 'rgoue da Costantino Nigra ch'a vé da L'Atä

Difäti ia tradisioun dei posctu, ch'a se scpegia anche an sce cansugni, l'esista propi c'me “scitu” ideäle d'ancountru tra infruainse diverse, ampignäie an modu cumplessu. Gianluigi Beccaria l'hä visctu is cumpurtamaintu 'nt'i taimpi zä dra tärda etä d'mazu cun u scpantiése di mudeli culturäli ativi 'nt'ina läiga fäscia d'cunfein ligüre-piemuntaise fein a ra regioun alpéin-na: chì, dounda na mudascta civiltä artisctica e leträria «se bain ancöi n'am vé nainta dedvanci cun in prufì unifuime, maicä, e l'é cueinni incruxiä d'grupi, d'ancountri, d'pose e d'pasägi [...] l'hä però in segnu disctintivu e na maicatüra d'funsioun cumüne: l'esista c'me prudotu “d'cunsümu”, per l'üzu dei cumunitäie dei campägne e di buighi».

An çima a ra realtä abästa feima d'in “axmürciu” d'dialeti, dounda elemainti sccetamainte dei posctu i vivu 'nsame a spunciugni d'urigine diverse, disegnanda in cumplicä angavügnu d'isuglosse che i veru da nord e da sud (da dounda l'uriginalitä d'dialeti che i s'definisciu an “negativu” cun l'afeimése d'scmaianse e diferainse che i s'mesciu tra lui), l'infruainsa d'mudeli lenguisctici e culturäli d'föra ciü forti l'hä cuntinuä a duré 'nt'u taimpu, cundisiunäia da fatùi puliticu-aminisctrativi e suciu-ecunomici cumplesci. U risultä l'é dounca ra läiga cumpetainsa lenguisctica d'sce cumunitäie, scicà che per esaimpiu u n'i a sctä nainta in particoläre bsögnu d'adaté, dopu ra sò impurtasioun, ra leingua dei cansugni pasäie a vuxe, suvra mensunäie. C'scì us scpiega ascì ia pluriglusséia dra Väl Burmia, in teritòriu dounda ra cunusciansa e l'üzu du zenaise (savunaise) e dei piemuntaise (bäsu-piemuntaise) i n'soun nainta rèri tra persoun-ne che i han an modi diversci di raporti cui ciantri ciü impurtanti dei poscti avxein.

Cumüni d'l'auta Väl Burmia an Ligüria (Cumunitä d'Muntägna fein au 2011)

L'Ultrezuvu zenaise e lisciandréin

Ansame a na pärte ch'a gira an çima a Savoun-na cun ra sò pruveincia, l'ärea lenguisctica d'l'Ultrezuvu d'Punainte a péia 'ndrainta anche na pursioun zenaise (Masoun, Campu, Rsciùgni) e, föra dai cunfigni ligüri zä 'ntra pruveincia d'Lisciandria, i cumüni d'l'Uadaise dounda us pärla u dialetu uaröxiu cui sò varietäie lucäle. L'useivasioun fäcia dau lenguiscta Fiorenzo Toso an çima ai caräteri lenguisctici axmürciäi 'nt'ei cansugni pupuläri dra Väl Burmia a vä anche per quele d'l'Ultrezuvu an giru a Uä, ducumentäie 'nt'ei mëxme racolte (per esaimpiu, riguärdu ei palatizasiugni, us hä ciü c'me pü, pian, bianca piümma; us sutulinea anche chì ra fùima giuvu, mä l'üzu ascì de agugia 'nvece che “üja”).

Ra presainsa d'Zena e quela dei sò fameie patrisie, dou realtäie nainta saimpre d'acordi tra lui, i soun streciamainte antresäie cun ra sctoria d'tüta sa zona d'l'Ultrezuvu. Dounca i primi prutaguniscti dra penetrasioun zenaise i soun zä 'nt'l'etä d'mazu i priväi, che per is fein i drubu ei istitusiugni feudäle suvra i teraigni catäi o i munesctéi. Ei raxiugni d'foundu che i han purtä i zenaixi e Zena a 'nterassèse a l'Ultrezuvu i soun a l'imprinçipi scma d'natüra cumerciäle, liäie ai bsögnu d'avai di avamposcti “ultra jugum” pei träfighi tra ei portu zenaise e u retrutèra padàn. U duminiu d'Zena 'nt'l'Ultrezuvu u sofra 'nt'i seculi XIV, XV e XVI na forte cuntrasioun a causa dei purai d'Milàn, suta ei quelu i priväi zenaixi i arsciràn comonque a truè u sò posctu: sulu a ra fein i Sforza i çernu d'favurì a lui ei fameie patrisie lisciandréin-ne. L'é propi alura che us cumpiscia n'impurtante integrasioun d'l'ecunumeia d'tüta ra zona cun quela lumbärda, c'scì cume cun quela dei Munfrä lisciandréin: is pruciaisu, che us mescia a partì da ra cuntinua presainsa zenaise, u prudòua dei caraterisctiche etniche e lenguisctiche particuläri, dounda però ei cumpunainte piemuntaise a rascta saimpre subordinäia. Dopu ei 1528, grasie ai pättu d'Andria Doria cun Cärlu V, Zena a pò ripièse sce tère, che i turnu c'scì a fé pärte d'sò duminiu, dounda i i rasctràn sainsa ciü interusiugni per ciü d'trai seculi. Difäti u teritòriu d'Uä, ansame au Nuvaise e a ra Väl Burbeia (che dai pountu d'viscta lenguiscticu i fan però pärte du sutugrüpu du Ligüre d'l'Ultrezuvu du ciantru), i soun sctäi däi ai Piemounte per fuimé ra növa pruveincia d'Lisciandria ant'ei 1859, quande ra pruveincia d'Növe a l'é sctä supresa da ra leze dei prim minisctru Urbano Rattazzi.

Riguärdu a ra sctoria dra letratüra an dialetu d'sa zona, us ricorda prima du Növçaintu dei rère tesctimunianse c'me cäca pueséia 'nt'i parlé d'Campu d'Luciano Rossi 'ntra prima metä du seculu XVIII, na vaina ciü impurtante d'pueséia 'nt'u dialetu du Sascé, che ei mäscimu escpunainte, l'abau Gio. Lorenzo Federico Gavotti, l'hä vissü tra ra fein du seculu XVIII e l'imprinçipi du XIX. Tücci sci tascti i s'rifan a ia tradisioun leträria an zenaise o a di ätri mudeli cultiväi che i veru d'vòta an vòta imitäi o desctrutüräi, cun l'ecesioun foscia d'na Canzone du Sascé d'in autù scunusciü per ra uèra dei 1746, bain misa comonque, a sò vòta, 'nt'ina läiga curainte d'pueséia apulugetica e patriotica xvilupä a Zena 'nt'l'ambiainte d'trüscia pei suciasi dra lota d'liberasioun dai austru-piemuntaixi.

A Uä, us mensoun-na Tugnein Rebbora, cun poche cumpuxisiugni, e Francescu Carlini, cun Ra carossa do diao. Ad ogni modu, an sci cäxi us träta saimpre d'pueséia d'ucaxioun e anciuäia a mudeli d'föra, dounda u dialetu l'hä ra funsioun d'sisctema lenguiscticu dra realtä d'tücci i giourni e dounca d'sctrumaintu per forsa cunfinä, dai pountu d'viscta leträriu, ant'in rolu d'cèru suburdine, sainsa ia puscibilitä d'çeiché na sò uriginalitä artisctica. Sulu cun u Növçaintu ia pueséia 'nt'i dialeti minuri, 'nt'ei varietäie d'periferéia e isuräie u 'riva difäti a risultäi davai auti e au livelu d'vera letratüra. L'é difäti ai prinçipi du seculu ch'u fiuriscia ia prudusioun d'Culoumbu Gajoun, u ciü grande pueta aimancu dra zona d'Uä, ch'u s'é disctintu per avai elaburä cui sò mazi, sainsa purai fé riferimaintu a na “tradisioun” dei posctu che d'fätu a n'esistaiva nainta, na pueséia persunäle ch'a risauta, 'nt'ei cuntasctu ligüre-piemuntaise e an quélu nasiunäle, tantu per fùime e cuntegnüi cume per intensiugni e mudalitäie d'fruisioun.

Leingue autoctone dra pruveincia d'Lisciandria

██ çepu piemuntaise

██ çepu ligüre (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte)

██ çepu emilian (turtunaise)

Caratterisctiche

Ant'ei parläde d'l'Ultrezuvu, ra cumpunainte “ligüre” ch'as mesccia cui träti galloitalici piemuntaixi, lumbärdi e emiliagni, a n'é nainta saimpre ra mëxma: per esaimpiu, l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä scciäsamainte ei palatizasiugni, mä paregiu ai piemuntaise u tainde a eliminé saimpre ei vucäli atune 'ndrainta ei parolle. Riguärdu l'Ultrezuvu d'Punainte an particuläre, di quei träti cumüni au tipu ligüre dra coscta i s'poru façilmainte nuté 'nt'ina serie d'sciurteie funetiche, muifusintätiche e lesicäli davai evidainte, che i peimetu d'vòte, per ra sò distribusioun diatopica e per ätre cunsciderasiugni, d'intuì u sò carätere antigu, “uriginäriu”, e d'ricusctruì u zö d'suvrapusisiugni, dätu che ei diverse curainte lenguisctiche che i han interassä u teritòriu i han duvü met'se i öina suvra l'ätra 'ntra cusctrusioun dra realtä lenguisctica d'ancöi.

Vucäle 'nt'ei quadriläteru du dialetu ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte

Fiorenzo Toso, an Storia linguistica della Liguria e Liguria linguistica u presainta iscte c'me caraterisctiche ciü impurante di parlé du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte:

1. Ant'ei campu dei vucalixmu, al- tonicu dedvanci a cunsunante dentäle u päsa a ā- an tüttu l'Ultrezuvu d'Punainte, eventualmainte cun di xvilupi aprövu. Sa sciurteia l'é ra mëxma ch'a 'nterasa l'ärea dra rivera 'nmazu tra Arbeinga e Munterussu ai Mä 'nt'ei Çeinque Tère, maintre ei bäsu Piemounte, c'me Uä ascì 'nt'is cäxiu, l'hä 'nvece ei pasägiu a aw: dopu ra velarizasioun de ā us hä, dounca, per l'italiàn “caldo”, kòd a Cäiri, a Cärcre e a L'Atä, per “gonna” (falda) us hä fåda a Carisan, per “calcio” kòts a Degu. Ei sciurteie de al- prutonicu i pärtu dai mëxme cundisiugni, saraiva a dì ei pasägiu a ā (diversamainte realizäia) countra u tipu “piemuntaise” e (ligüre ciantru-ucidentäle) aw, ch'u sciorta föra 'nvece dai pärte d'l'ärea, a Urmea e an Väle Scctüra, lì anche 'ntra fùima ow cun ascimilasioun an pärte;
2. L'Ultrezuvu d'Punainte l'hä scciäsamainte ia trasfuimasioun de -sj- e -tj- an -ž-, per esaimpiu, dau latein basiu(m) báž, da ratione(m) ražón. Se bain che sa sciurteia a saigia suvainte ritegnoua in sainciu arcaixmu riscpatu a ra de-palatizasioun ch'u presainta 'ncöi ei piemuntaise (che l'hä an generäle báz, razún), u deva ese cunsciderä ra sò forsa an tüta l'ärea ligüre (cun dei xlançi an munfrein), che l'avrä següru cuntribuì a ra tegnoua 'nt'l'Ultrezuvu. Ad ogni modu, cosa ch'a n'é nainta menu impurtante pei vucalixmu, ei mantegnimaintu de -ž a ra fein dra parola u läscia veghe u scenté dei vucäle atune ciü tärdi che 'nt'u rasctu du setentrioun piemuntaise e ciü genericamainte gallu-itälicu, dound'u cäpita sciasamainte ra de-palatizasioun;
3. An manera scimile, l'Ultrezuvu d'Punainte u cunseiva ra sciurteia -š- de x, ps e ssj, c'me an káša per l'italiàn “cassa”, lašè per “lasciare”, c'me an tüta l'ärea ligüre, còuntra ra de-palatizasioun ch'a l'é tipica dei varietäie setentriunäle;
4. Ra palatisasioun “vansäia” de pl-, bl- e fl-, che i dan riscpativamainte ć-, dž- e š- an pusisioun dei prinçipi d'parola o dopu na cunsunante, -dž-, -dž- e -š- an pusisioun tra ei vucäle, l'é na caraterisctica “ligüre” per ecelensa ch'a cröba an modu scciäsu u teritòriu 'nmazu tra Urmea-Garesce a punainte e ra Väle Sccrivia a levante aimancu 'ntra pärte auta, maintre an giru a Növe i c'mençipiu a prevarai ei cundisiugni setentriunäle. Versu nord, u tipu “ligüre” u ricura ancù a Cameran-na e a Mumbarché mä nainta a Cortemilia, Punsoun e Murere;
5. An tüta ra Väl Burmia e 'nt'u teritòriu du Sascé, R'Urba, Uä, tiranda 'ndrainta ra Väle Sctüra, ra sciurteia de cl l'é discteinta da quela de lj c'me l'avé 'nt'l'ärea ligüre du ciantru, da Finä a Taggia: dau latein spec(u)lu(m), ch'u l'à dä l'italiàn “specchio”, us hä dounca a L'Atä e Millëximu spédž, a Degu špédži e spédžu au Sascé e Campu, còuntra paya dau latein palea ch'u l'à dä l'italiàn “paglia”, maintre cl e lj i soun sctäi ampatäi an piemuntaise a -y- e an zenaise a -dž-. Ra sciurteia de -cl- an -dž- divisa da lj an -y- a cuntinua d'ätra pärte da ra zona lumbärda an munfrein: dounca, isct'ürtimu trätu funeticu u n'é nainta da mete 'ntra liscta dei cunvergiainse cui piemuntaise, c'scì cume ceramainte ra sciurteia de cl a n'rimunta nainta a n'infruainsa zenaise/savunaise. Ia trasfuimasioun de -lj- an -i̯- c'me an piemuntaise l'é in trätu cumüne a tüta ra zona a punainte dra Väl Sccrivia, maintre a levante is fenomenu u sciorta föra d'rèru riscpatu a ra forsa d'l'exitu “zenaise”;
6. L'é d'tüta l'ärea ligüre e d'gran pärte dei Munfra, mä nainta dei piemuntaise “cumüne”, ei pasägiu de -l- tra ei vucäle a -r-. Is fenomenu u vä pöi 'nsame a l'indebulimaintu aprövu de -r- an -ř-, ch'u cröba gran pärte dra Väl Burmia sainsa però 'rivé a ra cäucia cumpleta c'me 'ntra zona zenaise (per esaimpiu ařéna, bankařé, ćiřéža, düřè a Useria, maintre L'Atä e Millëximu i han zä -r-). 'Nt'is cuntasctu us tröua amche l'indebulimaintu de -r- prima d'cunsunante (e dopu cunsunante), c'me us vega per esaimpiu a Pounte d'Invrea e 'nt'u teritòriu du Sascé e dr'Urba e ch'u tröua curispundainsa an di quei parlé dra Ligüria d'ciantru-punainte (a Degu merká, a Pounte d'Invrea meřká, au Sascé meyká);
7. U xvilupu de ge-, gi-, di-, an Väl Burmia e 'nt'ei ätre zone d'l'Ultrezuvu d'Punainte, u vä aprövu a ra sciurteia scpantiäia an tüta ra Ligüria, cui pasägiu a dz- e z- cumüne ciütosctu a ra zona “lumbärda” che a quela “piemuntaise”. Per esaimpiu, per l'italiàn “ginocchio” us hä znúdžu au Sascé, an Väle Scctüra e a Carisan, znúdž a Useria, Degu e Pounte d'Invrea; per “gelare” us hä dzrè au Sascé e a Degu, dzrò a Carisan, per “genero” dzéne a Carisan, dzénr a Degu, dzrén a Millëximu, dzánr a L'Atä, e c'scì véia, còuntra ei fùime “piemuntaixi” dženúy, dželé, džéner;
8. Zounta l'Ultrezuvu d'Punainte a l'ärea ligüre d'ciantru-punainte ra mancäia velarizasioun de -n- an pusisioun postonica, fenomenu ch'u cröba 'nvece, se bain cun dei sciurteie an pärte diverse, tantu ei Piemounte meridiunäle c'me, an Ligüria, ra zona zenaise a partì da Noli aprövu a ra coscta. Ra velarizasioun a manca cumpletamainte an tüta ra Väl Burmia e a punainte d'iscta (per esaimpiu, lána, tána), maintre u teritòriu du Sascé e dr'Urba a presainta na situasioun cangiante (ra nasäle veläre a ricura suvratütu 'nt'Ultrezuvu zenaise);
9. Ei cuncurdanse cun l'ärea ligüre i se scpantiu au campu muifulogicu ascì: per esaimpiu, ei pluräle di numi masculigni us fùima an Väl Burmia secoundu u modu ligüre, cun ra desinainsa -i, a diferainsa dei piemuntaise, dound'ei pluräle u n'cangia nainta riscpatu au singuläre. Ra Väl Burmia e u teritòriu du Sascé an particuläre i ripeiu ra -i anche dopu cunsunante nasäle, andanda aprövu dounca ei cundisiugni “tusccan-ne” dounda i han piä urigine, an epuca ben bain tempuri, ra fuimasioun d'in particuläre pluräle cun metatexi tipicu 'ncöi du zenaise. Per esaimpiu, maintre ei pluräle d'l'italiàn “cane” u n'cangia nainta 'nt'ei piemuntaise (“kán”), ant'l'ärea ligüre us fùima c'me an italiàn cun ra desinainsa -i; an zenaise però e aprövu ra coscta ligüre d'punainte sa -l a vä 'ndrera e a päsa pöi an pusisioun prima dra cunsunante, 'nt'ina fùima kayn ducumentäia 'nt'i tascti antighi fein au seculu XIV, da dounda 'ntra Rivera d'Punainte us hä kay per ra cäucia aprövu dra nasäle e, 'ntra zona zenaise, us hä kèn, kén per ra cuntrasioun aprövu. 'Nt'l'Ultrezuvu d'Punainte us hä, anvece, fùime du tipu káni, a Useria baléñi per l'italiàn “pallini”, bibéñi per “tacchini”. Paregiu us fùima i pluräli ascì di numi feminigni du tipu “ragioni”, “stagioni”.
10. Saimpre riguärdu ra fuimasioun dei pluräle, u vä missu an evidainsa ei pasägiu ai feminein d'quelu di numi masculigni an urigine neutri an latein, che an piemuntaise i s'adätu au singuläre: c'me 'ntra zona zenaise, per esaimpiu, ei pluräle di italiagni “ginocchio” e “labbro” l'é dounca du tipu xnuge e leife/lävre (Uä), maintre an piemuntaise i soun du tipu gënoj e laver.
11. Riguärdu ei caraterisctiche muifulogiche e sintätiche, ra Väl Burmia a cundivida cun ra Ligüria, per esaimpiu, l'aveibiu d'lögu kí per l'italiàn “qui”, anvece dei piemuntaise sí (latein ecce hic), u n'cunuscia nainta l'enclixi d'in prunume d'lögu 'ntra sctrutüra d'presentasioun e l'üzu de ke dopu l'intrudutù d'dumanda (cusctrusioun ch'a pä 'nvece generalizäia an piemuntaise);
12. Tra i fenomeni che l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä an cumüne cun u tipu “piemuntaise”, u ciü cèru l'é següru ra cäucia dei vucäle atune, tantu a ra fein dei parole cume prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ei parole proparusitune, d'vòte ripianda dopu na -i a ra fein. Ra zona ciü 'nterassäia dai fenomenu l'é quela dra Väl Burmia tra Useria e Degu (cun Pounte d'Invrea), maintre u teritòriu dr'Urba e Uä, cun u Sascé e ra Väle Scctüra (Rsciùgni, Campu e Masoun) u cunseiva ei vucäle a ra fein dei parole e u ridoua quele prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ei parole. 'Nt'l'auta Väl Burmia, a Bardineu e a Carisan us cunseiva però ei vucäle a ra fein dra parola, c'scì cume, an ciü, anche quele dopu l'aciaintu 'ndrainta ia parola e a Bardineu quele prima ascì, che a Carisan i veru debule sainsa 'rivé ad ogni modu a scenté saimpre. A punainte dra Väl Burmia ei cundisiugni i soun dopu tütu ei mëxme d'Carisan, maintre a levante, 'ntra Väl Sccrivia cun ciantru a Növe e Gävi, ra situasioun l'é scimile a quela d'Uä e du Sascé;
13. Riguärdu ei cunsunantixmu, ra -g- tra ei vucäle, da -c- e -g- latéin-ne, c'me an piemuntaise a vé debule fein a ra cäucia an tüta ra Väl Burmia da Bardineu-Carisan fein au Sascé e Campu-Rsciùgni, maintre us cunseiva per esaimpiu an tüta ra Väle Sccrivia; a punainte, a scenta an Väl Tänaru e u i a dei ùime d'na antiga cäucia, se bain nainta sisctematica, 'nt'l'entrutèra d'Arbeinga versu levante (Castrevegliu, Erli e u teritòriu de drainta ch'u bräsa Finä). Is fenomenu l'era foscia presainte an taimpi antighi 'nt'u savunaise ascì (ra diciarasioun d'Paxia dei 1178-1182 a riporta buada per l'italiàn “bucato”) mä 'ncöi u dialetu dra çittä, ch'u s'é votu zä an epuca tempuri versu u tipu zenaise, u n'an cunseiva nainta ciü ùima;
14. Impurtante trätu muifulogicu d'carätere piemuntaise l'é ra sciurteia an -úma dra prima persoun-na pluräle, ch'a cröba tüta ia pärte d'l'Ultrezuvu d'Punainte tra Carisan e Bardineu da na pärte e Uä e ra Väle Scctüra da l'ätra, mainte ra Väle Sccrivia da na pärte l'hä ei cundisiugni “zenaixi” (-ému) e ra Väl Tänaru da l'ätra (Urmea, Garesce) a presainta dei cundisiugni növe d'tipu lucäle.
15. Paregiu d'carätere piemuntaise l'é ra fein an -é d'l'infinì 'ntra prima cuniugasioun di veibi (-are) e di numi an -arium, -ale, ch'a tuca na zona curispundainte ciü o menu a isu settù d'l'Ultrezuvu dound'us hä ra cäucia dei vucäle atune e a ra fein dra parolla (da ra Väl Burmia a ra Väl Scctüra suvratütu, chinanda fein a Sctela ançä du Zuvu)
16. L'é d'tipu piemuntaise i caräteri muifulogici e sintätici c'me ra sciurteia an -u dra 3ª persoun-na pluräle d'l'indicativu presainte, ra fùima d'l'articulu determinativu, l'üzu dei prunume liberu d'3ª persoun-na singuläre kyèl e dei prunume dativu e cliticu d'lögu i riscpatu a ra fùima ligüre ge;
17. Na serie d'sciurteie i soun cumüni tantu a di parlé d'tipu “piemuntaise” cume a ätri d'tipu “ligüre”: per esaimpiu, cumüne ai Piemounte meridiunäle, a ra zona zenaise e a l'Emilia d'punainte l'é ra sulusioun d'na saincia teiminasioun per ra tersa persoun-na pluräle an tüte ei cuniugasiùgni, se bain ch'u pö esie ciü sulusiugni puscibile per ra teiminasioun (che an Väl Burmia a balocia tra l'üzu de -u dra tersa cuniugasioun secoundu ei mudelu piemuntaise e quelu “ligüre” de -a dra prima, per esaimpiu a Carisan);
18. Ra sciurteia particuläre de -tr- an máre, páre ch'a mäica i parlé d'l'Ultrezuvu d'Punainte riscpatu ai fùime che i prevairu an Ligüria (che i pärtu da máyre, páyre cunseiväi per esaimpiu 'ntra zona d'esctremu punainte), a cröba anche na läiga ärea dra Rivera d'Punainte, curispundainte au tipu ligüre “du ciantru”, dounda a Arbeinga, a Portu o a Ceive d'Tegu u i a per esaimpiu ei mëxme cundisiugni. Cumüne ai “piemuntaise” e au “ligüre” d'ciantru-punainte (e d'levante) l'é anche ra distribusioun di clitici sugettu, che u i se xluntana - e meia an tüta ra zona - scma u tipu zenaise;
19. Cun u “zenaise” e cui “piemuntaise”, mä nainta cun l'ärea ligüre d'punainte, i dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i hän an cumüne i modi d'fuimé i ditonghi de -é- rumansa (mèyz, mèyzu 'mese', sèyra, sáyra 'sera');
20. I exiti che i s'poru cunscideré “particuläri” d'l'Ultrezuvu riscpatu au tipu “piemuntaise” e a quelu “ligüre” i n'soun nainta tanci, mä tücci ciü o menu impurtanti: an di quei pounti d'sa zona ra ditungasioun de -é- rumansa a pö avgnì anche dedvanci a nasäle (a L'Atä tsáyna per l'italiàn “cena” e váyna mä a Carisan tséna e véna), a diferainsa d'quantu u suciada an Piemounte e an Ligüria, mä c'scì cume l'avé 'nt'l'ärea emilian-na, cun ra quela ra Väl Burmia a cundivida anche ra ditungasioun de -i- dedvanci a nasäle, che 'nt'ei pasä l'hä duvü 'rivé a ra coscta aimancu 'ntra zona d'Uneria. Difäti, ra ditungasioun de -i- as é scpantiäia da l'ärea padan-na 'nt'l'Ultrezuvu, scicà che per esaimpiu us hä per l'italiàn “vino” véin a Uä e a Növe;
21. Cumüne a l'Ultrezuvu d'Punainte e a na läiga zona lumbärda d'punainte cun dei xlançi an Emilia e 'nt'ei Piemounte setentriunäle l'é ei pasägiu du grüpu -ct- a -ć- (pe mazu du sctädiu cumüne a l'ärea ligüre e a quela piemuntaise -it-), che da ra Väl Burmia a cheina ascì 'nt'l'entrutèra d'Arbeinga e 'nt'i parlé bäsu-piemunaixi ciü avxein;
22. I soun segnaläie ancù ei fùime particuläri, 'nt'u dialetu d'Cäiri, dei cundisiunäle cun generalizasioun d'infisu -s- (sarésa, sarési, sarésa, sarésimu ecc.), che i s'ritröuu ancù na vòta 'nt'l'ärea lumbärda e emilian-na d'punainte (mä anche, bsögna dìle, an cäca parlé ligüre, per esaimpiu an munegasccu).

Bibliugraféia

• (IT) Fiorenzo Toso, Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528, Le Mani.
• (IT) Fiorenzo Toso, Liguria linguistica, Dialettologia, storia della lingua e della letteratura nel Ponente. Saggi 1987-2005, Philobilion Edizioni.

Pägine cureläie

• Dialetu uaröxiu