Dialettu figùn

AR	Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese sitadìn

Figùn † Figoun
Parlòu in	Frànsa
Parlòu in	Pruvensa-Arpi-Còsta Azurra (Biot, Escragnolles, Vallauris e Munsu)
Perîodo	XIV seculu-XX seculu
Parlànti
Clasìfica	estìnta
Clasificaçión
Filogénexi	Lengue indoeurupêe  Itàliche   Rumanse    Rumanse de punènte     Gallu-Itàliche      Lìgü(r)e       Lìgü(r)e culuniâle        Figùn
Dialétti	Moussencou (Munsu e Escragnolles) Bioutenc (Biot) Vallaurian (Vallauris)

U Figùn (scritu figoun in figùn) u l'è stètu in parlâ o, pe' meju dì, in insemme de va(r)ietè da lengua lìgü(r)e ch'e sun stète parlèi inte di paisi da Pruvensa a partì dau Trexèntu e che, inti quattru câxi de Munsu, Escragnolles, Biot e Vallauris, e sun supravisciüe fìn a l'imprinsippiu du Növesèntu.

Sto(r)ia

U(r)igine du numme

U numme "figùn" u ne vegne da in blasùn dètu ae gènte da Rive(r)a de Punènte che, andandu a stà in Pruvensa, e s'é(r)an purtèi apröu a sò lengua, faxèndu nasce stu parlâ. L'u(r)igine de stu nume(r)attu, ch'u g'ha de mensiùi fina du Quattrusèntu, a l'è stèta mustrâ inte de mane(r)e dife(r)ènti; de prubabile a sa(r)ea pe(r)ò da ligâ au nume(r)attu pa(r)eggiu duve(r)àu fina au dì d'ancöi dae cumünitè in gì(r)u aa Rive(r)a de Punènte pe' ciamâne e sò gènte. Stu nume(r)attu, duve(r)àu tantu a l'estremitè de levante da Pruvensa che, a l'entrutèra, au de là du spartiègua, u l'è ancù ditu ai punentìn che, intu passàu, i ghe muntavan a vènde e fighe.

Dae testimunianse scrite u se vegghe pe(r)ò che, a l'imprinsippiu, stu nume(r)attu u l'é(r)a bèn duve(r)àu inta Ligü(r)ia intrega, nu tantu pe' ciamâne tütte e gènte ma, de precisu, numma che pe' quelle ciü pove(r)e, ch'e nu gh'axevan ina gran nomina e che de spessu e l'é(r)an custrette a migrà, tantu vèrsu Zena che inte sò tère du Levante e in Pruvensa, purtanduse apröu stu nume(r)attu ch'u gh'è dunca restàu intu parlâ pe' pa(r)eggi seculi.

A culunisasiùn lìgü(r)e

Panu(r)amma de Munsu, ün di primmi paisi dund'i sun rivèi i "Figùi" e l'ürtimu dund'u n'é(r)a ancù vìvu u parlâ

A vegnüa de manènti lìgü(r)i inta Pruvensa de levante, fra a segunda mitè du Trexèntu e a fìn du Quattrusèntu, a l'è stèta in fenomenu ciütòstu estesu, ch'u l'ha purtàu au pupulamèntu de cumünitè intreghe. Sta migrasiùn, spunciâ dai scignu(r)i du pòstu, a l'é(r)a stèta ciamâ pe'u spupulamèntu da regiùn, caxunàu dae epidemìe de pèste negra, survetüttu quella du 1348, e da ina sé(r)ie de guère sivìli fra i Angiuìn e di âtri scignu(r)i. Stu prugèttu, spunciàu fra i âtri dau cunte de Pruvensa, u Renâtu d'Angiò, u l'ha interesàu pe'u ciü e tère in gì(r)u a Grasse, a Cannes e a Antibu, faxèndu rivà de gente che, de precisu, e ne vegnivan daa Rive(r)a de Punènte, che alantu(r)a a patìva ina forte crisi.

Daa Rive(r)a i ne vegnivan ascì i manènti ch'i sun andèi a stà inti paisi dund'u s'è mantegnüu u figùn fina du Növesèntu. A Munsu, de dòppu d'ina primma cumünitè de lìgü(r)i ch'a gh'é(r)a rivâ zà du 1260, pe' vuluntè de l'Antoine de Villeneuve e sun rivèi du 1468 âtre quaranta famìe daa Ligü(r)ia, fra i pôchi câxi a avêghe in'u(r)igine nu gua(r)i cè(r)a ma che, bèn de prubabile, a se truve(r)ea inta diocexi arbenganese. Escragnolles a l'è stèta pupulâ da de gènte de Munsu du 1468 o du 1562, mèntre a Biot e ghe sun rivèi quarantöttu famìe d'Ineja du 1470-1471 pe' vuluntè de l'abâte e vescu de Grasse, Isnard du Bar. A Vallauris, ciamèi dau priû Renâtu Lascaris di cunti de Vintimìa, a partì dau 1501 u gh'è stètu in pupulamèntu da de gènte ch'e ne vegnivan survetüttu dae tère du Pòrtu e d'Arbenga.

Estinsiùn du parlâ

U figùn, rivàu in Pruvensa du Tre-Quattrusèntu, passèi dui seculi u l'è ancù registràu cumme de largu üsu, tantu che intu scistema lenguisticu de l'area de culunisasiùn u duveva êsse in còdice de mezzu cuntu, au de sutta du fransese ma ciü âtu che u pruvensâle, vegnindu duve(r)àu pe'e relasiùi fra de cumünitè dife(r)ènti. De ciü, u se scrive de cumme u figùn u fusse in graddu de purtà a sò infruènsa intu pruvensâle mèximu, pe' risevene, aa revèrsa, de âtre dau cuntattu cun sta lengua. Inti paisi ch'i l'é(r)an ciü duvèrti a di scangi cu'u rèstu da regiùn, presèmpiu perché i se truvavan in sce vìe ciü impurtanti pe'i cumèrci, u figùn u l'è pe(r)ò spa(r)ìu du tüttu intu tèmpu de trèi seculi, au puntu che du Sette-Öttusèntu u l'è mensunàu numma che inti quattru paisi de dund'e se g'han de testimunianse. Lì u figùn u s'é(r)a u(r)amài strettu a lengua de cà, duve(r)â fina pe' nu fâse intènde dae gènte di âtri paisi. Vegnüu cuscì u còdice de ciü bassu cuntu, a sò difuxùn a l'è rivâ de manimàn a quella di ürtimi quattru paisi de parlâ figùn.

Intu detaju, u parlâ de Munsu u g'ha da éssise cunservàu pe'a pusisiùn du paise, ciütòstu isulâ e luntâna da ògni vìa de traffegu, cun pôche relasiùn ascì cu'a sitè de Grasse. A sò pupulasiùn a l'é(r)a pe(r)ò ciütòstu cunsistènte, in sciu mijâ d'abitanti, tantu da tegnine vìva a lengua ancù pe' di seculi. A ògni moddu, fra a fìn de l'Öttusèntu e l'imprinsippiu du Növesèntu, l'avertü(r)a de scö(r)e e u muntà di traffeghi caxunàu dau vegnì meju de vìe de cumünicasiùn, u l'ha purtàu ascì pe'u moussencou a in prucèssu de morte e sustitusiùn da lengua. Da vixìn, a va(r)ietè de Escragnolles a l'é(r)a pe' cuntru a forte pe(r)igu de mu(r)ì zà aa fìn de l'Öttusèntu, quand'a l'é(r)a duve(r)â numma che inte cuntrè destachèi de Baï e de Rougères, scicumme che u cumün u l'é(r)a ciü duvèrtu au de fö(r)a, truvanduse in scia vìa pe' Grasse.

De pügnatte misse a sciügà au sû a Vallauris. St'ativitè, cumme pe' Biot, a l'è stèta impurtante pe'a cunservasiùn du parlâ, cun tütti i ligammi ch'a l'ha fètu nasce cu'a Ligü(r)ia de punènte

U câxu de Biot e de Vallauris u g'ha pe(r)ò da êsse stètu in pò dife(r)ènte: sti dui paisi, intu primmu entrutèra d'Antibu e de Cannes, i l'han defèti cunservàu u sò parlâ pe' ciütòstu tantu tèmpu, scibèn ch'i l'é(r)an de cumünitè tantu ciü duvèrte ai traffeghi e ae relasiùi cun quelle vixìne che u quella, destacâ, de Munsu. A raxùn de stu fètu a sa(r)ea da truvà inti ligammi stretti fra ste cumünitè, dund'e gh'é(r)an de frabiche impurtanti de teracötta, e a Rive(r)a de Punènte, de dund'i ne sun vegnüi di artigièi pe' di seculi e dund'a l'é(r)a vendüa ina gran quantitè de ste terecötte. De ciü, u bioutenc u l'axeva cunservàu ina sèrta nomina ancù inti ürtimi ànni avanti ch'u vegnisse a mu(r)ì, quand'u nu l'axeva tòstu ciü de funsiùi, au puntu che pe(r)ò i nummi de gènte inti papèi ufisiâli i l'é(r)an ancù scriti segundu a funetica de stu parlâ. A ògni moddu, tèmpu di primmi ànni du Növesèntu ascì a Biot i l'é(r)an vegnüi a mancà i ürtimi veggi ch'i cunservavan de memo(r)ia du bioutenc, e pü(r)e i ürtimi a avé cunusciüu de persune ch'e u parlavan.

De dòppu de l'estinsiùn du parlâ, inti stüddi fèti in scia va(r)ietè pruvensâle de Munsu inti ànni '50 e '70, u s'è descuvèrtu che u figùn u nu gh'axeva lasciàu guè(r)i de infruènse, cu'in prucèssu che, mi(r)andu ascì au câxu du tabarchìn de Növa Tabarca, u fà pröa che inte situasiùi de ete(r)uglusìa, quande a va(r)ietè duminante a l'è in graddu de pià a reu e funsiùi de cumünicasiùn de l'antìgu parlâ vegnüu de de fö(r)a, i trèti passèi au növu parlâ i sun mai pôchi, e i muntan numma che intu lèscicu, ciü o mênu specificu, ch'u gh'agge de funsiùi pratiche pe'u fètu d'êsse difissile da scangià. Intu detaju, intu moussencou d'alantu(r)a i sun stèti truvèi in pà d'esempi inta funetica ch'i duve(r)ea vegnine dau parlâ ciü antìgu, cumme a palatisasiùn de [s] davanti ae cunsunante, a cunservasiùn da r apicâle alveula(r)e (pe'u ciü inti grüppi de cunsunante), a presènsa fra i veggi d'ina "r dûse" ch'a gh'è intu pruvensâle ma(r)ittimu ma nu inti paisi d'inturnu e, fòscia, a prununsia de quarche vucâle de ciü aa fìn de pa(r)olle. Pe'u lèscicu, u s'è truvàu numma che pôche pa(r)olle ch'e panen scumpartìe cu'a Ligü(r)ia de punènte, ma che câxu mai e se trövan ascì inte de va(r)ietè pruvensâli ciü luntâne. Presèmpiu, e se ponen regurdà batudo pe'a batüa cu'a sèssa, pè intu sènsu de süccu, lèzo pe'a lezza e busarin pe' de brigne sarvèghe.

Stüddi in sciu figùn

A primma mensiùn cunusciüa du figùn a l'è ai 10 d'arvì du 1634, cuntegnüa int'in stüddiu in scia lengua etiòpica du Nicolas-Claude Fabri de Peiresc, da vellu duve(r)â cumme esèmpiu, ch'u duveva cunusce bèn, in sciu cuntattu e u mescciâse fra de lengue dife(r)ènti parlèi l'üna da vixìn a l'âtra. Inte stu scritu u figùn, zà ciamàu cu'u sò survenumme, u l'è bèn marcàu cumme ina va(r)ietè lìgü(r)e dife(r)ènte da quella de Zena e, de ciü, u se dixe de cumm'u l'é(r)a spantegàu p'ina rea de paisi cuntadìn ciütòstu estesa. Passàu tòstu in seculu e mezu u se tröva pe' cuntru a primma testimuniansa scrita in figùn, ina puesìa recampâ da l'abâte Jean-Pierre Papon pe' fà mensiùn de stu parlâ intu sò Voyage littéraire de Provence. Intu detaju, u Papon u scrive de cumme alantu(r)a u figùn u se truvasse int'ina situasiùn sociu-lenguistica tantu dife(r)ènte dai tèmpi du de Peiresc: defèti, u l'é(r)a u(r)amài strettu a pôche cumünitè, cu'e gente vixìne, pruvensâli, ch'e u cunscide(r)avan cumme in parlâ scü(r)u e impuscibile da capì, au puntu ch'a gh'é(r)a a vuxe d'ina strana u(r)igine saracena.

E infurmasiùi du Papon e sun stète repièi dau glutòlugu tedescu Johann Christoph Adelung pe'u sò Mithridates; a ògni moddu, da quelli tèmpi, a ne vegne ina testimuniansa bèn ciü impurtante, cu'a tradusiùn da Parabula du fiö larghé in moussencou fèta inte l'ambitu de inchièste d'alantu(r)a in sce lengue da Fransa. Sta testimuniansa, stüdiâ da autùi cumme u Bernardino Biondelli ma pübbricâ numma che du 1918 dau Carlo Salvioni, a g'ha assèi d'impurtansa pe'a lunghessa du scritu e, survetüttu, perché a ne vegne da in mumèntu quande u parlâ de Munsu u nu s'é(r)a ancù mescciàu gua(r)i cu'u fransese e cu'u pruvensâle. A gh'è pöi ina cürta mensiùn du figùn inte Lou Tresor dóu Félibrige du Frédéric Mistral, pe' rivà au primmu articulu dedicàu a stu parlâ, pübbricàu du 1879 dau Paul Sénequier e ch'u cuntegne a tradusiùn de l'Ave Ma(r)ìa e du Pa(r)e nostru intu parlâ de Munsu, de Biot e de Vallauris, au che i l'han fètu di cürti rife(r)imènti di âtri stüddi de l'imprinsippiu du Növesèntu.

Mappa lenguistica de Arpi Ma(r)ittime du 1897, fèta dau Louis Funel. I quadretti i marcan dund'u se parlava ancù u figùn.

Fra i ürtimi cuntribüti aa questiùn i ghe sun stèti i scriti du Jean-Antoine Durbec, ch'u l'ha stüdiàu a sto(r)ia de Biot recampandune ascì quarche pa(r)olla, mèntre pe' Vallauris u nu gh'è âtru de ciü che e due u(r)asiùi trascrite dau Sénequier, cun ste pôche testimunianse ch'e permetten a ògni moddu de truvâne e dife(r)ènse cu'u moussencou. Pe' Munsu i ghe sun stèti ancù trèi scriti du Paul Roux, pübbrichèi fra i ànni '50 e '70, ch'u l'è sciurtìu a recampà de pa(r)olle dae ürtime persune ch'e n'axevan cunservàu de memo(r)ia. De ciü, u Roux u l'è stètu u primmu a stüdià u puema li(r)icu e a puesia da fìn de l'Öttusèntu lascièi dau Rebuffel Pons, in cuntadìn d'Escragnolles, ai che u s'azunze numma che a cürta sto(r)ia Sarva-terra, travaju du Théopile Jordan du 1901, pe' finì u quaddru de tütte e testimunianse in figùn. A l'ürtimu, dòppu d'in quarche sò intervèntu ciü cürtu, du 2014 u l'è sciurtìu u libbru Le parlate liguri della Provenza du Fiorenzo Toso, ch'u l'ha missu asemme i stüddi de primma e tütte e cunuscènse ch'e se sun sarvèi in sciu figùn.

Va(r)ietè

A despêtu du pôcu nüme(r)u de testimunianse in figùn, tampì pe'e va(r)ietè de Biot e de Vallauris, u se sciorte au mèximu a fâne di pa(r)agùi. De prubabile e dife(r)ènse fra in paise e l'âtru e ne vegnen fina da l'u(r)igine dife(r)ènte di manènti ch'i l'han pupulàu sti sciti, cu'u prublema che l'ünica va(r)ietè du figùn ch'e l'agge lasciàu in pò de testimunianse, u moussencou, a l'è pe' l'ünicu paise ch'u nu se sà de precisu l'u(r)igine di manènti. Pe' Biot e Vallauris, culunisèi rispetivamènte du 1470 e du 1501, u se sà pe' cuntru ch'e e gènte e ne vegnivan d'inta valâ d'Ineja e dae parte du Pòrtu e d'Arbenga. A ògni moddu, cumme au dì d'ancöi, tütta sta regiùn a g'ha ina sèrta mesü(r)a d'ünitè inta lengua e, grossu moddu, u se pò dì che tantu a Munsu e Escragnolles che a Biot e a Vallauris i turnan i trèti tipichi de l'Ingaunia.

Ina testimuniansa impurtante a se tröva inti cumènti fèti du 1879 dau Sénéquier, ch'u dixe de cumme u moussencou u fusse sentìu "plus rude, plus dure et plus accentué" du bioutenc e du vallaurian, cunservandu presèmpiu i articuli in rou, ra, re e ri, e de cumme u parlâ de Vallauris u fusse quellu ciü mescciàu cu'u pruvensâle. Stu fètu u l'è ciütòstu impurtante da tegnì a mènte, scicumme ch'u l'è da capì se e pôche memo(r)iu du figùn e fassen pröa de sò cundisiùi d'u(r)igine e quant'e seccen cangièi, ciü che dau cuntattu cu'u pruvensâle, pe' de evulusiùi pe' sò cuntu o pe' di cuntatti ciü mudèrni cu'a Ligü(r)ia de punènte; cundisiùn che, cumme ditu, a l'è ve(r)a survetüttu pe' Biot e Vallauris. Defèti, e dife(r)ènse truvèi i ne dan cunfèrma de ina relatìva antighitè du parlâ de Munsu, mèntre inti âtri dui paisi e se ghe trövan de inuvasiùi scumpartìe cu'e va(r)ietè d'ancöi da Rive(r)a de Punènte. A ògni moddu, u nu gh'è de pröe in sce l'u(r)igine de ste dife(r)ènse, cumme du fètu ch'e seccen endogene o esogene, mèntre e sumejanse ch'e se vegghen fra i trèi paisi e fan difissile datà aa culunisasiùn de Munsu. Sta lì a permete(r)ea, pe' cuntru, de capì se l'u(r)igine di manènti a secce a mèxima o mênu, e u da(r)ea ascì de infurmasiùi in sce l'evulusiùn ch'a gh'è stèta inte va(r)ietè du lìgü(r)e de sèntru-punènte.

Intu detaju, dae pôche testimunianse du bioutenc e du vallaurian, survetüttu e due u(r)asiùi recampèi dau Sénéquier, u Fiorenzo Toso u l'ha identificàu e dife(r)ènse chi apröu:

• e dexinènse in -TATE e sun -ae e -ai a Munsu, mèntre pe' Biot u gh'è ina mensiùn in -ai, voulountai, e in vourounta pe' Vallauris, che pe(r)ò u pu(r)ea êsse in'infruènsa du pruvensâle.
• a -r aa fìn de pa(r)olle a cazze de lungu a Biot e a Vallauris, mèntre a s'é(r)a cunservâ a Munsu cumme [ɹ].
• l'evulusiùn du -tr- de PATRE e MATRE a l'è cumme in lìgü(r)e "cumün" a Biot e Vallauris (rispetivamènte pa/maïre e païre/maïre), cuntru u mar e pa/par de Munsu, cu'a furma tipica de l'Ingaunia. A ògni moddu, a l'è ascì ve(r)a chea sciurtìa du lìgü(r)e "cumün" a sa(r)ea pa(r)eggia franca au pruvensâle, e dunca a pu(r)ea vegnine da in'infruènsa ciü mudèrna.
• a grafia pe' Biot a dà idea da cunservasiùn de [ts] e [dz], cumme in tzé, "sé", e catzé, "cazze", estesa fina a de ipercuresiùi cumme aüffentzé, "ufese", e auffenzaou, "ufesu".
• a r- inti articuli a se tröva numma che in moussencou, dund'a g'ha da éssise cunservâ pe' ciü tèmpu.
• l'articulu determinatìvu feminìn plü(r)âle u l'è i a Vallauris, cumme i nostre aoufensé, mèntre a Biot u l'è registràu è nostré aüffentzé, scibèn che intu lèscicu campàu a l'imprinsippiu du Növesèntu u se tröve numma che i, presèmpiu i braghe e i souzené. A Vallauris u gh'è fina in'estensciùn aa prepusisiùn articulâ, di vostre tripé.
• piàu pe' buna a trascrisiùn du Sénéquier, e pa(r)olle trunche e nu cangian au plü(r)âle a Vallauris (tentatioun, "tentasiùi", pécadou, "pecatùi"), mèntre a Munsu u l'è registràu inte numma che in câxu, ri tron, "i troi". A Biot u pà éssighe in plü(r)âle in -e intu primmu câxu (tentatiouné, tentatzioné), cumme a Munsu, e in -i intu segundu (pecadouis).
• a Vallauris u gh'è u prunumme aquéli cuntu du échi duve(r)àu pe' de lungu dae âtre parte, ma u pu(r)ea bèn êsse in pruvensalismu.
• u prunumme persunâle tònicu mi u pà ubligato(r)iu numma che a Munsu, mèntre a Vallauris u manca (ve saludou) e a Biot u se tröva u prunumme atunu (a vé saludou), ch'u gh'è ascì intu scritu ciü antìgu de Munsu.
• a primma persuna plü(r)âle du presènte indicatìvu da primma cuniugasiùn a l'è in -amu a Biot (l'aperdounamou, "i perdunemmu") cuntru du -emu a Munsu.
• a segunda persuna plü(r)âle du presènte indicatìvu de "êsse" a l'è sei a Biot, sei/sé a Vallauris e sé a Munsu.
• a tèrsa persuna du cungiuntìvu presènte de "êsse" a l'è séché a Vallauris e ségué a Biot, mèntre a Munsu e se trövan tütte due e furme.
• l'avèrbiu "au(r)a" u se tröva cun l'epentesi de [v] a Munsu, pe' sciurtì in avou/avour, ma nu a Biot e Vallauris, dund'u l'è aou e aüra.

Funulugìa

Dau puntu de vista da funulugìa, scibèn che a mancansa de registrasiùi e ascì de scriti dund'u secce duve(r)àu ina resa grafica precisa, e sun stèti recampèi e recunusciüu dau Fiorenzo Toso i trentasinque caratteri chi apröu, che pe'u ciü i van pe'u moussencou, l'ünica va(r)ietè figuna cu'in minimu de atestasiùi.

In sce vucâle, u se tröva:

• ina ridusiùn de -AU- tònicu a [ɔ], cumme tora, "to(r)a", registrâ ancù inti ànni '50, e pöi roba, "rôba", e soma, "somâ". St'evulusiùn a l'è pa(r)eggia che intu lìgü(r)e de sèntru-punènte, mèntre u se tröva [ˈɔw] inte quellu de punènte e [ˈaw] in pruvensâle.
• u scangiu de E tònica in [e] sènsa de ditungasiùi, cumme in beve, "beve" e mese, "mese", truvàu ascì a Biot cun mere, "mè(r)e".
• u sòn [ø] in pusisiùn tònica, legàu a l'asiùn de [i], cumme in seui, "söi", peuy, "pöi", e feura, "fö(r)a", truvàu ancù inti ànni '50 cun chœve, "ciöve". Inte quarche câxu u gh'è pe' cuntru di prèstiti cun l'evulusiùn aa pruvensâle, cumme ancuéi, "ancöi", e fuégou, "fögu".
• -ARIU e -ARIA i vegnen de regula -er, in cangiu du pruvensâle -ier e du lìgü(r)e cumün -â, presèmpiu mourter, "murtâ", e campaner, "campanâ". Intu lìgü(r)e d'ancöi u se tröva numma che inti paisi in sciu cunfìn cu'u pruvensâle e inte va(r)ietè da Burmia, dund'u l'è in cuntinuasiùn cu'u piemuntese e in cuntattu cun l'entrutèra d'Arbenga.
• -TATE u g'ha in'evulusiùn in -ai, levàu in câxu in -ae. Presempiu stai, "stè/estè", coumouritaï, "cumuditè" e bountai, "buntè", ciü che sanitae, "sanitè", câxu ünicu. Voulountai, "vuluntè", u l'è registràu ascì a Biot.
• a cunservasiùn de -A aa fìn de pa(r)olle, cumme in campagna e lagna, levàu che inte di prèstiti dau pruvensâle cumme débaucho, "ribòtta".
• a cunservasiùn de [u] aa fìn de pa(r)olle, scrita aa fransese cun -ou; presèmpiu homou, "òmmu", mangemou, "mangemmu", e ascì inte quarche pa(r)olle ancù dita inti ànni '50, cumme cavalou, "cavallu" e neboutou, "nevu".
• a ridusiùn du propa(r)oscitunu cumme in evescou, "vescu", e asou, "âze", ma ch'u s'è cunservàu in féméné, "femina" (ma frémé a Vallauris), e didoumenega, "dumenega". A cunservasiùn de quelle au femenìn a l'è ciütòstu cumüne intu lìgü(r)e intregu, mèntre u juve (da lezze zuve), "zùenu", u repìa de mudalitè da Rive(r)a e l'asou quelle de l'entrutèra de l'Intemelia e, survetüttu, a Burmia, in cuntattu cu'u Piemunte.
• IN- a l'imprinsippiu de pa(r)olle u vegne en-, cumme enchir, "impì", e enfernou, "infèrnu", ma ascì cun en, "in", e ente, "inte". De ciü, a nu l'è gua(r)i cè(r)a a prunusia de dexinènse in -in, cumme in camin, "camìn, vìa", e pichin, "picìn", ch'i se pu(r)ean lezze tantu [iŋ] che, in sciu mudèllu du fransese, [eŋ].

In sce cunsunante, u se tröva:

• l'éxitu de BL- in [dʒ], truvàu inti ànni '50 in java (da lezze giava), "gran", ch'u ne vegne dau BLADA ch'u l'ha dètu u(r)igine aa pa(r)olla "biava" ascì.
• u tratamèntu de CL- ch'u vegne [tʃ] cumme in chama, "ciamma" e choun, "ciòddu", da CLAVU, registràu ancù in chava, "ciave", inti ànni '50.
• u -CL- intervucalicu ch'u vegne, pe' cuntru, [dʒ] cumme in euji, "öggi". A grafìa de [dʒ] in j a ne vegne drita dau pruvensâle, cumme pruàu dau pruvensalismu jun, (da lezze giün) pe' "zügnu". St'evulusiùn lì, in cunvergènsa cun quella da -LI-, a l'è pa(r)eggia franca a quella d'ancöi intu lìgü(r)e de sèntru-punènte e inta Burmia, mèntre ciü a punènte a vegne [j] o [ʎ].
• l'evulusiùn de -TL- a l'è turna in [dʒ], presèmpiu in vegeou, "veggiu". Intu lìgü(r)e de sèntru-punènte, survetüttu in scia Rive(r)a, a situasiùn a l'è pa(r)eggia, cu'ina cunvergènsa de -TL- e -CL- a [dʒ], mèntre inte quarche scitu de l'entrutèra, cu'in scangiu scumpartìu cu'u lìgü(r)e de punènte, dau -TL- u sciorte [j] o [ʎ].
• u -CT- u vegne [tʃ], cun di esèmpi in fachou, "fètu" e neuche, "nötte"; st'evulusiùn chi a nu se spande pe(r)ò fìn a fanti, "matti, fiöi". De stu fenomenu i se trövan di rèsti pe' l'Ingaunia de punènte e, survetüttu, u l'è ancù duve(r)àu inte di paisi spanteghèi pe'e valè d'Arbenga, mèntre u nu s'è truvàu mancu gua(r)i de tracce inti paisi a punènte de Taggia.
• l'evulusiùn de -FL- inte [ʃ], cumme intu lìgü(r)e cumüne, a se tröva, presèmpiu, in chour, "sciu(r)a", e souchavan, "sciüsciavan".
• l'evulusiùn de -GD- in [dʒ], registrâ in fregeou, "frèdu". Stu fenomenu u manca du tüttu pe' l'Intemelia, mèntre u se tröva inte quarche paise de valè d'Arbenga, ciü che inta Burmia.
• l'evulusiùn de GE, GI, DI, J a l'è in [dʒ], scritu j o g, cumme in jouve, "zöggia", e longi, "luntàn", ma e se trövan ascì de sciurtìe in [z] o [dz], cumme zà, "zà", e lavesou, "lavezzu, bidùn", registràu ancù inti ànni '50. U lìgü(r)e d'ancöi u l'ha generalisàu u [dz] > [z], levàu quarche va(r)ietè de campagne de l'Intemelia ch'a g'ha ancù u [dʒ]; l'infurmasiùn truvâ intu moussencou a sa(r)ea bèn d'interèsse s'u se sciurtisse a pruà cumme stretta a prununsia in [dʒ], che pe(r)ò, cumme ditu, a l'è in cuncurènsa cun [z]. A ògni moddu, u l'è bèn puscibile che in antìgu u [dʒ] u se spantegasse ancù ciü a punènte.
• l'evulusiùn de GL- inte [dʒ], cumme intu lìgü(r)e cumüne, a se pò interpretà da geande, "giande", e geisa, "gêxa".
• a -L- davanti a vucâle dentâle o alveula(r)e a vegne [w], cumme in autrou, "âtro", e faudir, "scusâ"; autri u l'è registràu ancù inti ànni '50. Au dì d'ancöi st'evulusiùn a se tröva intu lìgü(r)e de punènte e inte parte de quellu de sèntru-punènte, mèntre a manca inta Burmia, ch'a g'ha [aː].
• primma d'ina labiâle o d'ina vela(r)e, a -L- a vegne pe' cuntru [r], cumme in barme, "arme", e sarva, "sarva"; segundu ina regula cumüne intu lìgü(r)e intregu.
• a -L- intervucalica a vegne [r] o, ciü de precisu e de prubabile, [ɹ], cumme in goure, "gu(r)a", e nioure, "niu(r)e/nivu(r)e"; segundu in percursu d'evulusiùn scumpartìu cu'u lìgü(r)e intregu.
• a -L aa fìn de pa(r)olle a vegne [ɹ] cumme in mar, "mâ", e sour, "sû". A -r da -L a s'è cunservâ numma che inte va(r)ietè ciü cunservatìve de l'Intemelia, cumme a Pigna e inte parte de Triö(r)a.
• e dexinènse in -ELLU e vegnen trunche in -er, cun éxitu da -L cumme surva, presèmpiu in veder, "vitellu", e ber, "bellu", cun de ecesiùi pe(r)ò in castelou, "castellu" e agnelou, "agnellu". Stu süfissu u l'è stètu cunservàu o repiàu inta ciü parte du punènte, mancandu numma che inta valâ du Nèrvia, inte quarche paise a l'entrutèra d'Arbenga e inta Burmia, dund'u l'è vegnüu -é.
• l'evulusiùn de -LI- a l'è [ʎ] o [y], scriti inte di moddi dife(r)ènti, cumme in pillaou, "piàu", fillou, figliu o figlio pe' "fiu" e piyava pe' "piava". Stu trètu u l'è in cumün tantu cu'u lìgü(r)e de punènte che cun quellu de sèntru-punènte.
• a -N- intervucalica postònica a se mantegne du tüttu, presèmpiu in bona, "buna", e campana, "campana". Ciü che inte va(r)ietè du lìgü(r)e du sèntru, a -N- a g'ha de va(r)iasiùi d'âtra u(r)igine ascì inte l'entrutèra de l'Intemelia.
• l'evulusiùn de -P- intervucalica postònica ch'u l'è tantu in [v] che in [b], cumme in trouvar, "truvà", e cavéji, "cavelli", o se nù riba, "riva", e arribaou, "rivàu". U scangiu scistematicu in [b], pe' infruènsa du pruvensâle, u se tröva numma che inte quarche paise da valâ du Röja, mèntre l'evulusiùn de dòppu in [v] a manca de votte pe' tütta a regiùn da l'Intemelia fina intu Piemunte de süd-ovest, sènsa ch'a secce da ligà a de infruènse du pruvensâle.
• l'evulusiùn de PL- a l'è de lungu in [tʃ], cumme in chu, "ciü", e chen, "pìn", e registrâ ancù in chœve, "ciöve", inti ànni 50. Inti papèi u se tröva numma che in câxu de piu, "ciü", e a mancansa de st'evulusiùn inte quarche prèstitu dau pruvensâle, cumme desplajuou, "dispiaxüu".
• l'evulusiùn de QUA-, QUE- e GUA-, GUE- a nu l'è du tüttu cè(r)a pe'a scritü(r)a ch'a cangia de votta in votta; i se ponen truvà di câxi de carque, "quarche" e de candou, "quandu" e di âtri de quandou e quantou. A ògni moddu, a tendènsa a scrive de furme ipercurètte a fà ciü prubabile ch'i nu se seccen cunservèi sti grüppi. Pe'u tratamèntu de GUA- e GUE- u se tröva de cunfèrme inte gardar, "guardà", e aïga, "ègua". Sti dui fenomeni, au dì d'ancöi, i se trövan in moddu cumpattu intu lìgü(r)e de punènte ma, de spessu, i cumpa(r)iscen ascì inte quellu de sèntru-punènte e fina inte quellu de levante, sègnu che [kwa], [gwa] e cumpagnìa i duve(r)ean êsse in repìu da fìn de l'etè de Mezu ch'u s'è spantegàu d'in Zena, dund'u se tröva inti papèi ciü antìghi.
• a -R- davanti e dòppu de cunsunante a se cunsèrva cumme custritìva vibrante, [r], duve(r)â ancù inta prununsia "âta" du parlâ inti ànni '50, cumme in brague, "braghe", e porta, "porta".
• a -R- intervucalica a l'é(r)a prununsiâ ancù inti ànni '50 cumme [ɹ], De stu trètu, scibèn ch'u nu se sciorte a vegghelu inti scriti, u se pò truvâne a dife(r)ènsa rispèttu a l'evulusiùn da -RR-, ch'a l'è vegnüa cumme de regula [r] e ch'a l'è resa in sciu papé cu'a duggia; presèmpiu courrendou, "curèndu", e barrar, "sbarà".
• aa fin de pa(r)olle, e ciü votte a se cunsèrva a -R, nu sènsa de ecesiùi e ascì, pe' quarche câxu, de regula, cumme inti infinìi da segunda cuniugasiùn; a sò prununsia, mi(r)andu ae pôche va(r)ietè lìgü(r)i ch'e l'han tegnüa, a duveva êsse cumme pe'a -r- intervucalica, e dunca in [ɹ]. Presèmpiu u gh'è encour, "ancù", e sercar "sercà", ma ascì succoumbà, "sucumbe", dezartà, "abandunà", beve e esse, "beve" e "êsse". E se ponen truvà fina de furme dugge, cumme alavour cuntru de alavou, "alua", e par cuntru de pa, "pa(r)e".
• a tendènsa aa palatisasiùn da S- davanti ae cunsunante, au mancu e surde, impuscibile da vegghe intu scritu ma registràu ancù inti ànni '50; presèmpiu a növa furma pruvensâle pe' estai, estiéu, a l'è marcâ cumme dita echtiéu. Sta prununsia a l'è stèta truvâ ascì inte quarche va(r)ietè du pruvensâle, ma nu fra de quelle vixìne a Munsu, mèntre a l'è in fenomenu mai tantu cumün intu lìgü(r)e da pu(r)elu pià a "nurmâle", ancù de ciü inta Rive(r)a de Punènte.
• S u vegne [ʃ] pe' infruènsa de [i] o [y], presèmpiu cun enchì (da lezze enscì), "ascì", chu (sciü), "sciü" e pachi (pasci), "pasci" o "passi". St'evulusiùn lì a l'è scumpartìa fra u lìgü(r)e du sèntru e de sèntru-punènte, mèntre a manca inte va(r)ietè ciü a punènte de tütteː presèmpiu, a Vintimìa a nu gh'è tütte e votte quande a [i] a g'ha de funsiùi de marca murfulogica.
• inte di câxi a presènsa da [ʃ] cuntru da [s] pruvensâle, faxèndu atensiùn a de prubabili dife(r)ènse intu scrive, a pòrta ae evulusiùi du lìgü(r)e, cumme pe' lasciaou, "lasciàu", e chourtiou, "sciurtìu". Inte testimunianse campèi inti ànni '50, fòscia pe' in'ipercaratisasiùn aa fìn da vitta du moussencou, i sun registrèi ascì choupa (da lezze sciüppa), "süppa", e mi cho (mi sciò), "mi (e) sò".
• l'evulusiùn de -SJ- a l'è [ʒ], a despêtu di moddi dife(r)ènti ch'a l'è scrita: u se tröva presèmpiu ou dije, "u dixe", e bénéjia, "benedìa", e pöi pougéa (da lezze puxea), "puxeva", e vegin, "vexìn/vixìn". U l'è prubabile ascì, scritu in s, inte geisa, "gêxa".
• -STR- u l'è cunservàu inte nostrou e voustrou, cuscì cumme inte pa(r)egge va(r)ietè du Punènte, vegnindune fòscia da in repìu ciü mudèrnu daa furma cu'u scangiu in [ʃ], ancù duve(r)â inte di paisi punentìn cumme a Ineja.
• e dentâli intervucaliche e cazzen de regula, cumme in laou, "làttu", e nomaou, "ciamàu", e cumpagnìa, levàu che inte quarche cè(r)u pruvensalismu. D'interèsse u l'è, inta pa(r)olla "âta" coumouritaï, "cumuditè", u passaggio de -D- in -r-, ch'u se tröva ascì inte quarche paise du punènte cumme Rèssu e Baiardu.
• l'evulusiùn de -TR- in MATRE e PATRE a l'è mar e pa/par, "ma(r)e" e "pa(r)e", in FRATRE a l'è fraï. A dife(r)ènsa de furme paire e maire, e de sò evulusiùi vegnüe de dòppu, ch'e se trövan intu lìgü(r)e cumün; ste lì e sun tipiche du lìgü(r)e de sèntru-punènte, survetüttu de parte d'Ineja e d'Arbenga, ciü che da Burmia.

Murfulugìa

Fra i trèti da murfulugìa du parlâ de Munsu, pe' interèsse u Fiorenzo Toso u l'ha regurdàu quelli chi sutta:

• l'articulu determinatìvu u cunservava pe' primma lette(r)a ina r-, scibèn che, intu parlâ, pudâse ch'a cazesse bèn de spessu, pe'a debulessa articulato(r)ia da [r] u(r)amài passâ a [ɹ]. Inte ürtime testimunianse scrite du moussencou u se tröva defèti, asemme aa furma cu'a r, ascì quella sènsa, duve(r)â in mesü(r)a dife(r)ènte fra i varri scriti. Inti stüddi di ànni '50 u s'è descuvèrtu che i veggi du pòstu i parlavan ancù cun l'articulu in ou e a, mèntre i ciü zuveni i l'é(r)an zà passèi ae furme in lou e la, du tüttu pruvensâli.
• u plü(r)âle de nummi e agetìvi in -u, -é, -ér u l'è de lungu in -i, presèmpiu Moussenqui (sing. Moussencou, "gènte de Munsu"), fanti (sing. *fante, "fiö") e deney (sing. *dener, "dinèi").
• u plü(r)âle de nummi e agetìvi in -su u g'ha a palatisasiùn de [s] in [ʃ], presèmpiu pachi (sing. *passou, "passu") e roucachi (sing. roucassou, "rucassi").
• u plü(r)âle de nummi e agetìvi in -zu u g'ha a palatisasiùn de [z] in [ʒ], presèmpiu curiougei (sing. curiousou, "cu(r)iusi"). Pe' cuntru a manca inte amigui (sing. *amigou, "amighi"), mèntre *anou u vegne agni.
• u plü(r)âle de nummi e agetìvi in -a u l'è de lungu in -e, presèmpiu foulie (sing. *foulia, "fulìe") e nioure (sing. *nioura, "niu(r)e/nivu(r)e").
• l'agetìvu nüme(r)âle "dui/due" u g'ha bèn a duggia furma pe' genere, doui e doue.
• u süperlatìvu inti agetìvi u l'è fètu tantu cun PLUS che cun MAGIS, presèmpiu u gh'è rou chu jouve, "u ciü zuvenu", e rou cer l'è mai blourou, "u sé u l'è mai blö".
• i prunummi e i agetìvi de pusèssu i scangian pe' nüme(r)u e genere; defèti u gh'è mé, mea, mei e pöi so, soua/soa, seui, seue e nostrou, vostrou e cumpagnìa.
• fra i prunummi e i agetìvi dimustratìvi, pe' "stu chi/lì" e "quellu" u se repiava u IPSU, presèmpiu essou payse, "stu paise", e tutti échi qui..., "tütti quelli ch'i...". U prunumme ésu, cun va(r)û de "quellu", u se tröva au dì d'ancöi numma che in pignascu, mèntre a furma, cun l'afe(r)esi, su a l'è bèn ciü cumüne, registrâ survetüttu intu lìgü(r)e de punènte, inta Burmia e fina a Rensèn, mèntre a manca intu lìgü(r)e de sèntru-punènte.
• se pe' "quellu" (ciò), cumme in toutou ce que l'avèva, "tüttu quellu (ciò) ch'u l'axeva", e ce chi me pò revegnir, "quellu (ciò) ch'u me spêta". U gh'è ascì ina mensiùn, isulâ, cumme acò, pruvensalismu strettu.
• fra i prunummi e i agetìvi indefinìi, quantitatìvi e relatìvi u l'è duve(r)àu aotri, "âtri", nechun/nichun, "nisciün", tutou ascì intu sènsu de "ògni" (presèmpiu de tutou ma, "de ògni mâ", se nù u l'è duve(r)àu quada/cada), assai duve(r)àu pe' "abasta" (mi végou encour assai, "mi e veggu ancù abasta"). De ciü, u quanti a g'ha ascì in va(r)û d'esclamasiùn, u prunumme relatìvu "che" (che, il quale) u l'è in chi/qui o, de votte, in que, e u dounde u g'ha ascì u va(r)û de prunumme interugatìvu, cumme pe'u fransese dont.
• i prunummi persunâli tònichi registrèi i sun mi, "mi", er, "vellu", da ILLU, naoutri, "nüiâtri", voui/vouï, "vüiâtri" e u "Vui" de curtesia, ascì inta furma curta ou. U prunumme er u tröva ancù ina precisa curispunènsa inte l'entrutèra intemeliu, ma, a ògni moddu, a versciùn élu cu'u repìu da finâle a l'è bèn spantengâ a punènte de Saùna, levàu che inta Burmia.
• inta se(r)ie atuna sugetìva u l'è registràu pe'a primma persuna in a, da l'​e de EGO e pa(r)eggiu che a Biot, ma a Munsu u se tröva numma che inti scriti ciü antìghi, cu'a furma tònica mi ch'a l'è pöi vegnüa ubligato(r)ia. U ti, "ti", u gh'axeva da êsse turna ubligato(r)iu cuscì cumme a furma atuna da tèrsa persuna ou, estesa fina au femenìn, mèntre davanti ae vucâle u se tröva numma che u l'​. Aa tèrsa persuna plü(r)âle a furma atuna a l'è i, e davanti a ina vucâle a cangia cumme che l'​ou. Da nutà che u prunumme atunu da primma persuna, de spessu estesu ascì aa quarta, u l'è duve(r)àu ancù au dì d'ancöi inta ciü parte da Rive(r)a de punènte, cu'u moussencou ch'u và bèn apröu a ste mudalitè.
• e furme atune ublique registrèi e sun: me, "me", rou/ou, "u", ra/a, "a", ne, "ne (a vellu)", gué, "ghe (a vellu)", gué, "ghe (a velli)".
• a prepusisiùn "de" a l'è de e a s'articula inte drou/dou, dra, dri/di, dre/de, cu'a furma in -r- ch'a se tröva inte testimunianse ciü antìghe. De votte a l'è duve(r)â ascì intu sènsu de "da".
• a prepusisiùn "a" a l'è a e a l'è registrâ inte articulasiùi à rou/aou/a l'​, à ra, à ri/ai.
• a prepusisiùn "da" a l'è da, scrita pa(r)eggia ascì inte l'articulasiùn "daa".
• a prepusisiùn "inte, in", tantu intu sènsu de "drentu" che, de votte, inte quellu de "fra" a l'è ente/en, cun de articulasiùi cunusciüe inte entou, entra, ente. En u l'è duve(r)àu ascì primma du ge(r)undiu, presèmpiu en courrendou, "curindu" e en nachendou, "nascèndu".
• a prepusisiùn "cun" a l'è coun, mênu che inta testimuniansa cun ciü infruènsa dau pruvensâle, dund'u cumpa(r)isce ascì a furma (e)me.
• a prepusisiùn "sciü" a l'è chu, da lezze au mèximu moddu; de furme articulèi e sun chu rou/chu ou, sciü u/in sciu, e chu ra/chu a, sciü a/in scia.
• a prepusisiùn "pe'" a l'è de lungu per, levàu in'atestasiùn cumme prer che pe(r)ò, ciü che ina furma cun metatesi, a pà ciü de prubabile in sbaju de stampa.
• a primma persuna plü(r)âle de l'imperatìvu e de l'indicatìvu presènte a l'è in -ému che, scibèn ch'a pagge ciü d'acôrdiu cu'e va(r)ietè du sèntru, a g'ha da êsse u sègnu da ciü antìga difuxùn de sta furma vèrsu punènte, desligâ da l'infruènsa du zenese e in cuncumitansa cu'a dexinènsa stò(r)ica du piemuntese in -èm. A presènsa de -amu registrâ a Biot a ne vegne(r)ea da in'u(r)igine mênu antìga rispèttu au moussencou.
• a sciurtìa in -an da tèrsa persuna plü(r)âle de l'indicatìvu presènte da primma cuniugasiùn e de l'imperfèttu a l'è sègnu che, inte tère du punènte ch'i van in -a, a g'ha da éssighe stèta in'evulusiùn de ciü, cun l'estensciùn da tèrsa persuna aa sèsta.
• a segunda persuna plü(r)âle de l'indicatìvu presènte du vèrbu êsse a l'è sé, cumme a Vintimìa, cuntru da furma sei, ciü cumün intu lìgü(r)e de sèntru-punènte e truvâ ascì a Biot e a Vallauris, ch'a pà ch'u ne vegne da in'infruènsa du lìgü(r)e du sèntru.
• e furme de l'indicatìvu imperfèttu dasea, "daxeva", e pougea, "puxeva", i van d'acôrdiu cun quantu registràu pe' de va(r)ietè de sèntru-punènte, dund'u s'è estesu u tìpu analògicu in sce "dixeva", mèntre pe' l'Intemelia, cumme a Vintimìa, st'evulusiùn a manca.
• a primma persuna du cungiuntìvu presènte a l'è seche, a mèxima che intu lìgü(r)e de punènte e de sèntru-punènte levàu quarche scitu ch'u g'ha u segge pe' in'infruènsa ciü mudèrna dau sèntru.
• u "lì" duve(r)àu ascì intu sènsu de qui, cumm'u se tröva, presèmpiu, in Arbenga e a Puntedasce.

Scintassi

Fra e particula(r)itè e e regule ch'i se trövan inta scintassi e inta furmasiùn de pa(r)olle, i se ponen mensunà:

• l'articulu avanti du numme u l'è duve(r)àu ascì inte custrusiùi esurtatìve, presèmpiu à rou croquer, i fanti, "au campanìn, fiöi".
• l'articulu primma du pusesìvu u nu l'è ubligato(r)iu se u numme u l'è de pa(r)entèlla o in titulu, presèmpiu a ri seui pei, "ai sò pé", e seue Signourie, "sò Scignu(r)ìa". Inti tòcchi cun ciü infruènsa du pruvensâle u se tröva pe' cuntru quarche ecesiùn, cun l'articulu ch'u nu gh'è ciü.
• de dòppu di vèrbi de muvimèntu a l'è duve(r)â de regula a prepusisiùn "a", fina in mi vo a partir, "mi e vaggu a partì", intu sènsu de "mi e g'ho da partì".
• cu'i vèrbi a l'infinìu, a l'impe(r)atìvu e au ge(r)undiu i prunummi i sun pe'u ciü di proclitichi, presèmpiu per ou pour secourir, "pe' purêlu giütà", e s'enchir a ventre, "impîse a pansa". Intu lìgü(r)e d'ancöi sta custrusiùn a gh'è numma che in munegascu, de prubabile pe' ina cunvergènsa inte l'evulusiùn ligâ a de infruènse gallurumanse.
• a l'è duve(r)â a negasiùn duggia, presèmpiu nou m'an lachaou pa un choun, "i nu m'han lasciàu in ciòddu", nichun n'avea rè de courageou, "nisciün u l'axeva de cu(r)aggiu".
• pe'a furmasiùn de pa(r)olla a l'è rilevante u diminutìvu in pichin, "picìn", cuntru de l'​-un du pruvensâle e, in parte, du lìgü(r)e de punènte.
• pà ch'u ghe secce i rèsti d'ina furma de prunumme pusesìvu in pusisiùn enclitica, registrâ inta pa(r)olla de pa(r)entèlla cougnàmou, "cügnàu", in cangiu du cougnà au femenìn.

Lèscicu

Lèscicu de Munsu, archivi de Villeneuve-Beauregard. A despêtu du quarche scia(r)attu pe'a sò descuvèrta inti ànni 2000, u l'è numma che ina recampâ de pa(r)olle in italiàn, fòscia duve(r)èi cumme nòtta pe' lezze in tèstu inte sta lengua

U léscicu du figùn u nu l'è gua(r)i cunusciüu, scicumme ch'u nu gh'è ni gua(r)i de testimunianse ni ste lì i sun de gran va(r)û ducumenta(r)iu, scicumme ch'e parlan d'argumènti luntèi dai meju pe' rènde a tradisiùn du pòstu. A l'è ansi ve(r)a che, inti ürtimi tèmpi de quand'u l'é(r)a duve(r)àu, u figùn e, intu detaju, u moussencou, u meju registràu, u gh'axeva u(r)amài ina cumpunènte gallurumansa ciütòstu marcâ, cruvìa giüstu da quarche adatamèntu de funetica o de murfulugìa e intrâ intu parlâ tantu dau pruvensâle che dau fransese, pe' mezu du primmu. Stu prucèssu u g'ha pe(r)ò da êsse andàu avanti pe' pa(r)eggi ànni e pe' evulusiùi sücesìve, ch'u nu se sciorte a lezze pe'u pôcu nüme(r)u de testimunianse.

A prupôxitu de stu fètu u se pò nutà in sèrta quantitè de scinònimi e de dugiùi rispèttu a quant'u duveva êsse u lèscicu u(r)iginâle du moussencou: fra i esempi ciü cè(r)i i se ponen regurdà a presènsa, intu mèximu scritu, de campana e campaner pe' "campana" e "campanâ" asemme a crouquer pe' "campanìn", o ancù de furme dugge fina d'elemènti gramaticâli cumme coun e emé, ma e mè, prestou e leou. Dai gallicismi i se vegghen ascì di pesanti adatamènti inta murfulugìa cumme daoumageou ("pecàu", da dommage) e lougissou ("albèrgu", da logis), ch'i ne mustran bèn cumme a cunservasiùn de [u] atuna aa fìn de pa(r)olle a gh'avesse in va(r)û distintìvu de stu parlâ rispèttu a quelli vixìn. De ciü, inte l'ambitu da "cunfüxùn de vucabula(r)iu" ch'a l'axeva interesàu u moussencou aa fìn da sò vitta, i se ponen truvà di gallicismi intrèi intu parlâ cumme ancuéï e fuégou pe' "ancöi" e "fögu", dund'u se và apröu aa funetica du pruvensâle, duve(r)àu de prubabile pe' in lapsus lenguisticu cumün inti ürtimi tèmpi du moussencou. De ciü, u se tröva di adatamènti inta murfulugìa cumme dounde duve(r)àu ascì a prunumme, in sciu mudèllu du fransese dont, e a prepusisiùn per ch'a pìa a funsiùn de "da", dau fransese par.

Fra de sence pa(r)olle registrèi intu moussencou, pe' interèsse e se ponen regurdà:

• caïr pe' "cazze" e *carer pe' "avêghe de besögnu", registrèi numma che avanti du Trexèntu, cumme inte l'Anònimu zenese, scibèn che a segunda a pu(r)ea vegnìne ascì da in prèstitu dau pruvensâle.
• caoussai pe' "scarpe" e uvernou pe' "invèrnu", duve(r)èi numma che inte l'entrutèra de l'Intemelia (uvernou ascì in sci cunfìn cu'a Burmia), registrèi inti scriti in zenese, rispetivamènte, fìn au Sinquesèntu e au Seisèntu.
• e ghe sun pöi de pa(r)olle che, in antìgu, i l'é(r)an duve(r)èi int'ina regiùn ciü larga, presèmpiu descou, "to(r)a dunde impastà", truvàu ancù inte quarche scitu du punènte cu'in sènsu de pôcu dife(r)ènte, didoumenega, "dumenega", ch'u turna a l'estremitè da Ligü(r)ia de punènte e inta Burmia, foudir, "scussà", va(r)iante metaplastica de "faudâ" ch'a se tröva inte quarche paise de l'Intemelia, e sciamenà, "spantegà", registrâ ancù inta valâ du Stü(r)a e inte l'entrutèra de Va(r)azze.
• fra de quelle ciü in cumün cun l'area de sèntru-punènte, e ghe sun pe' cuntru u tousa, "fìa", fante, "fiö", e ascì "fìu" a Munsu, giava, "biava", cu'a versiùn palatalisâ segundu a regula ch'a l'ha lasciàu u pòstu a in'infruènsa setentriunâle ch'a manca inte pôchi sciti spanteghèi pe' tütta a Ligü(r)ia, devihou, "spassu(r)a", ch'u se tröva ascì inta Burmia, e laus(u), "lampu", che, s'a fusse ina vuxe du moussencou strettu a truve(r)ea de ligammi cun l'estremitè de punènte da Ligü(r)ia, cu'a Burmia e ascì cun di papèi antìghi da Zena e Arbenga.
• de âtre pa(r)olle, in pò mênu isulèi, i trövan tütti de pröa intu Punènte, ciü che in variu mòddu inti sciti da vixìn. Fra de sti lì, i se ponen regurdà barma, "arma", garbou, "garbu", tardiou, "tardi", vesou, "zuncu", bruscou, "bresca", choun, "ciòddu", *chaigar, "ineiguà", lavèsou, "lavezzu" e cesèio, "sezegu(r)a".

Grafìa

A grafìa duve(r)â intu figùn a l'è aa fransese, cun quarche dife(r)ènsa fra in scritu e l'âtru.

Letére	Sòi IPA/AFI	Nòtte
A	[a]
B	[b]
C	[k]
CH	[ʧ]/[ʃ]	Presèmpiu chu, "ciü", e chour, "sciu(r)a". Pe'u segundu câxu u se tröva ascì a furma sch, cumme in laschaou, "lasciàu"
Ç	[s]
D	[d]
E	[e]/[ɛ]	Presèmpiu u "che" u se tröva scritu cumme che, que, què e qué
É	[e]
È	[ɛ]
F	[f]
G	[ʒ]/[dʒ]/[g]	Presèmpiu vegin, "vexìn/vixìn", vegeou, "veggiu" scritu ascì vejou, e gatou, "gattu".
GL	[ʎ] o [y]	Presèmpiu figlio, "fìu"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme -y-, -ll- o -i-, u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn
GN	[ɲ]	Presèmpiu gagnar, "guagnà"
H		Mütta, duve(r)â intu digramma CH, [ʧ]
I	[i]	Inte dexinènse scrite cumme -in, a sò prununsia a pu(r)ea êsse ascì in -en, aa fransese
I	[ʎ] o [y]	Presèmpiu counseier, "cunsejé"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme -y-, -ll- o -gl-, u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn
Ï	[i]
J	[ʒ]/[dʒ]	Presèmpiu inte ou dije, "u dixe". A grafìa de [dʒ] in j a l'è in pruvensalismu, cumme, presèmpiu, inte Jesu, "Gesû"
L	[l]
LL	[ʎ] o [y]	Presèmpiu pillaou, "piàu"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme -y-, -gl- o -i-, u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn
M	[m]
N	[ɱ]/[n]/[ŋ]
O	[o]/[ɔ]
EU	[ø]
OEU/ŒU	[œ]
OU	[u]
P	[p]
Q(U)	[k]	L'evulusiùn du grüppu QU + vucâle u g'ha ina grafìa nu gua(r)i fissa, cun di dübbi in sciu fètu ch'u secce sciurtìu in [k] o [kw]. A ògni moddu, a primma sciurtìa a pà bèn ciü prubabile
R	[r]/[ɹ]	A prununsia da r a l'è difissile da capì, scicumme ch'a nu l'è marcâ intu scritu. A ògni moddu, mirandu ae va(r)ietè lìgü(r)i vixìne, a gh'axeva da êsse [ɹ] quande intervucalica e aa fìn de pa(r)olle e [r] quand'a l'è davanti, au mancu, a ina labiâle o a ina vela(r)e
RR	[r]	Presèmpiu barravan, "sbaravan"
S	[s]/[z]/[ʒ]	A [ʒ] a l'è de rè(r)u scrita ascì s cumme, de prubabile, in geisa, "gêxa"
T	[t]
TZ	[ts]/[dz]	De prubabile; numma pe' Biot
U	[y]/[w]
V	[v]
Y	[ʎ] o [y], [i]	Presèmpiu piyava, "piava"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme -ll-, -gl- o -i-, u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn. Duve(r)â ascì pe' [i] presèmpiu inte payse, "paise"
Z	[z]	Presèmpiu inte za, "zà"

Testimunianse scrite

FG	Essa l'è una memeuria en figoun moussencou

«Grigueur Guignon à lagna Ou dije che l'avea drou ben à ra campagna. I m'an pillaou ca mea, I nou m'an laschaou pa un choun. Mi soun entra misera; S'a posso me recaterò La ca, lou ben & la terro, &c.»

(Tòccu d'ina puesìa de Munsu)

• Toccu d'ina puesìa de Munsu, trascrita inte (FR) Jean-Pierre Papon, Voyage littéraire de Provence, Pariggi, Chez Barrois, 1780, pp. 231-232.
• Tradusiùn da Parabula du fiö larghé intu parlâ de Munsu e d'Escragnolles fèta du 1807, pübbricâ inte (FR) AA.VV., Mémoires et dissertations sur les antiquités nationales et étrangères publiés par la société royale des antiquaries de France, Vul. VI, Pariggi, Chez J. Smith, 1824, p. 524.
• Tradusiùn da Parabula du fiö larghé intu parlâ de Munsu e d'Escragnolles, cumme pübbricâ inte (IT) Carlo Salvioni, Versioni alessandro-monferrine e liguri della parabola del figliuol prodigo tratte dalle carte di Bernardino Biondelli, in Classe di scienze morali, storiche e filologiche. Memorie, Se(r)ie V, n. 15, Accademia Nazionale dei Lincei, 1918, pp. 772-773.
• (FR, LIJ, OC) Rebuffel Pons, La Siagne, poème lyrique par Rebuffel Pons, cultivateur, Notre-Dame de Lérins, Marie-Bernard, 1874. Dui canti in sce dexe i sun in moussencou.
• Pa(r)e nostru e Ave Ma(r)ìa intu parlâ de Munsu e Escragnolles, de Biot e de Vallauris, pübbrichèi inte (LIJ, FR) Paul Sénequier, Les patois de Biot, Vallauris, Mons et Escragnolles, in Annales de la Société des Lettres, Sciences et Arts des Alpes-Maritimes, Vul. 16, 1879, pp. 357-366.
• Rebuffel Pons, E doue bessoune, pübbricâ inte (LIJ, FR) E doue bessoune, in Annales de la Société des Lettres, Sciences et Arts des Alpes-Maritimes, Vul. 16, 1899, pp. 301-306.
• Théopile Jordan, Sarva-terra, pübbricâ inte (FR, LIJ, OC) Felibrejado de l'Ascensien a l'ounour dòu majourau Gantèume d'Ille, Aixe-en-Provence, Sestius, 1901, pp. 44-47.

Nòtte

Nòtte au tèstu

Nòtte bibliugrafiche

Bibliografîa

• (FR) Paul Sénequier, Les patois de Biot, Vallauris, Mons et Escragnolles, in Annales de la Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes, vol. 6, 1879, p. 357.
• (IT) Fiorenzo Toso, Linguistica di aree laterali ed estreme: contatto, interferenza, colonie linguistiche e "isole" culturali nel Mediterraneo occidentale, Reccu-Udine, Le Mani, 2008, ISBN 8-880-12445-5.
• (IT) Fiorenzo Toso, Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria, Vintimìa, Philobiblon, 2014, ISBN 88-88-59172-9.

Ligammi de fö(r)a

• (FR) Frédéric Mistral, Figoun, in Lou Tresor dóu Felibrige ou Dictionnaire provençal-français: embrassant les divers dialectes de la langue d'oc moderne, Aix-en-Provence, Imprimerie Veuve Remondet-Aubin, 1878, p. 1131.
• (FR) Jules Ronjat, Grammaire istorique des parles provençaux modernes, Vul. 1, Montpellier, Société des Langues Romanes, 1930, p. 24.
• (IT) Luigino Maccario, Renzo Villa e Fiorenzo Toso, Etnia brigasca, Figui, Ancora sui figui, Nuove note sul termine figun, Appunti per una storia della parola figun, in La Voce Intemelia / Intemelion, Frevâ 1984, Marsu 1985, Arvì 1985, Arvì 1987, 1995, 1996 (archiviòu da l'url òriginâle o 10 lùggio 2011).