Sâta a-o contegnûo

Lucius Aemilius Paullus Macedonicus

Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese
Da Wikipedia
AR
 Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese sitadìn
Ina stàttua de brunzu truvâ a Brindisi, ch'u se credde ch'a mustre u Lucius Aemilius Paullus Macedonicus

U Lucius Aemilius Paullus Macedonicus (Luciu Emiliu Paulu Macedònicu, Rumma, 229/228 primma de Cristu - Rumma, 160 primma de Cristu) u l'è stètu in puliticu e militâre rumàn, cunsu(r)e du 182 e du 168 primma de Cristu. Patricius da famìa di Aemilii Paulli, u l'ha cumensàu a sò ativitè pulitica au ciü tardi du 195 primma de Cristu, cu'a càrega de quaestor. Du 192 primma de Cristu u l'è vegnüu aediles curules e u l'è stètu numinàu cumme mèmbru du culêgiu di auguria, mèntre du 191 u l'ha cuèrtu a càrega de praetor e, inti dui ànni de dòppu, u l'è stètu guvernatû de l'Hispania Ulterior. Inte sta pruvinsa u l'ha batüu i Lusitani, pe' pöi andà intu Levante in qualitè de legatus. Du 187 primma de Cristu u l'è stètu fra i prumutûi de acüse cuntr'au Gnaeus Manlius Vulso.

Tèmpu ch'u l'è stètu cunsu(r)e pe'a primma vòtta, u Paullus u s'è scuntràu cuntr'ai Ligü(r)i Ingauni, cu'a sò vito(r)ia ch'a g'ha fètu ricunusce u triumphus. De dòppu de st'impresa u l'ha mulàu pe' in pò cu'a pulitica, pe' dedicâse aa sò famìa, ma cu'a tersa guèra macedònica u l'è stètu turna elezüu cumme cunsu(r)e, pe'u fètu d'êsse in cumandante aspèrtu, e cuscì u l'è stètu mandàu inti Balcâni. Lì, nu gua(r)i da distante da Pidna, u l'ha truvàu ina gran vito(r)ia, ch'a l'ha marcàu a fìn du regnu de Macedònia. Pe' sti me(r)iti u l'ha dunca risevüu in segundu triunfu e l'​agnomen de "Macedonicus". Ciü avanti, du 164 primma de Cristu, u Lucius Aemilius u l'è rivàu fina aa càrega de censor.

Ün di sò fìi u l'é(r)a u Publius Cornelius Scipio Aemilianus, ch'u l'è stètu in impurtante puliticu e militâre. A ògni moddu, scicumme che di quattru fìi numma che dui i sun vegnüi grandi e che tütti dui i sun stèti adutèi da de âtre famìe, u Paullus u l'è stètu l'ürtimu rapresentante pe'a sò ramma da gens Aemilia.

Vitta

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U(r)igine

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U Lucius Aemilius u faxeva parte da gens Aemilia, cunscide(r)â dai autûi d'alantu(r)a cumme üna de famìe patrissie ciü antìghe de Rumma[1], tantu che üna de dixöttu tribus ciü antìghe a piava u numme pròpiu da sta pa(r)entèlla lì[2]. E sò u(r)igine e l'é(r)an fète remuntà fina au Pitagu(r)a[1] o au segundu ré de Rumma, u Numa Pompilius, insemme ae scciatte di Pinarii, di Pomponii e di Calpurnii[3]. In'âtra sto(r)ia da tradisiùn, cuntâ dau Plütarcu, a vu(r)ea pe' cuntru in'u(r)igine inte l'Emilia, a fìa de l'Enea e da Lavinia, ciü che ma(r)e du Ròmulu, u fundatû de Rumma pe'a sò legènda, da parte du Marte[4][5].

Pe' quant'u scrive u Plütarcu i mèmbri de scciatta i l'é(r)an marchèi daa sò "âta qualitè daa mu(r)âle, ch'i cü(r)avan de lungu sènsa mai stancâse"[1]. Intu III seculu primma de Cristu i Aemilii i l'han cuèrtu de spessu a càrega de cunsu(r)e e, inta stu(r)iugrafìa, inte quelli tèmpi i sun cunscide(r)èi cumme üna de scciatte ch'e mi(r)avan de pià u pute(r)e asulüu. E pa(r)entèlla amìghe di Aemilii e l'é(r)an quelle di Livii, di Servilii, di Papirii, di Cornelii Scipiones, di Veturii e di Licinii[6].

U cognomen Paullus (Paulu) u vö dì "bassu"[7]. U nònnu du Lucius u l'é(r)a u Marcus Aemilius Paullus, cunsu(r)e du 255 primma de Cristu ch'u s'è batüu cuntr'ai cartaginesi tèmpu de primma guèra pünica[8], mèntre sò pa(r)e, u Lucius Aemilius Paullus, u l'è stètu cunsu(r)e du 219 e du 216 primma de Cristu, cumandante inta segunda guèra ili(r)ica e finìu massàu inta bataja de Canne. E funte e parlan ancù d'ina sö du Lucius u zuenu, l'Aemilia Tertia, ch'a s'è ma(r)iâ cu'u Publius Cornelius Scipio Africanus[9][10][11].

U se pènsa che u Lucius Aemilius u l'avesse ascì in frè, adutàu dau Marcus Livius Salinator pe' vegnì u primmu di Livii Drusi[12]. A ògni moddu, pe' in'âtra versciùn, u Marcus Livius Aemilianus u sa(r)ea stètu u fìu du Manius Aemilius Numida, da ramma di Aemilii Lepidi[13].

Zuentù

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U nu se sà de precisu l'ànnu quand'u l'è nasciüu u Lucius Aemilius, cu'u cuntu ch'u l'è fètu ciü difissile dau mumèntu da primma elesiùn du Paullus a cunsu(r)e, ch'a l'è stèta primma da pruclamasiùn da Lex Villia annalis, ch'a l'axeva missu di limiti a l'etè de sèrti magistrèi. A ògni moddu, u nu pò êsse nasciüu de dòppu du 215 primma de Cristu, scicumme che sò pa(r)e u l'è mòrtu ai 2 d'agustu du 216 primma de Cristu[14]. Pe' quant'u scrive u Marcus Tullius Cicero, u Lucius Aemilius u l'ha scampàu fìn a vegnì veggiu[15], e du 168 primma de Cristu u l'axeva i stessi ànni du Marcus Licinius Crassus, mèmbru du primmu triumvi(r)àu, aa fìn du 55 primma de Cristu (e dunca 59 o 60 ànni)[16]. U Titus Livius u scrive che du 168 primma de Cristu u Paullus u l'é(r)a in scia setantêna[17], mèntre u Plütarcu u dixe che au tèmpu da sò segunda elesiùn a cunsu(r)e u l'é(r)a tòstu rivàu ai sciüscianta[18]. A partì da ste funte lì u se pènsa dunca che u Lucius Aemilius u secce nasciüu du 229 o du 228 primma de Cristu[19][20], tantu da êsse rivàu aa càrega ch'u l'é(r)a ciü o mênu d'öttu ànni ciü zuenu du Scipio Africanus e da mèxima etè du Titus Quinctius Flamininus, cu'u sò cursus honorum che pe(r)ò u l'è stètu bèn ciü cumplicàu de quellu de sti dui[20].

U Lucius Aemilius u l'axeva duzze o trezz'ànni quand'u sò pa(r)e u l'è finìu massàu inta bataja de Canne, cu'a sò zuentù ch'a l'è stèta tüttu au tèmpu da segunda guèra pünica; u se sà ch'u l'è stètu numinàu cumme tribunus militum pe' trê votte[21] ma u nu se sà de precisu i ànni[22]. Pe'u primmu passu du sò cursus honorum u l'è stètu inta questü(r)a, mensunâ numma che inta sò elegìa[21], cu'i studiusi ch'i l'han marcàu au ciü tardi a dàtta du 195 primma de Cristu[20][23][24].

U Plütarcu u ne rife(r)isce che l'imprinsippiu du cursus honorum du Lucius Aemilius u nu l'è stètu quellu sòlitu d'in pastrissiu rumàn: vellu u nu tegnìva de discursi inti tribünâli e nu pruvava mancu a guagnâse i favû da plêbe cun di "salüi da amìxi e strenzèndu e man cun benevulènsa"[1][n. 1]. A primma côsa da sò vitta ch'u se sà de precisu a dàtta a l'è quand'u l'ha piàu parte au culêgiu pe' fundà a culònia rumâna de Croto (Crutùn), inta Calabria[26], che u Titus Livius u mette du 194 primma de Cristu[27]. I âtri dui triumviri, ch'i l'é(r)an stèti di praetores, i l'é(r)an u Gnaeus Octavius e u Gaius Laetorius[28]. Du 193[20][29] o du 192 primma de Cristu[26] u Paullus u l'ha cuèrtu a càrega de aedilis curulis e, pe'u Plütarcu, u l'ha guagnàu e elesiùi batèndu âtri duzze candidèi, cun "ciaschedün de sti lì, a quant'u se dixe, ch'u l'è stètu pöi cunsu(r)e"[25]. U sò culêga u l'é(r)a in sò pa(r)ènte, u Marcus Aemilius Lepidus. I dui Aemilii i l'han cuscì cundanàu tanti alevatûi, de prubabile pe' di abüsi in sce di terén pübbrichi ch'i l'é(r)an dèti a pixùn[30], e, cun quellu ch'i n'axevan scössu, i l'han fètu ciü bellu u tempiu de Giôve cun di scüddi indu(r)èi. De ciü, a quant'u scrive u Titus Livius, i l'axevan fètu frabicà ascì dui pòrteghi, l'ün sutt'aa pòrte di Trèi Binélli, tacandughe di magazìn in sciu Teve(r)e, e l'âtru daa Porta Fontinalis a l'atâ du Marte, in moddu che passandughe intu mezzu u se puxesse intrà intu Campus Martius[31]. Cun sti sò intervènti cuntr'ai alevatûi de bestiamme, podâse che u Lucius Aemilius u l'avesse tucàu i interessi da nubiltè e dunca, segundu u studiusu Egon Flaig, u l'è pròpiu sta raxùn lì a mustrà e dificultè ch'u l'ave(r)ea scuntràu inta sò carie(r)a[32].

I studiusi i fan remuntà au 192 primma de Cristu l'intrâ du Lucius Aemilius intu culêgiu religiusu di augures[33]. Du 191 primma de Cristu u l'è vegnüu praetor, cu'ün di sò culêghi ch'u l'é(r)a turna u Marcus Aemilius Lepidus[34]. U Senàu u l'ha dètu au Paullus l'​imperium proconsulare[35] e u u l'ha mandàu inte növe pruvinse du punènte, inte l'​Hispania Citerior, dund'u l'é(r)a scciüpàu ina guèra cuntr'aa trebü di Lusitani. Inta bataja de Lyco u Paullus u l'ha patìu ina gran scunfitta, cu'a sò armâ ch'a g'ha lasciàu seimilla caütti e ch'a nu l'è mancu sciurtìa a tegnì l'acampamèntu[36]. Sta növa a l'è rivâ a Rumma ciü o mênu quand'u Manius Acilius Glabrio e festezava u sò triunfu e cuscì a l'ha ruinàu bèn l'a(r)ia, scicumme che inte quellu mumèntu u nu se pensava che a questiùn cu'i Lusitani a fusse tantu gròssa. De cunseguènsa, a nòmina du Lucius Aemilius a n'axeva patìu[35] ma u gh'è stètu prulungàu au mèximu i pote(r)i[37] e, inte l'ànnu de doppu, u l'ha batüu i desenemighi[27]. U Plütarcu u scrive che au Lucius Aemilius u se gh'é(r)a resu sènsa cumbatte bèn 250 sitè[38] e, fina au dì d'ancöi, u n'è rivàu u testu d'in sò decrêtu, dund'u se lezze che i surdatti i l'axevan pruclamàu u sò cumandante cumme impe(r)atû:

(LA)

«L(ucius) A<e=I>milius L(uci) f(ilius) inpeirator decreivit / utei quei Hastensium servei / in turri Lascutana habitarent / leiberei essent agrum oppidumqu(e) / quod ea tempestate posedis(s)ent / item possidere habereque / iuos(s)it dum pop(u)lus senatusque / Romanus vellet act(um) in castr{e}is / a(nte) d(iem) XII K(alendas) Febr(uarias)»

 (LIJ)

«Lucius Aemilius, fìu du Lucius, impe(r)atû, u l'ha decisu che i scciavi di abitanti de Hasta ch'i stan inta furtessa de Lascutana i seccen libe(r)èi. U l'ha cumandàu che sti lì i se tegnissen a tèra e a sitè che au dì d'ancöi a gh'apartegne, pe' tantu che stu fètu u sa(r)à gradìu au pòpulu rumàn e au Senàu. [Stu decrêtu] u l'è stètu emanàu inte l'acampamèntu duzze dì avanti de calènde de frevâ.»

(CIL II, 5041[39])

Aa fìn, fra i cumandanti rumèi, u Lucius Aemilius u l'è stètu quellu ch'u l'ha purtàu a ciü vito(r)ie inte sta parte de guère cuntr'ai Lusitani. A ògni moddu, e sò imprese e nu sun stète decisive, cun ste gènte che da alantu(r)a e l'han fètu de rexistènsa aa cunquista rumâna ancù pe' du bellu tèmpu[40].

Vulso e i frè Scipio

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U Paullus u l'è turnàu a Rumma du 189 primma de Cristu e, passàu nu gua(r)i tèmpu, u l'è partìu pe'u Levante cumme mèmbru d'ina cumisciùn furmâ da dêxe legatii, che fra i âtri a gh'axeva drentu i consularis Quintus Minucius Rufus, Lucius Furius Purpureo e Quintus Minucius Thermus[41]. A misciùn de sti ambasciatûi a l'é(r)a quella de firmà in tratàu de pâxe cun l'Antìucu III, batüu dai frè Scipio, e de ti(r)à sciü in növu urdine inte l'Anatòlia. Insemme au proconsul Gnaeus Manlius Vulso, che inte l'Asia u cumandava a guèra cuntr'ai Galati, i legatii i sun rivèi a firmà a pâxe cun stu ré a Apamea, inta stè du 188 primma de Cristu, ch'u l'ha cunfermàu e cundisiùi du tratàu de primmu acôrdiu[42]. L'Antìucu u gh'axeva dunca da reti(r)à i sò surdatti d'inte l'Anatòlia, smantelà tòstu tütta a sò flòtta e cunsegnà a Rumma tütti i sò elefanti da guèra, ciü che pagà in fòrte indenitè de 12.000 talènti inte duzz'ànni. De ciü, e nâve de l'impe(r)u seleucide e nu puxevan ciü navegà a punènte di câi de Calycadnus e de Sarpedon[43].

U terito(r)iu cuncessu a l'Antìucu aa fìn da guèra

Pe'a ciü parte du 188 primma de Cristu, i legatii i l'han travajàu insemme au Vulso pe' marcà i növi cunfìn inte sta regiùn[42]. Intu detaju, l'Eumenes de Pergamu u l'ha utegnüu tütte e tère de l'Antìucu inte l'Eurôpa cuscì cumme inta Mysia, inta Phyrgia, inta Lydia e inte l'Ionia, ciü che parte de Caria, Lycia e Pisidia; inte stu moddu lì u regnu de Pergamu u l'è vegnüu u stàttu ciü putènte de l'Anatòlia. Pe' cuntru, u l'è finìu a Rôdi de tère inta Caria e inta Lycia[44].

De l'autünnu du 188 primma de Cristu u Marcus Aemilius, insemme ai âtri legatii e ai surdatti du Vulso, u l'è dunca ciapàu a stradda pe' vegnì inderé. I rumèi i l'han passàu l'​Hellespontus e traversàu a Tracia. Lì i l'han duvüu cumbatte cuntr'ae trebü du pòstu, ti(r)èi dae sto(r)ie in sciu gran malòppu che u Vulso u l'ave(r)ea piàu intu Levante, e, inte ün de sti scuntri, u l'è finìu massàu u Quintus Minucius Thermus. Quande ch'i sun rivèi a Apollonia, inte l'Illi(r)ia, u l'é(r)a zà invernu e cuscì l'armâ a se gh'è fermâ: defèti, a traversâ pe' l'Italia de quella stagiùn a l'é(r)a cunscide(r)â in pe(r)ìgu tròppu grande[45].

Rivàu a primma, u Vulso e i legatii i sun dunca sbarchèi a Brindisium, pe' rivà a Rumma pe' tèra. Intu tempiu de Bellona u proconsul u l'ha dunca dètu cuntu au Senàu de sò vito(r)ie, pe' dumandâghe s'u l'ave(r)ea risevüu u triumphus. Pe(r)ò, inte quellu mumèntu, a ciü parte di legatii, cumpresu u Lucius Aemilius, a nu s'è dìta d'acôrdiu, scicumme ch'i u l'acüsavan d'avê vusciüu pià l'Antìucu in moddu cuntra(r)iu a l'acôrdiu ch'u gh'é(r)a, d'avê cumensàu a cumbatte cuntr'ai Galati sènsa d'ina dichia(r)asiùn furmâle de guèra e sènsa u permissu du Senàu, d'êssise cumpurtàu segundu l'interesse de Pergamu e de nu êsse sciurtìu a inandià ina difesa valida cuntr'ai Thraci mèntre che l'armâ a ne vegniva inderé[46]. Inte funte u se tröva i discursi de tütte due e parte, dunde, pe'a teu(r)ìa du Friedrich Münzer[45], u ghe sa(r)ea fina di tòcchi de dichia(r)asiùi vè(r)e cumme, intu detaju, u discursu in scia definisiùn du Vulso cumme in "cunsu(r)e mercena(r)iu cun l'armâ rumâna"[47].

E acüse cuntr'au Vulso e sun stète rembèi ascì dau Marcus Aemilius Lepidus, ch'u l'é(r)a ün di cunsu(r)i de quellu ànnu. A ògni moddu, u Gnaeus Manlius u l'ha risevüu u sò triumphus[45] e sta côsa a l'è stèta ina scunfitta pulitica impurtante pe'u Paullus[48]. Cuscì, u l'è prestu cumensàu di prucessi cuntr'ai frè Scipio, cu'a stu(r)iugrafìa ch'a l'ha dètu amèntu aa puscibilitè d'in ligamme fra sti dui câxi. Du 187 primma de Cristu u Quintus Poetillius Spurinus, tribunus plebis, u l'ha ciamàu au Lucius Cornelius Scipio Asiaticus de dà cuntu di 500 talènti ch'u l'axeva risevüu da l'Antìucu a titulu de tribütu[49][50]. Segundu u Titus Livius, u l'è pròpiu stu fètu ch'u l'ha purtàu vìa l'atensiùn gene(r)âle dau Vulso tantu da cunceddighe u triumphus[51]. U Polýbios, pe' cuntru, u scrive che inta dumanda du Quintus Poetillius u ghe figü(r)ava bèn 3.000 talènti[52], ch'i cumprendevan dunca i 2.500 talènti dèti dau ré au Gnaeus Manlius[53][54]. Inta versciùn de sti fèti scrita dau Valerius Antias i legatii, intu cursu du prucessu au Scipio Asiaticus, i l'han dumandàu de slargà e indagine[55], cu'in cè(r)u rife(r)imèntu ae ativitè du Vulso[56].

A stu prupôxitu, inta stu(r)iugrafìa u s'è prupòstu a teu(r)ìa che i prucessi cuntr'ai frè Scipio i fussen cumensèi pròpiu cu'u câxu du Gnaeus Manlius: i legatii, quande ch'i l'han capìu che cu'a sò primma acüsa i nu sa(r)ean sciurtìi a utegnì de cundanne pe'u Vulso, i l'ave(r)ean dunca purtàu a questiùn di "dinèi de l'Antìucu"[57]. Scicumme che i sinque sesti de palanche cuntestèi i l'é(r)an finìi au Gnaeus Manlius, furmalmènte u l'é(r)a vellu a êsse curpìu dau ciü tantu de l'acüsa. Pe(r)ò, u Marcus Porcius Cato u l'ha duve(r)àu sta côsa pe' atacà u sò desenemigu puliticu ciü impurtante, u Publius Cornelius Scipio Africanus, e stu fètu u l'ha ti(r)àu vìa l'atensiùn di annalisti e de gènte d'alantu(r)a dau Vulso. Defèti, podâse che i stò(r)ichi i l'aggen levàu u persunaggiu du Gnaeus Manlius da tütta sta sto(r)ia, scicumme che a sò figü(r)a a nu l'é(r)a gua(r)i de interesse[58].

U l'è puscibile ch'u ghe fusse pròpiu u Cato de deré de quelli ch'i l'acüsavan u Vulso[59]. Pe' in âtru moddu de vegghe a questiùn, u Gnaeus Manlius u sa(r)ea stètu atacàu dau "partìu di Scipiones", ch'u ne faxeva parte ascì u Lucius Aemilius in qualitè de cügnàu du Scipio Africanus, cu'e acüse cuntr'ai frè Cornelii ch'e sa(r)ean dunca ina rispòsta du Senàu[56].

Cunsu(r)e

[modìfica | modìfica wikitèsto]

De dòppu da càrega de praetor, in nòbile rumàn, de sòlitu, u l'andexeva avanti pe'u sò cursus honorum cun quella de cunsu(r)e. U se sà che u Lucius Aemilius u l'axeva pruvàu ciü votte a rivà a sta magistratü(r)a, sènsa sciurtîghe. Intu cuntà e elesiùi du 185 primma de Cristu, u Titus Livius u definisce u Paullus cumme "in candidàu aspèrtu, ch'u se sentìva d'avêghe tantu ciü dirittu aa càrega de cunsu(r)e scicumme ch'i nu ghe l'axevan dèta zà ina votta"[60], bèn che l'ànnu da primma candidatü(r)a u nu secce cunusciüu[48]. Du 185 primma de Cristu i aversa(r)i de l'Aemilius i l'é(r)an âtri trèi patrissi: u Servius Sulpicius Galba, u Quintus Fabius Labeo e u Publius Claudius Pulcher. I candidèi daa plêbe i l'é(r)an trèi ma, a ògni moddu, fra de sti sette pulitichi numma che u Pulcher u piava parte ae elesiùi a cunsu(r)e pe'a primma votta, cu'a cuncu(r)ènsa che dunca a l'é(r)a bèn sentìa. U Lucius Aemilius u nu partiva da favu(r)ìu, pe' tantu ch'u se pensava a 'na vito(r)ia segü(r)a du Labeo, ma l'Appius, u frè du Publius Pulcher ciü che cunsu(r)e in càrega, u l'ha spunciàu in moddu ch'u guagnesse u sò candidàu[61]. Passàu in ànnu, u Lucius Aemilius u l'è stètu turna batüu inte elesiùi[62], sta votta cuntr'au Labeo, e numma che du 182 primma de Cristu u l'è dunca rivàu aa càrega de cunsu(r)e, cu'u sò culêga ch'u l'é(r)a u Gnaeus Baebius Tamphilus, plebêu[63].

A Ligü(r)ia antìga, tra i sciümmi Va(r)u e Magra.

Alantu(r)a, sènsa de surteggiu, tütti dui i cunsu(r)i i sun stèti mandèi a cumbatte inta Ligü(r)ia, cu'e sò campagne cuntr'ae gènte Ligü(r)i ch'e l'han purtàu a de vito(r)ie, au puntu che u Senàu u l'ha cumandàu in'u(r)asiùn de ringrasiamèntu ch'a l'è andèta avanti pe' in giurnu intregu. U se sà che duimilla Ligü(r)i i s'é(r)an resi au proconsul da Gallia Cisalpina, u Marcus Claudius Marcellus, ma u Senàu u gh'axeva cumandàu de purtà pe'u primmu sta questiùn davanti ai cunsu(r)i[64]. E càreghe du Paullus e du Tamphilus e sun stète slunghèi ascì inte l'ànnu de dòppu. Zà in qualitè de proconsul[65], u Lucius Aemilius u l'é(r)a intràu intu terito(r)iu di Ingauni, ch'i l'axevan dunca abrivàu l'acampamèntu rumàn ma, cu'in ataccu a surpresa, i surdatti du Paullus i l'han sciurtìu a batteli[66], cu'a trebü che cuscì a l'ha finìu pe' rendise. Quande ch'u l'è turnàu a Rumma du 181 primma de Cristu, pe'i sò me(r)iti u l'è stètu dunca cuncessu u triumphus au Paullus[67].

A quant'u scrive u Plütarcu, u Lucius Aemilius u l'axeva "mustràu ciü votte a vöja cè(r)a de cruvì turna a càrega de cunsu(r)e" e ina votta u s'è ascì candidàu, ma u l'ha finìu pe' perde e elesiùi. De dòppu u l'ha mulàu cu'a pulitica, pe' dâse ae sò funsiùi de religiùn e pe' fà da mèstru ai sò fìi[67][68]. Numma che du 171 primma de Cristu u l'è intràu int'ina cumisciùn ch'a purtava avanti de indagine in sce rübe(r)ìe cumpìe dai guvernatûi rumèi inte due Spagne, ch'a l'é(r)a furmâ dau Paullus ciü che dau Cato, u Publius Cornelius Scipio Nasica e u Gaius Sulpicius Gallus. U Paullus e u Gallus i l'han dètu amèntu ae questiùi de l'​HIspania Ulterior, cu'e sò gènte ch'e l'axevan acüsàu u Marcus Matienus de di "crimini graviscimi". Stu lì u l'é(r)a pe(r)ò sciurtìu a scampâse a cundanna ciapandu a vìa de l'esiliu, e u gh'é(r)a di cèti ch'i daxevan a curpa de stu fètu aa pusisiùn di investigatûi[69].

Tersa guèra macedònica

[modìfica | modìfica wikitèsto]
In denarius rumàn du 62 primma de Cristu ch'u mustra a resa du ré Perseus

A carie(r)a pulitica du Lucius Aemilius a l'è turna repiê au tèmpu da tersa guèra macedònica. Inte sta guèra Rumma a nu l'ha sciurtìu pe' tantu tèmpu a rivà aa vito(r)ia: i cunsu(r)i Publius Licinius Crassus, Aulus Hostilius Mancinus e Quintus Marcius Phylippus i s'é(r)an cumpurtèi sènsa gua(r)i de segü(r)essa, cun tanti disertûi inta sò armâ e u ré Perseus ch'u puxeva cuntà de di növi aleèi[70]. Inte stu quaddru lì, i rumèi i sercavan de mette in tésta a l'armâ in cumandante aspèrtu, "in òmmu acortu e aspèrtu inta cundisiùn de de grandi imprese". Pe' stu fètu u s'è dunca sernüu u Lucius Aemilius che, a quant'u scrive u Plütarcu, scibèn ch'u l'é(r)a in scia sciüsciantêna, u gh'axeva ancù fòrte e trugnu[18].

U Paullus u l'è stètu dunca numinàu cumme cunsu(r)e insemme au plebêu Gaius Licinius Crassus[71]. Cuscì u gh'è stètu afidàu, sènsa de surteggiu[18], a pruvinsa de Macedonia, e cuscì u l'ha prestu cumensàu a inandià a campagna decisiva[67]. A l'imprinsippiu du sò ànnu cumme cunsu(r)e u Lucius Aemilius u l'è dunca andètu inti Balcâni, dund'u l'ha piàu u cumandu au pòstu du Quintus Marcius Phylippus. Lì u l'ha rinfursàu a disciplìna inte l'armâ, rangiandune i prublemi cu'i rifurnimènti e purtandu e upe(r)asiùi militâri intu terito(r)iu di desenemighi[70].

Mudéllu da bataja de Pydna, cu'i rumèi ch'i s'infi(r)an fra i garbi inta falange

U Perseus u l'axeva blucàu a vìa ai rumèi da de fòrti pusisiùi da vixìn au Munte Ulimpu, ma u s'è descuèrtu ch'u gh'é(r)a numma che in zuvu pe' traversà a Perrhebia sènsa de guardie. U Lucius Aemilius u l'ha dunca mandàu in sci 5[72] o 8[73] milla surdatti ae spalle di desenemighi, cumandèi dau sò fìu grande, u Quintus Fabius Maximus Aemilianus, e dau ma(r)ìu de sò nessa, u Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum. U ré, descuèrta sta manövra, u l'ha mandàu in'armâ de 12.000 òmmi sutt'au cumandu du Milo pe' pià u passu primma di rumèi, ma sti ürtimi i l'han guagnàu a bataja in scia simma. U Perseus u s'è dunca duvüu reti(r)â inte cianü(r)e da Macedònia, pe' scuntrâse lì cu'i rumèi nu gua(r)i da distante daa sitè de Pydna ai 22 de zügnu du 168 primma de Cristu. Primma de bataja u gh'è stètu in'eclisse de lüna ch'a l'ha missu pu(r)a ai surdatti de tütte due e armè. Segundu u Cicero, u tribunus militum Gaius Sulpicius Galus u l'ave(r)ea carmàu i rumèi mustrandughe a natü(r)a de stu fenòmenu o, pe' de âtre funte, u l'axeva previstu l'eclisse e mustràu tüttu ai surdatti avanti ch'u capitesse[74][75][76].

I maceduni i l'é(r)an i ciü fòrti pe' nüme(r)u, cun 40.000 òmmi de fante(r)ìa e 4.000 de cavale(r)ìa, mèntre i rumèi i l'é(r)an inte 26.000. A tütte e mane(r)e, u Perseus u nu l'ha vusciüu cumensà sübitu a bataja, segü(r)u ch'i l'ave(r)ean atacàu pe'u primmu i rumèi, e ascì u Lucius Aemilius, daa sò parte, u spetava e manövre di desenemighi. E funte e ne dixen che i cumandanti ciü zueni, cumme u Nasica Corculum, i l'avessen pruvàu a cunvinse u cunsu(r)e a partì a l'ataccu, ma stu lì u l'ha cuntinuàu a spetà u scuntru[77][78]. Aa fìn, aa sei(r)a, a falange du Perseus a l'è partìa aa càrega, cumensandu a batte i rumèi.

«A bataja a l'é(r)a zà cumensâ quande l'Aemilius u l'è rivàu e u l'ha visto che i maceduni da primma linea i l'é(r)an sciurtìi a ciantà e punte de sò sa(r)isse inti scüi di rumèi, tegninduse aa larga da purtâ de sò spè. Quande che pöi tütti i âtri maceduni, au segnâle, i l'han ti(r)àu vìa tütt'insemme i scüi daa spalla e, tegnindu e lance cu'e brasse destese, i l'han rexistìu cun fermessa a l'ataccu di rumèi, vellu u l'ha capìu bèn tütta a putènsa de sta furmasiùn serâ e armâ fòrte; u nu l'axeva mai vistu ninte de ciü spaventusu inte tütta a sò vutta e u l'ha pruvàu da pu(r)a e du smarimèntu; ciü avanti, nu de rè(r)u, u l'è turnàu cu'a mènte a quellu spetaculu e a l'imprensciùn ch'u gh'axeva lasciàu.»
(Plütarcu, Æmilius Paulus, 19, 1-2.[79])

I rumèi, bèn ch'i nu l'é(r)an scurìi, i sun stèti spuncièi inderé versu du sò acampamèntu e du munte Olocer. "Alantu(r)a l'Aemilius", a quant'u scrive u Poseidonios, "u s'è strassàu a tünica mi(r)andu a quelli ch'i s'é(r)an reti(r)èi e de cumme a falange, cun de sa(r)isse spesse tütt'a l'in gì(r)u, a l'é(r)a fòrte cumme in acampamèntu, e cuscì fina i âtri rumèi i l'axevan persu a càrega"[79]. A tütte e mane(r)e a situasiùn a l'ha cumensàu a cangià, cu'u terén ch'u s'é(r)a fètu mênu cianéllu e a lunga falange ch'a l'axeva cumensàu a druvìse inte di garbi, dunde u Lucius Aemilius u l'ha fètu intrà i sò manipula. Inte stu moddu i rumèi i nu cumbattevan ciü cuntr'aa falange intrega, ma cuntr'a di sò tòcchi. Inte sta situasiùn e sa(r)isse, lunghe e pesanti, e nu l'axevan ciü de üsu e dunca, intu cumbatimèntu da vixìn, e spè di rumèi i l'han avüu a meju in sci maceduni. A bataja a l'è prestu vegnüa in maxéllu, ch'u se gh'è prestu zuntàu a flòtta rumâna, ch'a s'é(r)a vixinâ fina aa riva[70]. A fòrte cavale(r)ìa di maceduni, ch'a l'ave(r)ea pusciüu cangià l'exitu da bataja, a nu l'ha mai piàu parte au scuntru, e cuscì a vito(r)ia di rumèi a l'è stèta ancù ciü impurtante, cun 20.000 desenemighi massèi e âtri 11.000 ch'i sun finìi prexunèi[80]. I rumèi, pe' cuntru, a quant'u scrive u Poseidonius i l'ave(r)ean truvàu numma che sèntu mòrti, mèntre pe' cuntu du Nasica i caütti i sa(r)ean stèti utanta[81].

Batüu, u Perseus u nu l'ha ciü vusciüu andà avanti cu'a rexistènsa e u l'è scapàu in sce l'ìsu(r)a de Samothraki, sutt'aa prutesiùn di pòsti sacri ch'i gh'é(r)an, ma pöi u l'ha decisu de rèndise au praetor Gnaeus Octavius, u cumandante da flòtta. Quande ch'u s'è incuntràu cu'u Paullus, u Perseus u l'é(r)a lì pe' inchinâse ma u cunsu(r)e u u l'ha ti(r)àu e u l'ha tratàu de lungu cun du rispèttu[82][83]. A catü(r)a du ré a l'ha marcàu a fìn du regnu de Macedònia ma, a ògni moddu, l'armâ rumâna a se gh'è fermâ ancù pe' in ànnu, pe' tantu ch'u nu l'è stètu missu in pé in növu urdine[84][85].

Inte l'autünnu du 168 primma de Cristu u Lucius Aemilius u l'è partìu insemme a sò fìu Publius pe' in viaggiu inta Grecia. Stu viaggiu u l'axeva pe'u ciü di fìn pulitichi: u cunsu(r)e u vuxeva asegü(r)âse che inte de cumünitè greghe u ghe fusse au pute(r)e de gènte daa parte du Rumma, insemme a schivà ch'u muntesse de vuxe cuntra(r)ie[86]. Passandu pe'a Tesaja i rumèi i sun rivèi a Delphi, dunde u Paullus "u l'axeva vistu in'âta culònna de prìa gianca, ch'a l'ave(r)ea duvüu vegnì u fundamèntu d'ina stàttua d'ò(r)u du Perseus, e u l'ha cumandàu che in simma u ghe fusse missu a sò figü(r)a, dixèndu che i perdènti i g'han da lascià u pòstu a chi u guagna"[87]. Pöi i rumèi i l'han fètu vixita a l'Eubea, Atene, Curintu, Sicyon, e sitè de l'Argòlide, Sparta e Ulimpia[88]. A stàttua de Zeus a Ulimpia, travaju du Phidias[84], a l'axeva fètu ina gran impresciùn in sciu Paullus, ch'u l'ha dìta êsse du tüttu pa(r)eggia aa descrisiùn fèta da l'Ume(r)u[87].

L'ànnu de dòppu, du 167 primma de Cristu, u l'è rivàu inti Balcâni ina cumisciùn furmâ da dêxe legatii, ch'a l'ha cunsegnàu au Lucius Aemilius, che alantu(r)a u l'axeva risevüu i pute(r)i de proconsul[89], e istrusiùi in sce cumme gestì a Macedònia cu'a fìn da guèra. Stu papê, ch'u l'è stètu apruvàu cumme növu statüu, u l'è stètu pruclamàu dau Paullus in Amphipolis. U terito(r)iu u l'é(r)a stètu spartìu inte quattru repübbriche aristucratiche (merida), du tüttu destachèi l'üna da l'âtra, sènsa d'ina sò armâ e ch'e gh'axevan da pagà a Rumma a mitè di tribüti ch'i l'é(r)an ciamèi de primma. I abitanti de ciaschedüna de ste repübbriche i nu puxevan avêghe de prupietè inte âtre, fà di traffeghi cu'i furesti, vènde de fö(r)a de legne da custrusiùn o sfrütà e mine(r)e d'argèntu e d'ò(r)u[90][91][92].

Cun l'andà apröu au mèximu prinsippiu, u l'è stètu inandiàu trê repübbriche inte l'Illi(r)ia, pe' tantu che u sò ré u s'é(r)a missu daa parte du Perseus. U pezzu u l'è pe(r)ò tucàu a l'Epì(r)u, cu'e sò gènte ch'e l'axevan rexistìu ciü che tütti a Rumma e dunca, pe' urdine du Senàu, u Lucius Aemilius u l'ha dètu ste tère ai sò surdatti perché e fussen sachezèi (pe'u Plütarcu u cunsu(r)e u se sa(r)ea cumpurtàu cuscì pe' urdine, ma sta manövra a l'andexeva cuntra aa sò natü(r)a[93]). Sentusinquantamilla persune de l'Epì(r)u e sun stète vendüe cumme scciavi e setanta paìsi i sun stètu deruchèi[94]. De ciü, a grande trebü di Molossoi a l'è stèta catü(r)â du tüttu, pe' spa(r)ì du tüttu daa sto(r)ia. Sta regiùn a l'ha cuscì patìu tanti dànni ch'u gh'è vusciüu dui seculu pe' repiâse da sta manövra[95].

I ürtimi ànni

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U Lucius Aemilius u l'è turnàu inte l'Italia du 167 primma de Cristu, pe' rivà a Rumma sciü pe'u Teve(r)e in simma a 'na nâve reâle[96][97]. U Paullus u s'é(r)a purtàu apröu in grandiscimu malòppu, ma l'esercitu u nu l'è gua(r)i cuntèntu: u cumandante, defèti, u l'axeva cunservàu i teso(r)i du ré pe'e cascie du stàttu, mèntre u restu u nu l'axeva inrichìu gua(r)i i sò surdatti[98]. Intu detaju, u sachezzu de tüttu l'Epi(r)u u l'axeva fètu guagnà numma che 11 drachmae a tésta[93]. Pe' sta raxùn lì, l'armâ a nu vuxeva sustegnì u sò cumandante inta dumanda ch'u l'axeva fètu pe' utegnì u triumphus. De sta côsa u se n'é(r)a prufitàu u tribunus militum da segunda legiùn de l'armâ du Paullus, u Servius Sulpicius Galba, che fòscia u se purtava apröu u resentimèntu de sò pa(r)e pe'u Lucius Aemilius[99] e che dunca, inte l'asemblêa pupula(r)e, u l'ha pruvàu a cuntestà u dirittu du Paullus au triumphus. Podâse ch'u ghe sa(r)ea fina sciurtìu ma u Lucius Aemilius u gh'axeva daa sò i senatûi de ciü nòmina[100][101]: i scritûi antìghi i fan de mensiùn numma che d'ün, u Marcus Servilius Pulex Geminus, ma u se pènsa che ascì u Marcus Porcius Cato, cu'u sò fìu ch'u l'é(r)a u zenne du Paullus, u se sa(r)ea missu daa parte du Lucius Aemilius. U l'è pròpiu inte st'ucaxùn che u Cato pu(r)ea avê dìtu u sò famusu discursu cuntr'au Galba, mensunàu da l'Aulus Gellius[99][102].

Aa fìn, u dirittu au triumphus u l'è stètu cuncessu au Paullus[97][98] e, pe'u gran bundà du malòppu, l'acumpagnamèntu triunfâle u l'è andètu avanti pe' trèi dì, a l'imprinsippiu du mese de setèmbre du 167 primma de Cristu[103]. A primma giurnâ u s'è purtàu in gì(r)u pe'e vìe de Rumma de stàttue e de pitü(r)e, a segunda de arme e de munêe d'argèntu e, a l'ürtimu, u tersu giurnu e gènte de Rumma e l'han vistu de munêe d'ò(r)u, di vâsi pregièi, de cu(r)une d'ò(r)u dète au Paullus dae cumünitè greghe, ciü che u ré Perseus cu'a sò famìa[104][105]. E richesse purtèi a Rumma dau Lucius Aemilius e l'é(r)an smesü(r)èi: dòppu du triumphus u l'ha dètu sèntu denarii a ògni surdattu, duxèntu ai centuriones e trexèntu ai cavalie(r)i, cu'a cifra ciü âta che, fina a quellu mumèntu, i l'é(r)an stèti i 50 denarii a tésta distribuìi dau Quintus Fulvius Flaccus du 180 primma de Cristu. Ciü che ste finanse e a quelle misse daa parte pe' fabricà in tempiu, u triunfatû u l'ha purtàu inte cascie du stàttu, numma che pe'e munêe, 30 miliùi de denarii. Sti lì, insemme ai 600.000 denarii ch'i rivavan tütti i ànni a Rumma pe' tribütu daa Macedònia, i l'han permissu de levà a tascia dirètta in sci sitadìn rumèi, i tributa, pe' bèn 120 ànni[106][107]. A quant'u scrive u Valerius Maximus, u Lucius Aemilius u l'axeva "estintu l'antìga puvertè eredita(r)ia de Rumma[108]. De ciü, cumme unu(r)e speciâle, u Lucius Aemilius u l'ha risevüu l'​agnomen de Macedonicus, "Macedònicu"[7].

Du 164 primma de Cristu u Lucius Aemilius u l'è rivàu au mascimu du sò cursus honorum cu'a càrega de censor, spartìa insemme au Quintus Marcius Phylippus, plebêu ch'u l'é(r)a stètu in Macedònia sübitu primma du Paullus[109]. I dui censores i l'han dunca inandiàu in censimèntu, ch'u l'ha fètu cuntà 337.452 sitadìn. Inti cunfrunti di senatûi e di equites i se sun cumpurtèi cun atensiùn: intu detaju, dau Senàu i n'han esclüsu numma che trèi mèmbri, mèntre che u Marcus Aemilius Lepidus u l'è stètu numinàu princeps pe'a quarta votta[110].

Aa fìn, u Lucius Aemilius u l'è mòrtu du 160 primma de Cristu. U se sà che pe'i zöghi fünebri inandièi dai sò fìi u l'è stètu missu in scena due òpere du Terentius: Adelphoi, "I frèi", mustrâ pe'a primma votta, e Hekyra, "A söxu(r)a"[98]. I frèi i l'han finansiàu insemme i zöghi fünebri, scibèn ch'i l'é(r)an inandièi sutt'au numme du Quintus Fabius[111].

Famìa

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U Lucius Aemilius u s'è ma(r)iàu pe'a primma votta cu'a Papiria, fìa du Gaius Papirius Maso, cunsu(r)e du 231 primma de Cristu, cu'a dàtta de stu ma(r)iezzu ch'a nu l'è cunusciüa[20]. A Papiria a g'ha dètu dui fìi e due fìe[112]. Üna de fìe a l'è andèta in spusa au Marcus Porcius Cato Licinianus, u fìu ciü grande du Cato Censorius, l'âtra au Quintus Aelius Tubero, ch'u ne vegniva da 'na famìa de senatûi ma pòve(r)a[98][113], fìu d'ün di dêxe legatii mandèi intu Levante ch'u n'axeva fètu parte ascì u Lucius Aemilius[114].

«U gh'é(r)a sezze mèmbri da gens Aelia e tütti insemme i gh'axevan numma che ina casetta picìna e strêta; tütti i mangiavan grasse a 'n ünicu tuchetìn de tèra e i staxevan sutt'au mèximu tèitu, cu'e sò mujé e tanti fìi. Lì u ghe staxeva ascì a fìa de l'Aemilius, due votte cunsu(r)e e due votte triunfatû, ch'a viveva sènsa de vergögna pe'a mise(r)ìa du sò ma(r)ìu, ma mi(r)andune a sò perfesiùn mu(r)âle - raxùn e u(r)igine da sò puvertè.»
(Plütarcu, Æmilius Paulus, 5[113])

Pe'u Plütarcu, u Lucius Aemilius u vuxeva ciü bèn ai sò fìi che ògni âtru rumàn. Passàu a sò primma càrega de cunsu(r)e, credènduse d'avê finìu cu'a carie(r)a inta pulitica, u Paullus u s'é(r)a dètu du tüttu aa famìa, mustrandu ai fìi in'edücasiùn ch'a nu l'é(r)a numma de stampu rumàn antìgu ma ascì gregu[68]. U l'ha lasciàu a Papiria, u se pènsa, au tèmpu du sò primmu ànnu cumme cunsu(r)e[112] (zà u Plütarcu e nu saxeva e raxùi de sta sepa(r)asiùn[113]) e intu mèximu periudu u s'è ma(r)iàu pe'a segunda votta, ch'a g'ha purtàu dui fìi: u primmu du 181 e u segundu du 179 primma de Cristu[115]. De ciü, e funte e parlan ancù de in'âtra fìa[18][116].

U Lucius Aemilius u l'ha dèti i sò fìi ciü grandi in adusiùn a de âtre famìe patrissie, fòscia, u se pènsa, in gì(r)u au 175 primma de Cristu[112]. U primmu u l'è stètu adutàu dau Quintus Fabius Maximus, de prubabile u nevu du Cunctator[117], pe' cangià de numme inte Quintus Fabius Maximus Aemilianus, mèntre u segundu u l'è stètu piàu dau Publius Cornelius Scipio, u fìu du Scipio Africanus, pe' ciapà u numme de Publius Cornelius Scipio Aemilianus. Inte stu moddu u Paullus u s'è ligàu strêtu a trê de famìe patrissie de ciü cuntu, i Fabii, i Cornelii e i Servilii, pe' tantu che in âtru di fìi adutèi dau Quintus Fabius Maximus u l'é(r)a u fìu natü(r)âle du Gnaeus Servilius Caepio, cunsu(r)e du 169 primma de Cristu[118]. Pe(r)ò, du 167 primma de Cristu u l'è mòrtu tütti dui i fìi picìn du Paullus, a l'etè de quatòrze e de duzz'ànni: l'ün u l'è mòrtu quarche di primma du triumphus cuntr'ai maceduni e l'âtru nu gua(r)i tèmpu de dòppu[119]. De cunseguènsa, u Lucius Aemilius u l'è stètu l'ürtimu rapresentante da ramma di Paulli[120]: defèti, pe' de raxùi scunusciüe, u nu l'ha piàu de fiöi in adusiùn cuscì da purtà avanti a sò pa(r)entèlla[121].

Pe' testamèntu, u Paullus u l'ha spartìu u sò inte due mitè precise ai dui fìi ch'u gh'axeva ancù, cu'u dâghe sciüscianta talènti a ciaschedün. U se sà che pe(r)ò u Scipio Aemilius u l'ha lasciàu a sò mitè au Maximus Aemilianus, cuscì ch'u ghe puxesse vegnì pa(r)eggiu pe' sustanse[111].

I nevi du Lucius Aemilius i l'é(r)an u Quintus Fabius Maximus Allobrogicus, cunsu(r)e du 122 primma de Cristu[122], u Marcus e u Gaius Porcius Cato, cunsu(r)i rispetivamènte du 118 e du 114 primma de Cristu[123][124], e u Quintus Aelius Tubero, tribunus plebis e famusu stòicu rumàn[125].

Persunalitè

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Inti scrìti u se parla de lungu bèn du Lucius Aemilius, ch'u l'axeva a nòmina de òmmu du tüttu unèstu[94]. Da ve(r)u patrissiu e sustenitû fedêle di valûi de l'antìga Rumma, u Paullus u nu l'ha mai sercàu d'intrà inte grassie du pòpulu, u l'é(r)a seve(r)u cu'i surdatti e u se mustrava carmu fina intu du(r)û, cumme quandu ch'u l'ha interàu i sò fìi. U s'é(r)a purtàu apröu de gran richesse dai Balcâni ma u nu l'ha lasciàu gua(r)i ai sò eredi; segundu e pa(r)olle du Cicero, vellu "u nu l'ha purtàu ninte a cà, mênu che a memo(r)ia eterna du sò numme"[126]. Fra e prupietè du ré Perseus, u Paullus u s'ha piàu numma che a bibliutêca[127].

U Velleius Paterculus u parla du Lucius Aemilius cumme d'in òmmu "degnu de quelle lôde ch'u merita a mèxima vertü"[128]. U Plütarcu, inte sò Vitte paralêle, u l'ha missu a cunfruntu a vitta du Lucius Aemilius cun quella du Timoleon. U stò(r)icu gregu u scrive che sti cumandanti i l'é(r)an cumpagni pe'u sò "moddu de pensà" e pe'a sò "furtüna": tütti dui i sun stèti de lungu furtünèi in guèra e i l'han batüu di guvernanti "ti(r)annichi" (tra i ti(r)anni l'autû u ghe mette ascì i ré de Macedònia). De ciü, tantu u Paullus che u Timoleon i se faxevan cunusce pe'a sò mu(r)âle[129].

Intu sò tratàu "Brutus", u Cicero u l'ha mensunàu u Lucius Aemilius inta lista di u(r)atûi ch'i l'han visciüu au tèmpu du Cato Censorius. Vellu u scrive: "Fina au Lucius Paullus, u pa(r)e de l'Africanus, u nu l'é(r)a difissile de mantegnì cu'u sò parlâ a pròpia pusisiùn de primmu sitadìn"[130]. Dae Vitte paralêle du Plütarcu u se descröve che u Paullus u l'é(r)a bèn aspèrtu ascì inte l'astrunumìa[77].

L'Elimar Klebs, studiusu tedescu de l'antighitè, u scrive che intu persunaggiu du Lucius Aemilius e vertü de l'antìga Rumma e se faxevan ciü âte pe' l'edücasiùn elenica. U Paullus u l'é(r)a dü(r)u quand'u ghe n'é(r)a de besögnu pe'a sò càrega, ma inta vitta privâ u l'andexeva apröu a l'ümanitè elenica[127]. Dau puntu de vista de l'Egon Flaig, e manövre du Paullus Macedonicus e sun l'esempiu tipicu d'ina "strategìa de famìa ma sciurtìa": di sò quattru fìi, u gh'è mòrtu zuenu pròpiu i dui ch'u l'axeva tegnüu inta sò famìa; in sò zenne u l'è mòrtu zuenu, muntàu cu'u sò cursus honorum numma che aa pretü(r)a, mèntre l'âtru u nu l'è mancu sciurtìu a cumensà ina carie(r)a pulitica[131].

A vito(r)ia utegnüa dau Lucius Aemilius cuntr'aa Macedònia a l'ha avüu de cunseguènse bèn impurtanti: u l'è stètu batüu l'ürtimu stàttu putènte inta penìsu(r)a balcanica, cuscì che Rumma a l'ha pusciüu cunquistà tüttu u levante gregu. Au mèximu tèmpu, sta vito(r)ia a l'ha mustràu a fòrsa du "partìu di Scipiones", ch'u l'é(r)a cuntra(r)iu aa cunquista de tèra: a Macedònia a l'è stèta anessa a Rumma numma che dòppu d'in'âtra guèra[107]. A bataja de Pydna a l'ha bèn mustràu i vantaggi du scistema di manipola rispèttu aa falange[70]. A ògni moddu, in dabùn u se credde che u cuntribütu du Lucius Aemilius aa vito(r)ia inta tersa guèra macedune u nu secce stète gua(r)i impurtante: s'u fusse rivàu inti Balcâni in pò ciü tardi, u ré Perseus u sa(r)ea stètu batüu au mèximu dau Quintus Marcius Phylippus[132].

Nòtte

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nòtte au testu
  1. ↑ De ciü, in sciu travaju du Lucius Aemilius Paullus in qualitè de augur, u Plütarcu u scrive[25]:
    «U faxeva tütti i sò travai cun aspetissia e metudu, sènsa êsse distrètu da quellu ch'u gh'intrava, sènsa lascià ninte e mancu zuntâne de növu, ma u questiunava de lungu cu'i sò culêghi de càrega fina pe'e trascü(r)anse ciü picìne, e u i cunvinseva che, scibèn che ai âtri u ghe paxesse che a divinitè a fusse clemènte e a perdunesse de fassile e trascü(r)anse de pôcu cuntu, pe'u Stàttu sta lege(r)essa e incü(r)ìa e l'é(r)an in pe(r)igu.»
Nòtte bibliugrafiche
  1. 1 2 3 4 Plütarcu, Æmilius Paulus, 2
  2. ↑ Klebs, 1893, Aemilius, col. 543
  3. ↑ Plütarcu, Numa Pompilius, 8
  4. ↑ Plütarcu, Romulus, 2
  5. ↑ Klebs, 1893, Aemilius, col. 544
  6. ↑ Shifman, 1981, p. 18
  7. 1 2 Fedorova, 1982, p. 88
  8. ↑ Klebs, 1893, Aemilius 118, col. 581
  9. ↑ Polýbios, XXXII, 12
  10. ↑ Titus Livius, XXXVIII. 57. 6.
  11. ↑ Valerius Maximus, VI, 7, 1-3
  12. ↑ Münzer, 1920, p. 236
  13. ↑ Sumner, 1973, pp. 64, 66
  14. ↑ Sumner, 1973, p. 42
  15. ↑ Marcus Tullius Cicero, Cato maior de senectute, 61
  16. ↑ Marcus Tullius Cicero, Epistulae ad Atticum, IV, 13, 2.
  17. ↑ Titus Livius, XLIV. 41. 1.
  18. 1 2 3 4 Plütarcu, Æmilius Paulus, 10
  19. ↑ Sumner, 1973, p. 14, 42
  20. 1 2 3 4 5 Flaig, 2000, p. 131
  21. 1 2 (RU, LA) CIL XI 1829, in sce ancientrome.ru. URL consultòu o 30 lùggio 2026.
  22. ↑ Sumner, 1973, p. 14
  23. ↑ Broughton, 1951, p. 340
  24. ↑ Sumner, 1973, p. 17
  25. 1 2 Plütarcu, Æmilius Paulus, 10
  26. 1 2 Klebs, 1893, Aemilius 114, col. 576
  27. 1 2 Titus Livius, XXXIV. 45. 3-5.
  28. ↑ Broughton, 1951, p. 345
  29. ↑ Broughton, 1951, p. 347
  30. ↑ Titus Livius, XXXV, nòtta 40
  31. ↑ Titus Livius, XXXV. 10. 11-12.
  32. ↑ Flaig, 2000, pp. 131-132
  33. ↑ Broughton, 1951, p. 352
  34. ↑ Broughton, 1951, p. 353
  35. 1 2 Flaig, 2000, p. 132
  36. ↑ Titus Livius, XXXVII. 46. 7.
  37. ↑ Broughton, 1951, p. 357
  38. ↑ Plütarcu, Æmilius Paulus, 4
  39. ↑ (RU, LA) CIL II, 5041, in sce ancientrome.ru. URL consultòu o 30 lùggio 2026.
  40. ↑ Tsirkin, 2011, p. 218
  41. ↑ Broughton, 1951, p. 363
  42. 1 2 Klebs, 1928, Manlius 91, col. 1220
  43. ↑ Klimov, 2010, p. 93
  44. ↑ Klimov, 2010, pp. 93-94
  45. 1 2 3 Klebs, 1928, Manlius 91, col. 1221
  46. ↑ Kvashnin, 2004, pp. 69-70
  47. ↑ Titus Livius, XXXVIII. 45. 9.
  48. 1 2 Flaig, 2000, p. 133
  49. ↑ Titus Livius, XXXVII. 45. 14.
  50. ↑ Aulus Gellius, IV, 18, 7
  51. ↑ Titus Livius, XXXVIII. 50. 4.
  52. ↑ Polýbios, XXIII, 14
  53. ↑ Scullard, 1970, p. 291
  54. ↑ Kvashnin, 2004, p. 68
  55. ↑ Titus Livius, XXXVIII. 54. 6-7.
  56. 1 2 Vasilyev, 2015, p. 230
  57. ↑ Kienast, 1954, p. 61
  58. ↑ Kvashnin, 2004, pp. 68-69
  59. ↑ Kvashnin, 2004, pp. 70-71
  60. ↑ Titus Livius, XХХІХ. 32. 6.
  61. ↑ Titus Livius, XХХІХ. 32. 9-13.
  62. ↑ Aurelius Victor, 56, 1
  63. ↑ Broughton, 1951, p. 381
  64. ↑ Titus Livius, XL. 16. 4-6.
  65. ↑ Broughton, 1951, p. 384
  66. ↑ Frontinus, III, 17, 2.
  67. 1 2 3 Klebs, 1893, Aemilius 114, col. 577
  68. 1 2 Plütarcu, Æmilius Paulus, 6
  69. ↑ Titus Livius, ХLIII. 2.
  70. 1 2 3 4 Shofman, 1963, II, 3, 3.
  71. ↑ Broughton, 1951, p. 427
  72. ↑ Titus Livius, XLIV. 35. 14.
  73. ↑ Plütarcu, Æmilius Paulus, 15
  74. ↑ Titus Livius, XLIV. 37. 5-8.
  75. ↑ Frontinus, I, 12, 8.
  76. ↑ Pliniu u Veggiu, II, 53
  77. 1 2 Plütarcu, Æmilius Paulus, 17
  78. ↑ Titus Livius, XLIV. 36. 8-14.
  79. 1 2 Plütarcu, Æmilius Paulus, 19, 1-2
  80. ↑ Kovalev, 2002, p. 331
  81. ↑ Plütarcu, Æmilius Paulus, 21
  82. ↑ Plütarcu, Æmilius Paulus, 26-27
  83. ↑ Florus, I, 28, 10-11
  84. 1 2 Trukhina, 1986, p. 117
  85. ↑ Flaig, 2000, pp. 137-138
  86. ↑ Flaig, 2000, p. 138
  87. 1 2 Plütarcu, Æmilius Paulus, 28
  88. ↑ Titus Livius, XLV. 27-28
  89. ↑ Broughton, 1951, p. 433
  90. ↑ Shofman, 1963, II, 3, 4
  91. ↑ Kovalev, 2002, pp. 332-333
  92. ↑ Mommsen, 1997
  93. 1 2 Plütarcu, Æmilius Paulus, 29
  94. 1 2 Kovalev, 2002, p. 332
  95. ↑ Flaig, 2000, p. 140
  96. ↑ Marcus Tullius Cicero, De finibus bonorum et malorum, V, 70
  97. 1 2 Flaig, 2000, p. 141
  98. 1 2 3 4 Klebs, 1893, Aemilius 114, col. 578
  99. 1 2 Klebs, 1931, Sulpicius 58, col. 760
  100. ↑ Titus Livius, XLV. 35. 3-39. 20.
  101. ↑ Plütarcu, Æmilius Paulus, 30, 2 - 31, 1
  102. ↑ Gellius, I, 23, 1
  103. ↑ Flaig, 2000, p. 142
  104. ↑ Plütarcu, Æmilius Paulus, 32-33
  105. ↑ Florus, I, 28, 12-13
  106. ↑ Flaig, 2000, pp. 143-144
  107. 1 2 Kovalev, 2002, p. 333
  108. ↑ Valerius Maximus, IV, 3, 8
  109. ↑ Broughton, 1951, p. 439
  110. ↑ Plütarcu, Æmilius Paulus, 38
  111. 1 2 Polýbios, XXXII, 14, 1-7
  112. 1 2 3 Flaig, 2000, p. 134
  113. 1 2 3 Plütarcu, Æmilius Paulus, 5
  114. ↑ Flaig, 2000, pp. 135-136
  115. ↑ Plütarcu, Æmilius Paulus, 35
  116. ↑ Valerius Maximus, I, 5, 3
  117. ↑ Klebs, 1909, Fabius 115, coll. 1811-1812
  118. ↑ Flaig, 2000, p. 135
  119. ↑ Valerius Maximus, V, 10, 2
  120. ↑ Velleius Paterculus, I, 10, 3
  121. ↑ Flaig, 2000, pp. 144-145
  122. ↑ Klebs, 1909, Fabius 110, col. 1794
  123. ↑ Klebs, 1953, Porcius 5, col. 105
  124. ↑ Klebs, 1953, Porcius 10, col. 165
  125. ↑ Klebs, 1893, Aelius 155, col. 535
  126. ↑ Marcus Tullius Cicero, Cato maior de senectute, II, 76
  127. 1 2 Klebs, 1893, Aemilius 118, coll. 578-579
  128. ↑ Velleius Paterculus, I, 9, 3
  129. ↑ Averintsev, 1973, p. 220
  130. ↑ Marcus Tullius Cicero, Brutus, 80
  131. ↑ Flaig, 2000, p. 145
  132. ↑ Flaig, 2000, p. 137

Bibliugrafìa

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Scriti antìghi

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Scrìti mudèrni

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Âtri prugètti

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ligammi de fö(r)a

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Contròllo de outoritæVIAF (EN) 226293535 · ISNI (EN) 0000 0003 8537 9250 · LCCN (EN) n87939019 · GND (DE) 11864713X · BNE (ES) XX4920458 (data) · CERL (EN) cnp00397301
Estræto da "https://lij.wikipedia.org/w/index.php?title=Lucius_Aemilius_Paullus_Macedonicus&oldid=272836"