Sâta a-o contegnûo

Marca d'Arbenga

Azónzi conligaménti
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese
Da Wikipedia
(Rindirisòu da Marcha Albinganæ)
AR
 Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese sitadìn
Marca d'Arbenga
(LA) Marcha Albinganæ
Dèti aministratìvi
Lengue ufisiâliLatìn
Lengue parlèiLigü(r)e de l'Etè de Mezzu
Capitâle Arbenga
Dipendènte daMarchesàu de Clavesana (Sacru Rumàn Impe(r)u)
Pulitica
Furma de StâtuFèudu
Furma de guèrnuMarchesàu
Marchesi d'ArbengaLista
NasciùnXII seculu
CausaPassaggiu du Cumitàu ai ale(r)amichi
FìnXIV seculu
CausaVèndita de manimàn de tère e estinsiùn da famìa (1387)
Te(r)ito(r)iu e pupulasiùn
Area geugraficaIngaunia
Ecunumìa
Traffeghi cunSacru Rumàn Impe(r)u
Religiùn e sucietè
Religiùi prinsipâliCatòlichi
Classe suciâliNubiltè, religiusi, artigièi, mercanti, cuntadìn
Evulusiùn stò(r)ica
Presedüu da Cumitàu d'Arbenga
Seguìu da Marchesàu de Sücca(r)ellu
Repübbrica de Zena
Au(r)a parte de Italia
Info

A Marca d'Arbenga, dìta ascì u Marchesàu d'Arbenga (Marcha Albinganæ in latìn), a l'è stèta in marchesàu cun sèntru inta sitè d'Arbenga, nasciüu cu'u passaggiu du ciü antìgu cumitàu d'Arbenga dai marchesi ardüinichi ai ale(r)amichi, e da sti lì ai Clavesana, intu seculu XII.

U terito(r)iu da marca d'Arbenga u l'é(r)a quellu du cumitàu de primma, ch'u cruviva a regiùn stò(r)ica de l'Ingaunia. Intu detaju, u l'andaxeva "de iugo ad mare et de Armedano ad Finale", dunca da Sanremmu (valâ de l'Armea) au Finâ e dau mâ ai zuvi du spartiègua, tèrmi tòstu pa(r)eggi a quelli duve(r)èi daa diocexi. A marca d'Arbenga a cunfinava a setentriùn cu'u marchesàu de Sêva, da setentriùn a levante cu'a marca de Savuna e, ciü tardi, cu'u marchesàu du Finâ, e a levante cu'a cuntea de Vintimìa.

Pe'i sciti ch'i l'é(r)an meju cuntrulèi dai marchesi, cumme pe' di âtri fèudi d'alantu(r)a, armenu dau Duxèntu a sò aministrasiùn a l'é(r)a inandiâ cu'u scistema de cuscì dìte "castelanìe", di terito(r)i cuntrulèi dau sò castéllu de rife(r)imèntu[1].

Dau Cumitàu aa marca

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Cu'a mòrte de l'Adelaide de Süsa du 1091 sènsa de discendènti, u cumitàu d'Arbenga u l'è rivàu au Bunifassiu du Vastu, marchese de Savuna da pa(r)entèlla di ale(r)amichi, ch'u l'ha cuscì rivà au guèrnu de tütta a Rive(r)a fra Savuna e l'Armea. De dòppu ch'u l'è mòrtu u Bunassiu, fra u 1125 e u 1132, ancù pe' quarch'ànnu i sò fìi i l'han guernàu insemme ste tère ma, passàu nu gua(r)i tèmpu da 'n tratàu du 1140, i se l'han spartìu, cu'a marca d'Arbenga ch'a l'è tucâ a l'Ansèrmu. A ògni moddu, fìn da l'imprinsippiu, u pute(r)e du marchese d'Arbenga u l'é(r)a bèn limitàu inte pa(r)eggi sciti, cumme inte l'Ingaunia de punènte e de levante e fina inta sitè, dund'e gh'é(r)an e due auturitè du vescu e du Cumün. U Cumün, intu detaju, dau seculu XII u l'axeva cumensàu a furmà in terito(r)iu sutt'au sò cuntrollu, u districtus albinganensis, mensunàu a partì dau 1145 e ch'u cumprendeva di sciti spanteghèi fra Uneja, a punènte, e Löa, a levante. Pe' cuntru, l'auturitè di marchesi a l'é(r)a ciü fòrte inte l'entrutèra de l'Ingaunia de mezzu, ma de votte a chinava ascì fin'au mâ, survetüttu cu'u Sèrvu e cun Andö(r)a[2][3][4].

De dòppu de l'Ansèrmu, e sò tère e sun stète spartìe fra i sò dui fìi, u Guièrmu e u Bunifassiu, cu'u primmu ch'u s'è piàu quelle sutt'a Sêva, vegnindune u primmu marchese, mèntre u Bunifassiu u l'axeva u sò sèntru a Clavesana e, da primmu marchese de Clavesana, u l'ha risevüu ascì u cuntròllu da marca d'Arbenga.

Questiùi e guère

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Fìn da l'imprinsippiu a marca a l'è stèta tucâ da de questiùi pe'e pretese du cunte de Vintimìa che, a despêtu du tratàu du 1140[n. 1], u l'axeva tegnüu di sciti inta marca d'Arbenga. Intu detaju, l'Utùn de Vintimìa u l'axeva cuncentràu a sò ativitè inta parte de punènte da marca, fra l'âta valâ de l'Argentìna e a pursiùn de punènte da valâ du Ma(r)u[n. 2]. U Bunifassiu e u Guièrmu, ai 13 de frevâ du 1170, i l'han dunca firmàu in tratàu cu'u Cumün d'Arbenga, che furmalmènte u dipendeva ancù dai marchesi, dunde, derê d'in pagamèntu de 400 franchi, i ghe cunsegnavan e tère e castélli d'Andö(r)a, du Ma(r)u, da Lavìna, de Véllegu, de Prelà e du castrum Saxonis[n. 3], cuntesi cun l'Utùn de Vintimìa, pe' fâli derucà. De sti tèmpi, u cumensava a infi(r)âse inta regiùn ascì u Cumün de Zena, che da 'na parte u ricunusceva l'auturitè di marchesi pe' tütta a marca ma che, de cuntru, u sustegniva i Cumüi da Rive(r)a e de valè intu sò destacâse dau cuntròllu di Clavesana[2][6].

Intu decenniu de dòppu u Bunifassiu u l'è stètu ancù derê a prutezze i interessi soi inta parte da marca ciü a punènte, dund'u l'é(r)a in cuncurènsa cu'i paìsi ciü intraprendènti cumme Diàn e U Pòrtu. Vellu u l'ha pruvàu ascì a spande i sò sciti inte l'entrutèra, pe'u ciü inta parte de mezzu e ciü âta da valâ de l'A(r)òscia e du Le(r)ùn. Pe' cuntru, du 1189 u l'ha vendüu i sò diritti in sce Bardenèi, fètu ch'u marca u retì(r)u puliticu di marchesi dae tère a punènte d'Arbenga[7].

U castéllu de Taggia, fabricàu dai Clavesana d'in gì(r)u au seculu XI

Du 1192, ai 17 de dixèmbre, u Cumün de Zena u l'ha ricunusciüu i diritti du Bunifassiu in sce Taggia e, fòscia, Campumarsiu[8]; ma, de cuntru, ai 18 de marsu du 1202 u l'ha firmàu in tratàu cu'i òmmi de valè de l'A(r)òscia, d'Andö(r)a, d'Uneja, de Prelà, de Rèssu e de Naxìn, ricunuscèndughe di diritti sènsa gua(r)i de cunscide(r)asiùn pe'i marchesi. Alantu(r)a ste gènte e se sun tachèi insemme inte in'aleansa dìta a Iura, prèstu ricunusciüa da Zena, cuntr'ai cumüi da Riveria, pe' vegnì a di fèti d'arme du 1204. Sta sulevasiùn a pà spunciâ fina dau marchese Bunifassiu, scicumme che intu tratàu de pâxe du 7 d'agustu u l'è custrêtu a pagà 325 franchi pe'i sò òmmi ch'i gh'axevan piàu parte, segnu o de pôcu cuntròllu in simma a ste tère o ch'u l'é(r)a bèn interesàu inte sti fèti[2][9][10]. De stu ànnu, u paìse du Sèrvu u l'è vegnüu in Cumün pe' sò cuntu, sutt'aa prutesiùn de Zena, e cuscì i Clavesana i n'han pèrsu u cuntròllu, dòppu che du 1195 i n'axevan zà vendüu a mitè au Cumün d'Arbenga, passâ du 1198 a l'urdine de San Giuànni[11].

Du 1226-27, cun l'Utùn I e u Bunifassiu Tajafèru, nevi du Bunifassiu, i Clavesana i se sun lighèi ai cumüi de Savuna e d'Arbenga (dunde l'Utùn u l'é(r)a pudestè) e ai marchesi Du Carettu int'ina grande sulevasiùn cuntru de Zena, ch'a l'é(r)a vegnüa ina presènsa pesante pe'a Rive(r)a. A ògni mòddu, cu'a resa de Savuna, fina i marchesi i finiscen pe' rèndise ai 31 de mazzu du 1228 e, cu'u tratàu du dì de dòppu, u gh'è stètu levàu i sò diritti in sce valè e in sci paìsi de Diàn, U Pòrtu, U Castelâ, Taggia, San Zòrzu e U Duseu, ciü che patì de limitasiùi pe'a valâ d'Andö(r)a e in sce Stananéllu. Du 1233-34 a valâ d'Uneja e quella de l'A(r)òscia e sun stète traversèi da 'n'âtra sulevasiùn che, ancù de ciü che a Iura, a s'è dèta cuntru ai scignu(r)i du pòstu. Pe' stu fètu u Bunifassiu Tajafèru e u Bunifassiu u Minû, fìu de l'Utùn, i sun trövan custrêti a vegnì di sitadìn zenesi e a firmà di impegni versu Zena in cangiu de l'agiüttu militâre. Da stu mumèntu, i Clavesana i se trövan a patì de di gran puffi, ch'i nu sciorten a pagà a tèmpu, tantu che fra u 1236 e u 1237 i l'han vendüu a mitè d'Andö(r)a e de Stananéllu au Lanfrancu Do(r)ia e dètu in iputeca l'âtra mitè a l'Enrìcu Seulla[12][13].

Inti ànni da guèra fra Zena e u Fede(r)ìgu II, u Bunifassiu Tajafèru e a Mabilia, vìdua de l'Utùn, i l'han turna pruvàu a libe(r)âse dau cuntròllu di sò desenemighi, firmandu ina növa aleànsa cu'u Cumün d'Arbenga. Aa mòrte de l'impe(r)atû i marchesi i l'han pe(r)ò firmàu a pâxe cun àttu du 17 de frevâ du 1251, che, a despêtu de de cundisiùi nu gua(r)i pesanti, i l'ha purtèi a vènde di âtri diritti pe' cruvì i sò puffi[2].

U castéllu di Clavesana a Castreveggiu, atacàu du 1287 dau Zòrzu u Nanu, marchese de Sêva, aleàu cun Arbenga

Inta segunda mitè du Duxèntu i sun muntèi ascì u cuntrasti fra u Cumün d'Arbenga e i marchesi, scicumme che a sitè, blucâ da Zena in sciu mâ, a s'é(r)a vurtâ a l'entrutèra pe' furmà di duminni ch'i fussen sutt'au sò cuntròllu, survetüttu cu'a pulitica de cuscì dìte "ville növe". D'âtra parte, i frè Bunifassiu III, Emanuele I e Fransescu I de Clavesana ai 20 d'avrì du 1248 i l'han fundàu u paìse de Sücca(r)ellu, a prutesiùn da Nêva cuntr'au Cumün d'Arbenga e ascì cuntr'au marchese de Sêva, che alantu(r)a u s'é(r)a aleàu cu'i arbenganesi[14][15][16]. Pe' de raxùi du genere, ciü che a vuluntè de repià du cuntròllu in sce gènte de l'A(r)òscia, i Clavesana i l'han spunciàu ascì pe'a fundasiùn du Burgum Plebis, A Cêve, in gì(r)u au 1234[17][18], ti(r)â sciü int'in scitu dund'i gh'axevan zà de castéllu, au mancu dau 1204, cuscì cumme pe' quellu de Sücca(r)ellu[19].

I cuntrasti cu'u Cumün, ch'i l'han purtàu ascì a di fèti de guèra, i l'han finìu pe' marcà i tèrmi de tère cuntrulèi dae due aministrasiùi. Da l'imprinsippiu du Trexèntu ai Clavesana u gh'è restàu numma che a parte ciü âta e de mezzu da valâ du Nêva e de quella de l'A(r)òscia: fra i sò vasalli, i marchesi i l'axevan dètu ai Seulla l'aministrasiùn da valâ du Pennavaire e de parte de l'A(r)òscia[n. 4], i Da Lengueja i cuntrulavan a valâ du Le(r)ùn e di tòcchi de Rive(r)a, i Cassulìn, dau 1326, i l'axevan piàu u pòstu di Rübaldìn inta castelanìa de Rivernàu[21]. De ciü, u paìse d'Utuê u l'é(r)a infeudàu a due famìe du pòstu, i Carli e i Bassi[22], cuscì cumm'u l'é(r)a pe' Balestrìn, cu'i cunti Bava[23]. Pe'i cunfìn cu'i marchesi de Sêva, in guèra cu'i Clavesana pe'a vuluntè de spandise a meridiùn da valâ du Tàna(r)u, u s'è rivàu aa fìn au tratàu de pâxe du 26 de zügnu du 1320, firmàu dau marchese Fede(r)ìgu I aa presènsa du Pappa Giuànni XXII e du Rubèrtu d'Angiò[14][24].

A fìn da marca

[modìfica | modìfica wikitèsto]
U palàssiu-castéllu di Clavesana a Rèssu, ürtimu fèudu da famìa

A fìn da duminasiùn di Clavesana, a ògni mòddu, a l'è ligâ de ciü au muntà di Du Carettu, che, ciü che pe' de guère ch'u gh'è stètu, du 1326 i sun sciurtìi a cumbinà u ma(r)iaggiu fra a Cata(r)ìna de Clavesana, fìa de Fransescu II, e l'Enrìcu Du Carettu, fìu d'Antognu, marchese du Finâ. Cu'a dötta da Cata(r)ìna i sun passèi ai Du Carettu a mitè da valâ du Nêva[25], che i Du Carettu i n'han pöi catàu u rèstu du 1335 dau Giacumu de Salüssu[n. 5][26], i sciti inta valâ du Pennavaire e inte quella du Va(r)atèlla, passèi cuscì intu növu marchesàu de Sücca(r)ellu cuscì cumme Aquila, Gavenu(r)a e Leve(r)ùn[27], de primma sutt'ai Clavesana, ciü che Stananéllu[28] e a mitè de Rèssu[29].

Fra i âtri pusedimènti, Utuê, che intu mèntre u l'é(r)a passàu a l'aministrasiùn di Cassulìn, u l'è vendüu au Cumün d'Arbenga du 1341, cu'i Clavesana ch'i ne pèrden tütti i diritti[30]. Inte l'A(r)òscia, ina parte du paìse de Ransu a l'è stèta cedüa du 1355 ai Du Carettu e, pe'u rèstu, du 1358 u l'è andètu a Zena, ch'a g'ha tegnüu i Clavesana pe' scignu(r)i fina du 1386, quand'u gh'è missu i Du Carettu a guernà ascì a parte de Zena. A l'ürtimu, du 1387, cu'a mòrte de l'Emanuele II sènsa de discendènti l'urganisasiùn du marchesàu di Clavesana a finisce pe' vegnì mênu du tüttu. A sula ecesiùn inta Ligü(r)ia a l'è stèta quella de Rèssu, dunde, du 1411, l'Antognu e l'Emanuele de Clavesana i l'han catàu inderê l'âtra mitè du fèudu dau Laza(r)ìn Du Carettu e i sun restèi i scignu(r)i du paìse, bèn che feudata(r)i sutt'a l'auturitè da Repübbrica de Zena[31].

Pe'u periudu da càrega, da intèndise cumme au ciü tardi pe'u cumènsu e au ciü prèstu pe'a fìn, u se pìa in cunscide(r)asiùn i tèmpi de quande ch'i sun mensunèi inti àtti cumme marchesi "de Clavesana"[32].

  • Bunifassiu I (1196-1223): primmu marchese de Clavesana.
    • Bunifassiu II (1223-1237): dìtu "Tajafèru", fìu du Bunifassiu I.
    • Utùn I (1223-1233): o Udùn, fìu du Bunifassiu I.
      • Bunifassiu III (1233-1263): fìu de l'Utùn I, mensunàu ascì cumme Bunifassiu "u Minû".
      • Emanuele I (1251-1288): fìu de l'Utùn I, u gh'é(r)a ancù âtri dui frè, Pe(r)u e Fransescu, che pe(r)ò i nu sun mensunèi cumme marchesi.
        • Utùn II (1304-1308): u nu l'è cè(r)u de chi u fusse fìu.
        • Fransescu II (1304-1310): de prubabile, frè de l'Utùn II.
          • Cata(r)ìna de Clavesana: fìa du Fransescu, a l'è ma(r)iâ cun l'Enrìcu Du Carettu, ch'u l'ha avüu cuscì pa(r)eggi sciti di Clavesana.
          • Argentìna de Clavesana: fìa du Fransescu, a l'è ma(r)iâ cu'in fìu du marchese de Salüssu, dòppu ch'a l'é(r)a vegnüa vìdua du Rafaellu Do(r)ia.
            • Giuànni de Salüssu (1385-1386): avanti de vènde i sciti ch'u l'axeva risevüu daa parte de ma(r)e, u l'è mensunàu ascì cumme marchese de Clavesana.
Nòtte au tèstu
  1. ↑ Defèti, cu'ina cundisiùn de stu tratàu fra i marchesi du Vastu e u Cumün de Zena, u l'é(r)a previstu che, intu câxu de vito(r)ia cuntr'au cunte de Vintimìa, e sò tère quam habet ab Armedano usque ad Finar et a iugo usque ad mare, dunca inta marca d'Arbenga, e sa(r)evan tuchèi ai marchesi.
  2. ↑ Inta valâ du Ma(r)u a gh'é(r)a andèta a stà ina ramma da famìa di cunti, che da scignu(r)i du pòstu a l'ha piàu da primma du Duxèntu a specificasiùn de "Vintimìa du Ma(r)u".
  3. ↑ U castrum Saxonis, pe' cuntu de Lamboglia, u sa(r)eva in ve(r)itè u castéllu d'Andö(r)a, ma sta teu(r)ìa chi a manca de pröve e a nu l'è piâ pe' buna da tütti i studiusi[5].
  4. ↑ Intu detaju, i cuntrulavan a castelanìa de l'Aquila, Àutu cun Cravaüna, Baserga, Naxìn e Unsu, parte de Gavenu(r)a e d'Übaghetta e "due parte" de Vendùn. A famìa di Seulla a l'é(r)a spartìa inte due fasiùi, l'üna ligâ ai Clavesana e l'âtra, de pusisiùn cuntra(r)ia, daa parte du Cumün d'Arbenga. Inta segunda mitè du Trexèntu a ramma d'Àutu a se destacca piandu u cugnumme de Seulìn.[20]
  5. ↑ Au Giacumu de Salüssu, de prubabile u fìu du marchese Tumaxu II de Salüssu, u l'é(r)a rivàu l'âtra mitè du fèudu scicumme ch'u l'axeva ma(r)iàu l'Argentìna de Clavesana, l'âtra fìa du Fransescu II
Nòtte bibliugrafiche
  1. ↑ Guglielmotti, 2005, III. Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca, p. 84
  2. 1 2 3 4 (IT) Sabrina Lunghi, I Clavesana, in sce andoraneltempo.it. URL consultòu o 4 zenâ 2026.
  3. ↑ Embriaco, 2001, pp. 3-4
  4. ↑ Costa Restagno, 1993, Capitolo II, Breve storia della collettività, pp. 60-61
  5. ↑ AA.VV., 2003, 2. Le fonti documentarie, p. 192
  6. ↑ Embriaco, 2001, p. 4
  7. ↑ Embriaco, 2001, p. 5
  8. ↑ Pavoni, 1998, p. 29
  9. ↑ (IT) Francesco Surdich, "Rivolte rurali" nella Liguria Occidentale all'inizio del XIII secolo, in Rivista di storia dell’agricoltura, Vul. XI, 1971, pp. 355-360.
  10. ↑ Guglielmotti, 2005, III. Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca, p. 68
  11. ↑ (IT) Franco Ferrero, Cervo: Borgo Medioevale, Impe(r)ia, Grafiche Amedeo, Avrì 1994, p. 29.
  12. ↑ Embriaco, 2001, p. 10
  13. ↑ Guglielmotti, 2005, III. Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca, pp. 80-81
  14. 1 2 Costa Restagno, 1993, Capitolo II, Breve storia della collettività, p. 62
  15. ↑ Marengo, Badano & Badano, 2022, Castelvecchio dall'età romana all'età napoleonica, p. 90
  16. ↑ Guglielmotti, 2005, III. Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca, pp. 82-86
  17. ↑ (IT) Enrico Basso, Politiche signorili e comunali: villaggi scomparsi nella Liguria bassomedievale (PDF), in Francesco Panero e Giuliano Pinto, Assetti territoriali e villaggi abbandonati (secoli XIII-XIV), Insediamenti umani, popolamento, società, Vul. 6, Che(r)ascu, Centro Internazionale di Studi sugli Insediamenti Medievali, 2012, p. 125.
  18. ↑ Guglielmotti, 2005, IV. "Ad conservationem territorii et iurisdictionis loci": Rezzo tra autonomia della comunità e dipendenza signorile, pp. 108-109
  19. ↑ Guglielmotti, 2005, III. Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca, p. 64
  20. ↑ (IT) Josepha Costa Restagno, Per la storia delle famiglie medievali di Albenga: i Cepolla (PDF), in La storia dei Genovesi, Vul. XII, parte II, Zena, 1994, pp. 467-497.
  21. ↑ (IT) Cumün d'Arnascu, Il comune di Arnasco: Scheda e storia del comune, in sce comune.arnasco.sv.it. URL consultòu o 20 zenâ 2026.
  22. ↑ Barbaria, 1995, p. 10
  23. ↑ Ronco, 2000, Capitolo V. Torri e campanili, pp. 40-41
  24. ↑ Marengo, Badano & Badano, 2022, Castelvecchio dall'età romana all'età napoleonica, pp. 90-91
  25. ↑ Marengo, Badano & Badano, 2022, Castelvecchio dall'età romana all'età napoleonica, p. 97
  26. ↑ Ronco, 2000, Capitolo VII. La castellana di Zuccarello, p. 51
  27. ↑ (IT) Cumün de Aquila, La Storia, in sce comune.aquiladarroscia.im.it.
  28. ↑ (IT) Cumün de Stananéllu, Cenni storici, in sce comune.stellanello.sv.it. URL consultòu o 20 zenâ 2026.
  29. ↑ Guglielmotti, 2005, IV. "Ad conservationem territorii et iurisdictionis loci": Rezzo tra autonomia della comunità e dipendenza signorile, p. 107
  30. ↑ Barbaria, 1995, pp. 12-13
  31. ↑ Guglielmotti, 2005, IV. "Ad conservationem territorii et iurisdictionis loci": Rezzo tra autonomia della comunità e dipendenza signorile, pp. 107, 112
  32. ↑ (EN) Monferrato, Saluzzo, in sce fmg.ac. URL consultòu o 21 lùggio 2026.
  33. ↑ (IT) Archiviu de Stàttu de Tü(r)ìn, Cravenzana, in sce archiviodistatotorino.beniculturali.it.
  34. ↑ (IT) Cumün de Clavesana, Un po' di storia, in sce comune.clavesana.cn.it. URL consultòu o 21 zenâ 2026.
Estræto da "https://lij.wikipedia.org/w/index.php?title=Marca_d%27Arbenga&oldid=267271"