Miâge de Zêna/draft

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

O traciòu de “Mûage de Zêna”, segge a dî i divèrsci percorsci che se són segoî inte secoli consentan ancheu de ricòstruî quella ch’a l’è stæta a Zêna do pasòu e de riconosce a dinamicitæ ò a staticitæ d’espansción in baze a-e diverse sitoaçioìn che a comunitæ zenéize a s’è trovâ da maniman a afrontâ e dovéi risòlve.

Inta séu longa stöia[1], a çitæ câo de léugo da Liguria a s’è deutâ de sètte çente de mûage a-o contròllo de quæ són stæte creæ robùste fortificaçioìn

De spesso a costroçión da çenta de difeiza a l’à sfrutòu, pe raxoìn pratiche ò logistiche, de strotûe precedenti, utilizando ascì di tòcchi de l’existente acquedûto.

A nascita da çitæ de Zêna a se peu datâ fra o VII e o V secolo a.C. Inte quest’epoca o l’existeiva ‘n centro forticòu picin in sciâ çimma da colinn-a ciamâ ancheu do Castello, o nomme do quæ o porieva êse ricondûto a-o “Castellum” (“Castelâ”) ligure, pòsto do rifûgio de-e popolasioìn d’in gîo.

L’”oppidum” preroman e l’epoca romann-a[modìfica | modìfica wikitèsto]

Santa Maria do Castello

A feliçe poxisión, dominante a còsta e i divèrsci acòsti, a n’à consentîo o svilùppo, con o stansiamento de colònie, pe o ciù de etrùschi di quæ i abitanti do pòsto àn inpreizo uzanse e tecnologîe. Graçie a-o ritrovamento de resti de mûage che péuan êse datæ a-o V secolo a.C., se prezùmme che a çenta de mûage a l’anesse da-a zöna d’in gîo a-o convento de Santa Maria do Castello a-a gêxa de San Silvestro, fòscia riconoscibile inte l'ovale disegnòu da-o caroggio da Santa Croxe, ciassa San Silvestro, via de Mascheronn-a.

De particolare rilevansa sotta l’aspètto archeològico a l’è a zöna sotta a Santa Maria de Graçie a Nêua, dove inti anni novanta, o l’é stæto realizòu l’auditorium paganinian-câ de Nicolò Paganin. A zöna a presenta 'na spessa e conpleta stratificaçión ch’a parte da ‘na mûagia de epoca preromann-a, costituîo da de prîe misse a secco de d’âto a ‘na gròssa prîa, a mûage de epoca romann-a, longobarda, medievale e rinascimentale. Inta tôre di Embriachi se individoa parte do pòsto ch’o l’à òspitòu a fortessa do Castelâ, da maniman adêuviòu e manezòu torna inti secoli.

Zêna, ligâ a Romma e inquadrâ comme “foedus æquum” inta politica internaçionale romann-a, a l’è stæta destrûta into 205 a.C. da-o generale Magón Barca, fræ do Anibale. O pròconsole Spurio Lucresio Triçipitin a n’ò ordinòu imediatamente a ricòstrusión. Pâ bonn-a a teorîa ch’a l’individoa inte quèlla parte do centro stòrico òrganizâ pe linie òrtogonali, l’antiga “Genua romann-a”, con i séu limiti conpréixi fra via di giustiniæn, via Filippo Turati, a montâ di polaieu e a colinn-a do Castello.

E l’è probabile, se no segûo, che anche questa “nêuva Zêna”, quæxi contrapòsta a l’antigo “oppidum”, a foîse contornâ da mûage e diféiza da fortificaçioìn che, montando scinn-a a l’atoale pòrta Soprann-a, gjâvan d’in gîo a-a cheulia de Sarzan, o nomme do quæ se credde o pòsse vegnî da “Arx Iani” (Prîa do Giano), costezando l’insenatûa naturale do “Portus Iani”, insabiâ e òcupâ inte e epoche sucesive da-o quartê da Mænn-a, demolîo inti decenni pasæ. Âtre avertûe son stæte ipotizæ inti pressi da ciassa de San Zòrzo. A-o limite do “Mandracium” (o Mandraccio ocupòu a-a giornâ d’anchéu da ciassa Cavour) e into træto sucesivo fra quèsta e pòrta Soprann-a e, dòppo, inta pòrta a-o mâ in corispondenza do “Portus Iani” ipotizòu.

I "secoli scûi"[modìfica | modìfica wikitèsto]

L’existensa de ‘na çenta de difeiza inti secoli che vàn da-a chéita de l’inpero roman d’Oçidente a-o IX-X secolo a no l’è stæta atestâ ni acertâ, sciben ch’a se pòsse prezumme a-a luxe de l’inportansa che o presidio o l’aveiva – inscio ciàn puramente strategico – inte divèrse dominaçioìn do periodo.

A çenta de Mûage Carolingia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Unn-a Nêua çenta a dev’êse stæta realizâ inte l’epoca carolingia: a dætala inte quésto periodo ansiché into sucesivo X secolo o l’è stæto o Ennio Poleggi, in sciâ bâze de seu ricèrche. Questa çénta de mûage, ch’a definiva a çitæ in sciô scazze do primmo milenio, a l’escludeiva a zòna do Borgo (l’abitòu d’in gîo a-a Madænn-a e a-a primma Catedrale de Zêna, a Gexa de San Scî o di dozze Apòstoli)

O periodo de costruçión ciù probabile o va da-o 848 a-o 889 con, comme dîto o contribûto finançiâio di Carolingi. E mûage êan deutæ de quattro pòrte (pòrta de San Pê, de Sèravalle, “Castri” e “Friolente”), e conprendeivan ‘na superfice de ciù ò meno 20 ètari[2].

E pòrte da çenta do IX secolo[modìfica | modìfica wikitèsto]

Pòrta de San Pê: a l’êa a pòrta prinçipâ pe-o ponente. A s’atrovava da-arente a-a gêxa de San Pê in Banchi (òrientâ divèrsamente che òua, ricostruîa quésta urtima into tardo çinqueçento). A Seu strutûa a coincideiva con quélla de l’atoale archivòrto ch’o særa a via de San Pê a l’altessa da ciassa de çinque lampadi. A gêxa de San Pê a l’êa dîta San Pê da pòrta. De chi a l’intrava in çitæ a via Postumia

O tòcco de mûage superstite fra e pòrte de Særavalle e de San Pê in via Tomaxo Reggio

Gh’êan da pêu a Pòrta de Særavalle, missa d’arente a-a catedrale de San Loenso dove anchéu gh’è l’archivio de stato, l’antiga Pòrta Superana (anchéu Pòrta Soprann-a) ricostuîa into 1154-64 con a çenta do Barbarossa, ch’a deve o séu nomme a-a poxisión ciu ærta inscia chéulia de Sant’Andrea dove a s’atrovava, e dove gh’êa l’omonimo monasteio a-o quæ se deve ascì l’âtro nomme con o quæ a pòrta a l’êa conosciûa in antigo. Infin a Pòrta do Castello, inta zòna de Sarzan-Santa Crôxe, vixìn a-a gêxade Santa Crôxe (ofiçiâ into XII secolo da-a comunitæ di lucheixi prezenti a Zêna).

L’abitòu seròu inta çenta do IX secolo[modìfica | modìfica wikitèsto]

L’abitòu, seròu fra o miggio (in mezûe romann-e) de mûage e a linia da còsta o l’êa coscì de poc’asæ vintidoi etari. O traciòu, partindo da-a Riva, a sud do Palaçio de San Zòrzo, ciu ò meno dove ancheu a sciòrte a staçión da metropolitann-a omònima, o traciava ‘na linia drîta ch’a zontava a pòrta de ciassa de çinque lampadi e quélla de Særavalle (dove gh’è l’archivio de stato).

Corindo scinn-a a l’inbocco de via Dante a disegnava ‘na longa curva che, con a porta Soprann-a a se coneteiva a’n træto de mûage poc’asæ corispondente a quéllo ch’o l’existe ancó òua, scinn-a a-o rión do Castello e l’omònima pòrta.

A çenta de diféiza a-a fin do I milenio con e pòrte e o Castello

A l’arestava escuza da-a çitæ meuâ a somitæ do còlle de Sant’Andrea. Dove e mûage corivan pòco sotta a-a seu cresta. Questo perché a l’êa a zòna, scinn-a da i tenpi preromani, da necròpoli. L’aria çimiteiâ de Zêna a s’alongava d’alantô pe-o percorso de sciortîa a Levante (via Aurelia), de da-a cheulia de Sant’Andrea (resti de tonbe de l’antichitæ rinvegnûi da-o sccianâ da zòna into 1900-1904 son ancheu riconposti into muzeo de archeòlogia de Pêgi), scinn-a a l’iniçio de l’atoale via San Vinçenso.

Âtra aria estèrna a-e mûage a l’êa quélla do Borgo, scitoòu d’in gîo a-a Gêxa de San Scî, primma catedrale de Zêna (avanti a-a scelta de San Loenso into X secolo) a l’incomenso do caroggio da Madænn-a.

E mûage do Barbarossa[modìfica | modìfica wikitèsto]

E mûage do Barbarossa con e pòrte, i Portelli, e Tôre e a Ròcca de Sarzan

Into 1155 o s’è réizo necesâio l’anpliamento da çenta de difeiza verso o nòrd-òvest scinn-a a conprende quélla de e træ entitæ teritoriâli, Castrum - Civitas - Burgus, ch’a l’êa arestâ a-o de fêua do gîo de difeize roman e èrto medievale: o Borgo.

Queste mûage do XII secolo partivan da-a gêxa da Santa Crôxe, a gêxa da comunitæ di luchéixia de Zêna comme rizùlta da n’atto do 1128, ch’a s’atrovava in Sarzan, d’arente a-o Castello. O circoîto de mûage o lasciava pèrde o versante a mâ da chéulia de Sarzan che pe o straciongio in sciô mâ o no l’aiva de bezeugno de âtre fortificaçioìn.

E mûage, coscì, incomensavan de da-o portèllo dîto de Santa crôxe, de d’âto a n’incuniâse do mâ a straciongio che o limitava o lato meridionale da ciassa de Sarzan, straciongio varcòu, da pèu, da-e mûage do çinqueçento con doî imensci archi a sèsto acûto. De de chi, a diferensa de-e mûage precedenti che tagiavan quæxi a meitæ l’atoale ciassa de Sarzan, queste mûage a çenzeivan do tùtto, includindo into seu percorso a gêxa romanica de san Sarvòu, di Agostiniæn (ricostuîa into Seiçento).

Immaggine:Mura barbarossa via del colle.jpg
Træto de Mûage do Barbarossa vixin a-a via da Chéulia.

Pasavan inscio rétro de l’atoale via da Chéulia, dove di tòcchi arèstan tut’òua, in via de mûagette e into caroggio seròu de San Sarvòu. Inte quésta zöna e mûage son stæ adêuviæ, scinn-a da o XIV secolo, comme sostegno pe-e câza popolari - costuîe a redòsso – da via da Chéulia e de Canpopizan.

Da-o retro da via da Chéulia (pe a via de Mûagette ch’a ne segna o percorso de cormo), arivan a-a – le ascì ancon òua existente – Pòrta Soprann-a, dîta ascì pòrta de Sant’Andrea, de l’omònima gêxa ch’a l’êa poxiçionâ vixin a-a pòrta e ch’a dava o nomme a quélla chéulia. De fæti a ciassa a l’è ciamâ Cian de Sant’Andrea. A coincideiva, fra l’âtro, con a precedente pòrta de Sant’Andrea de mûage carolinge.

A Pòrta Soprann-a, ch’a l’êa stæta comme âtre pòrte inclûza da l’ediliçia sucesiva, a l’è stæta liberâ da-e câze arenbæ a partî da o 1892, con ‘na serie de restaori aviæ da l’architetto Alfredo d’Andrade e prosegoî dòppo a seu mòrte scinn-a a-a liberaçión da tôre meridionale, avegnûa into 1935.

Da-a Porta Soprann-a a nêuva çenta de mûage a l’anpliava notevolmente a porçión de çitæ sèrâ, respêto a quélla precedente. Da questo ponto a se prolongava pe 2,4 k, serando drento de lê un teritöio de 55 etari.

Giàndo d’in gîo a-a gêxa de Sant’Andrea, ciu ò meno a l’altessa da banca d’Italia inta ciassa Dante d’anchéu, e mûage curvavan verso setentrión, tagiando e arie atoali do palasio de pòste, pasando a ‘na quòta molto ciu ærta do cian da stradda che gh’è òua di pòrtegi de pòste e co palasio da Borsa; de de chi cegando insce n’angolo rètto, chinavan inta zòna nòrd orientale de l’atoale ciassa De Ferrari, costezando l’antigo convento da gêxa de San Domenego (dove anchéu gh’è l’Academia Ligustica de Bella Arte), con a Tôre Friolente e, atacòu, o Portéllo de Sant’Egidio (nomme pigiòu da-a gêxa ch’a l’êa apenn-a a-o de fêua de-e mûage, inte quèlla che anchéu a l’è via Ettore Vernazza).

A tôre Friolente, missa a difèiza de quèsto ingresso, a l’êa stæta incluza inte câze costruîe sucesivamente e a-a fin demolîa con a chèulia vixinn-a e l’anpliamento de ciassa De Ferrari dòppo o 1892: a l’aveiva a cianta a færo de cavallo come e âtre tôre de pòrte da çitæ (Pòrta Soprann-a, Pòrta Òria, Pòrta di Vacca). O portéllo de Sant’Egidio, da vixin, o l’êa stæto demolîo con l’avertûa da Stradda Giulia into seiçento, quande pe dovèi arvî quésta néuva vîa s’êa dovûo scavâ ‘n pasaggio inta cresta ch’a l’univa e chéulie de Picaprîa e de Sant’Andrea.

Da o momento che insce de lé o corîva l’Acquedûto civico, ch’o déuviava tutto o percorso de mûage, o portéllo o ‘êa stæto sostitoîo da l’arcâ de sostegno ch’a scavarcava i doî muagioìn de sostegno de chéulie tagiæ. Quel’arco o l’è vixibile inta stanpa da Stradda Giulia de l’Antonio Giolfi (fin do XVIII secolo) e o corîva inscio confin do convento de San Domenego: vèu dî ch’o s’atrovava pocasæ a l’altessa da meitæ da faciâ do palasio de l’Academia, quest’ûrtimo costrûio inscio progetto do Carlo Barabin into 1835 inscia sede do convento da gêxa de San Domenego tòsto deruòu.

De chi, razonto a chéulia de Picaprîa, o circoìto de mûage o recegava dòppo un breviscimo træto drîto e a unn-a curvatû piciniscima, degnando o confin do convento de San Cônban, divegnûo Ospiâ di Incurabili, ch’o l’arestava a-o de féua, e o razonzéiva a Pòrta Òuria (‘’’Porta Aurea’’’) da-a quæ o l’à pigiòu o nomme o sestê de Portöia inscia chéulia de Picaprîa.

E tôre da Pòrta da Santa Fedde (ò di Vacca), l’ingrésso a ponente da çitæ a l’epoca da costrosión da çenta.

A Pòrta Òuria, le ascì con doe tôre co-a ciantaa færo de cavallo, mosæ into XVIII secolo, a vegnîva deruâ do tutto inti primmi anni ’60, con a realizasión do néuvo quarté. Da-a Pòrta Òuria, pasando de sicanco a-o lato do caroggio di Suchælo, pe’n tòcco semiregolare verso nòrd, a l’arivava a l’Acaséua, a-a Pòrt do mortiòu ch’a l’includeiva a l’interno a gêxa e o convento de santa Catènn-a a-a fin da montâomònima inte l’atoale largo Eros lanfranco, in faccia a-a prefetûa (palasio Spinola).

Chi ascì, unn-a vòtta demolîo o portèllo che chi o s’arviva, quésto træto o l’è stæto sostitoîo da l’arcâ èrtiscima de l’acquedûto, scìmile a quélla vixin a-o varco arente San Doménego. Quel’arco o l’è stæto deruòu con l’avertûa do segondo tòcco de via Assarotti ò via Romma, con a realizasión de Galerîa Mazin.

De de chi, senpre verso nòrd, a l’atraversava a zöna derê, dôve òua gh’è o parco da Vilétta Dineigro; a-o séu centro, into ponto ciù elevòu, gh’êa a tôre de Locoi, da-a quæ a se determinava ‘na devisión verso a zöna derê a ciassa de Fontann-e Marôze e-o portéllo a-o quæ se deve o nomme de l'atoale ciassa fra e galerîe Bixio e Garibaldi.

A tôre de Locoi, inglobâ inte urtime mûage medievali, a l’è stæta a-a fin demolîa pe dâ spasio a-o bastión omònimo de-e mûage do çinqueçento, quet’urtimo mòdificòu, da péu, da-a realizasión da Viletta Dineigro do Gian Carlo Dineigro. A parte do Portéllo ch’a serâva verso a çitæ a valetta do riâ de Sant’Anna, d’arente a-e Fontann-e Âmoze (Fontann-e Marôze), inglobâ inte mûage do çinqueçento, a l’è stæta conpletamente stravòlta da l’avertûa de galerîe inti anni trenta do neuveçento.

Un gîo ciù ò meno paralelo a-a linia de còsta, sciù per zù longo o traciòu da montâ de San Gêumo dove a l’incroxo da montâ da Toretta s’atrovava a tôre de Casteletto. Da péu zù pe ‘na linia a ponente da montâ a-a sccianâ do Casteletto e paralela a lé scinn-a a-a zöna da Zecca, segoendo o persorso largo da Zecca – via Bensa – ciassa da Nonsiâ, interotte da-o Portèllo de Pastoressa e, ciù avanti, a-o sbocco de via Lomelin, da-a Tôre Regia e da-a Pòrta de sant’Agnéize, e mûage zonzeivan a l’angolo con via de fontann-e a-a Tôre e Posterla de Santa Sabinn-a (da-a gêxa omònima).

O træto terminale longo via de Fontann-e o l’arivâva a-a còsta finindo inta pòrta di Vacca ò de Santa Fedde, da o nomme da gêxa templare ch’a sòrge da quélle parte.

A costrosión da çenta a l’è duâ diversci anni, scinn-a a -o 1163, ma e condisioìn de politica internasionale, in particolare con l’inperòu Federigo Barbarossa, àn determinòu n’acelerasión, comme o testimònia o Cafaro (Cafaro do Rustego de Caschifelón) e inte apenn-a çinquantetrei giorni un incredibile sfòrso de tùtta a popolasión o l’à réizo poscibile de portâ a tèrmine e òpere ancon no finîe.

E træ pòrte prinçipæ són stæte costruîe con caratere monumentale, con ærte tôre laterali semicircolari. Doe de lô son arivæ scinn-a anchéu: Pòrta Soprann-a e Pòrta di Vacca, mentre l’âtra, a Pòrta Òuria, a l’è stæta distrûta inta segonda meitæ do XX secolo, inti travaggi de missa apòsto da chéulia de Picaprîa.

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. Veddi "A Stöia de Zêna" scrîta da-o Rîco Carlini in sciâ Wikivivagna a-o link [1]
  2. Aldo Padovano, Felice Volpe, La grande storia di Genova Enciclopedia - Volume primo, Artemisia Progetti Editoriali, 2008, p. 117, 118 e 125