Moutîa

ZE	Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ

'Na moutîa a l'é 'na condiçión anormâle ch'a corpìsce 'na strutûa ò 'na fonçión de tùtto ò de 'na pàrte de 'n òrganîximo e ch'a l'é de sòlito ligâ a ségni e scìntomi speçìfichi. E moutîe pêuan êse caxonæ da fatoî de fêua, cómme i patògeni, l'espoxiçión anbientâle e-i tràomi, ò de drénto, cómme a genética, l'invegî e-e magàgne do scistêma inmunitâio.

A ciâga di ciavélli de l'Antîgo Testaménto (Bìbia de Toggenburg, XIV sécolo)

A moutîa a constitoìsce 'n stâto dónde a capaçitæ de l'òrganîximo a càngia e a reprezénta 'na deviaçión da-a seu nòrma biomédica ò da-a condiçión comùn. Defæti, de sòlito gh'é 'n sotî equilìbrio fixològico tra-i proçèsci chìmichi, fìxichi e fonçionâli do còrpo e dónca a moutîa a peu êse consciderâ cómme a consegoénsa do faliménto di mecanîximi de contròllo òmeostàtichi. A tùtti i mòddi, o conçètto o l'é difìçile da definî con preçixón e o l'é infloensòu da fatoî soçiâli, colturâli e econòmichi che són cangiæ into ténpo. A scénsa ch'a s'òcupa de prevegnî, diagnosticâ e cuâ e moutîe a l'é a mêxìnn-a.

Stöia

A paròlla moutîa (ant. marotia) a ne vêgne da l'agetîvo maròtto/mòuto, da-o latìn male habitum, in sciô càrco do grêgo κακῶς ἔχων "ch'o sta mâ". Inte l'antighitæ a moutîa a l'êa de spésso consciderâ cómme 'n'entitæ de fêua ch'a l'intrâva into còrpo, caxonâ da 'n castîgo divìn, da-a poscesción de 'n demònio ò da 'na malediçión. A cûa a l'êa bazâ dónca in sce rîti d'ezorcìsmo, òraçioìn, ofèrte e l'ûzo d'èrbe màgiche.

Tra-o V e-o IV secolo prìmma de Crìsto, con Ipòcrate de Kos, conscideròu o poæ da mêxìnn-a òcidentâle, o conçètto de moutîa o finìsce d'êse 'n fenòmeno sorvianaturâle e o vêgne 'n fæto naturâle. Ipòcrate o desvilùppa a teorîa di umoî, ch'a saiâ pöi perfeçionâ da-o mêgo româno Galén into II sécolo dòppo de Crìsto e ch'a regniâ a mêxìnn-a òcidentâle pe sécoli. Segóndo sta teorîa, o còrpo umàn o contegniéiva quàttro umoî fondamentâli (sàngoe, flémma, chéulera, melanconîa) e-a moutîa a saiéiva caxonâ da-a pèrdia do seu equilìbrio: scibén chò-u scistêma ipocràtico o no l'é ciù riconosciûo da-a mêxìnn-a d'ancheu, o l'à reprezentòu o prìmmo tentatîvo de dâ 'na spiegaçión raçionâle a-e moutîe.

Inçixón do Dotô Schnabel: o bécco da seu màscara o l'êa inpîo de èrbe profumæ pe schivâ e spùsse che, segóndo a teorîa do ténpo, caxonâvan a pèsta (Paul Fürst, ciù ò mêno 1656)

Do 1546 o mêgo veronéize Girolamo Fracastoro o pùbrica o De contagione et contagiosis morbis e o l'acapìsce che e moutîe ne vêgnan da de seminaria contagionis ("seménse de contagión"), che pêuan trasméttise da 'na persónn-a a l'âtra. A tùtti i mòddi, scìn a-a fìn do XIX sécolo o spantegâse de moutîe o saiâ spiegòu co-a teorîa di miàsmi, ch'a l'identificâva o mêzo do contàggio inti fùmmi téusceghi provocæ da-o marçî da matêia òrgànica.

Inte l'Euttoçénto, o Rudolf Virchow o descrêuve che e moutîe són di cangiaménti do fonçionaménto normâle de çélole e gràçie a-o Louis Pasteur e a-o Robert Koch se dimóstra sperimentalménte che e moutîe infetîve són caxonæ da microrganîximi speçìfichi. I critêi de Koch stabilìscian pe-a prìmma vòtta inta stöia 'na relaçión de caxón ciæa e scentìfica, ch'a lîga i microrganîximi a moutîe speçìfiche.

Into córso do XX sécolo o conçètto o s'é evolûo pe spiegâ ascì âtre moutîe cómme tumoî, moutîe do cheu, destùrbi outoinmûni. Ancheu a moutîa a no l'é ciù consciderâ sôlo 'na magàgna de 'n mecanîximo biològico, ma 'n proçèsso dinàmico dónde a génetica da persónn-a a l'interagìsce de lóngo con l'anbiénte in gîo e co-a seu dimensción psicològica.

Exénpi

Moutîe pe aparâto

Aparâto corpîo	Moutîa	Descriçión
Scistêma nervôzo	Açidénte ò pénn-a	Scìndrome caxonâ da 'n evénto di vâxi do çervéllo, che se pêuan tapâ ò ronpî, e caraterizâ da 'n inprovîza magàgna neorològica focâle ch'a dûa ciù de 24 ôe
	Mangrània	Destùrbo caraterizòu da mâ de tèsta inprovîzo pe-o ciù unilaterâle, de sòlito dòppo cangiaménti da fonçión da vìsta, véumito e angóscia
	Mâ cadûto	Scìndrome dovûa a caxoìn no do tùtto ciæe, caraterizâ da-o sciortî e da-o finî lèsto de vàrie manifestaçioìn piscofìxiche, cómme pèrdia de coscénsa, stâto de confuxón, moviménti outomàtichi, convurscioìn di móscoli
	Depresción ò pecóndria	Moutîa psichiàtrica caraterizâ da-o cangiaménto do tón do sentiménto in sénso malincònico
	Ràggia	Moutîa caxonâ da Rhabdovirus trasmìssa co-a dentâ de béstie infètte, ch'a pòrta a 'n'encefalopatîa acûta squæxi de lóngo mortâ, caraterizâ da agrescivitæ e idrofobîa (poîa de l'ægoa)
	Botulîximo	Moutîa caxonâ da-e toscìnn-e do Clostridium botulinum, ch'a pòrta a paràlixi mòlla di móscoli scìn a-a mòrte
	Mâ do çèrvo ò tétano	Moutîa caxonâ da-a contaminaçión de ferîe da-o bacìllo Clostridium tetani, ch'o prodûe 'na toscìnn-a ch'a se spàntega pe-o scistêma nervôzo e a pòrta a-a contraçión de tùtti i móscoli do còrpo scìn a-a mòrte
Aparâto vixîvo	Òrzeu ò berbexìn	Insciamaçión con màrsa de parpélle, de sòlito caxonâ da l'infeçión de streptocòcchi e stafilocòcchi, ch'a se prezénta cómme 'n gróppo picìn e dûo insémme a insciàggia
	Cateràtta	Moutîa da goàsto do cristalìn de l'éuggio, tìpica da vegiàia ò ligâ a moutîe scistémiche (diabête), ch'a peu portâ co-o ténpo a vegnî òrbi
Tèsta e còllo	Zebìbbo ò bocaiêua (herpes labialis)	Moutîa da infeçión de Herpes simplex virus (HSV-1) ch'a se pìggia pe mêzo da saîva, caraterizâ da vescîghe che sciòrtan in scî bòrdi de lèrfe
	Càmoa di dénti ò càrie	Proçèsso crònico de distruçión di tesciûo dûi do dénte, sostegnûo pe-o ciù da l'açión di batérri, sorviatùtto Streptococcus mutans
	Pistéma	Arecugéita de màrsa caxonâ da batérri, ch'a se fórma inti tesciûi in gîo a-i dénti, a-a zenzîa ò a l'òsso
	Mâ bageu ò àfta	Lexoìn da mocôza da bócca, che se prezéntan cómme ùlçere dolorôze
	Fanghétto	Infeçión da-i fónzi do génere Candida, pe-o ciù Candida albicans, che sorviatùtto inti figeu a corpìsce e mocôze da bócca, dónde se fórma de tìpiche plàcche giànche
	Strangogioìn	Insciamaçión caxonâ da l'infeçión da batérri ò da vîro de tonscìlle do çê da bócca, caraterizâ da mâ de gôa, frêve e ingrosciamémto di gróppi linfàtichi do còllo ("gæli")
	Götàsse ò oêgioìn	Moutîa infetîva sorviatùtto di figeu caxonâ da-o Paramyxovirus parotidis, caraterizâ da ingrosciamémto da paròtide e de vòtte de âtre gandùgge da saîva ascì
	Gìffre (mononucleôxi)	Moutîa caxonâ da-o vîro de Epstein-Barr e caraterizâ da frêve, ségni particolæ do sàngoe, ingrosciaménto di gróppi linfàtichi e da mìnsa
	Göme ò scròfola	Moutîa caxonâ da Mycobacterium e caraterizâ da ingrosciamémto di gróppi linfàtichi do còllo che se désfan, fan de ciâghe, màndan fêua do materiâle cazeôzo, pe risòlvise con de çicatrixe
Aparâto de covertûa (pèlle e anésci)	Zèrbia	Moutîa comùn da pèlle caraterizâ da rosô, vescîghe e smangiaxón, dovûa a iritaçión ò alergîa
	Rosàzze	Moutîa tìpica di figeu caxonâ da Rubivirus e a trasmisción aérea, caraterizâ da sfêugo e ingrosciamémto di gróppi linfàtichi
	Morbìllo	Moutîa caxonâ da Morbillivirus e a trasmisción aérea tìpica di figeu, caraterizâ da frêve, tóssa, sfêugo
	Voiêue	Moutîa gréive caxonâ da-o Variola virus e caraterizâ da sfêugo con ciavélli che evòlvan in cròste e pöi in çicatrîxe
	Voiêue xoattìnn-e èrpete (fêugo de Sant'Antönio)	Moutîe caxonæ da-o mæximo patògeno, ö sæ o Varicella-Zoster virus (VZV); a prìmma a l'é tìpica di figeu e a se prezénta con frêve, sfêugo e smangiaxón, a segónda a reprezénta a riativaçión sorviatùtto inti vêgi, con sfêugo e ràppi de vescîghe "a bìscia" che van aprêuvo a-o córso de 'n nèrvo
	Porìn	Lexón da pèlle a caràtere iperplàstico ligâ a l'infeçión de 'n vîro (sorviatùtto HPV-2), frequénte in sciô dórso de moén e in scê dîe
	Risìpola ò ventoservìn	Insciamaçión da pèlle e de mocôze caxonâ da Streptococcus pyogenes e caraterizâ da rosô ch'o ténde a spantegâse intànto ch'o se risòlve into pónto dónde a l'é comensâ
	Lêpra ò mâ de san Làzou	Moutîa gréive caxonâ da Mycobacterium leprae caraterizâ da pèrdia da senscibilitæ, gróppi e lexoìn in sciâ pèlle
	Tìgna	Moutîa da pèlle e di seu anésci caxonâ da fónzi cómme Trichophyton e Microsporum, che pêuan corpî scîti despægi (tésta, córpo, pê)
	Rógna	Infestaçión da l'àcaro Sarcoptes scabiei, ch'o scâva di conìggi into spesô da pèlle pe pösâghe e êuve, a se prezénta tipicaménte con smangiaxón
Aparâto locomotô	Artrôxi	Moutîa dovûa a-a degeneraçión de zónte tìpica da vegiàia, caraterizâ da consùmmo de cartilàgine, zontûe rédene e dô
	Mâ de zónte ò artrîte	Moutîa caxonâ da l'insciamaçión di tesciûi de zontûe pe infeçión, tràomi o reaçión outoinmûne
	Òsteoporôxi	Moutîa do schéletro ch'a pòrta e òsse a vegnî mêno scciasse insémme a-o goàsto da seu strutûa, sciché se fàssan ciù stocæze e téndan a fratuâse
	Fratûa	Rotûa da strutûa de 'n òsso caxonâ da 'n tràoma
Aparâto respiatöio	Infroénsa	Moutîa contagiôza de vîe de l'âia caxonâ da l'infeçión di vîro da famìggia de Orthomyxoviridae, caraterizâ da frêve, tóssa e mâ de tèsta
	Âxima ò patànscia	Moutîa caraterizâ da insciamaçión crònica de vîe de l'âia, ch'a provoca restrenziménto di brónchi e dificoltæ a respiâ
	Premonîa	Insciammaçión di pormoìn pe-o ciù a caxón de l'infeçión de microrganîximi patògeni, sorviatùtto batérri (prezénpio Streptococcus pneumoniae), con inpiménto de lìquido ò màrsa e dificoltæ a respiâ
	Mâ do gróppo	Moutîa caxonâ da l'infeçión da-o bacìllo Corynebacterium diphtheriae, ch'o l'ìntra inte prìmme vîe de l'âia ò o s'atàcca de drîto a-e mocôze, a l'é caraterizâ da tonscìlle rósse, ìnsce e covèrte da pseodomenbrànn-e, frêve, stâto téuscego
	Tóssa âzenìnn-a	Moutîa di figeu caxonâ da Bordetella pertussis e caraterizâ da atàcchi de tóssa interótti da àtti respiratöi da-o són tìpico
	Tîxi	Moutîa caxonâ da Mycobacterium tuberculosis e caraterizâ da-a produçión inti òrgani, sorviatùtto inti pormoìn, de lexioìn tìpiche dîte tubèrcoli, con nécroxi e arecugéita de materiâle cazeôzo
Aparâto çircolatöio	Córpo ò crìcca	Nécroxi (mòrte) de 'na pàrte do móscolo do cheu caxonâ da-a mancansa inprovîza de sàngoe, de sòlito dòppo che 'na coronâia a s'é tapâ, con fòrte mâ do pêto, dô ch'o se spàntega sovénte a-e bràsse, tìpico "sénso de mòrte iminénte"
	Angìnn-a	Dô into pêto de tîpo costritîvo, caxonòu da l'ischemîa do cheu, ö sæ 'na condiçión de discrepànsa tra-a provixón de sàngoe e-a domànda do móscolo do cheu pe fonçionâ
	Ipertensción arteriôza	Condiçión crònica caraterizâ da 'na presción do sàngoe de lóngo èrta inte artêie, ö sæ sórvia a 140/90 mmHg
Aparâto digerénte e metabolîximo	Agrûa (reflùsso do canoêzo)	Destùrbo caraterizòu da-a rimontâ do contegnûo àçido do stéumago into canoêzo, con tìpico sénso de cheubrûxo
	Gastrîte	Moutîa da insciamaçión do stéumago, caxonâ sorviatùtto da H. pylori, fàrmachi e àlcol, ch'a peu êse acûta ò crònica
	Epatîte	Moutîa da insciamaçión do figæto, caxonâ sorviatùtto da vîro, fàrmachi e àlcol, ch'a peu êse acûta ò crònica
	Colêra	Moutîa infetîva caxonâ da Vibrio cholerae ch'a corpìsce l'intestìn, caraterizâ da descàreghe violénte de frùscio da-o tìpico aspêto a "ægoa de rîzo"
	Diabête	Moutîa crònica caraterizâ da èrti livélli de sùcai do sàngoe, caxonâ da 'n problêma de quantitæ ò de fonçión de l'insulìnn-a
	Podrâga	Moutîa do metabolîximo de l'àçido ùrico, ch'o s'amùggia inti tesciûi e-o pròvoca mâ de zontûe, sorviatùtto di pê
	Mâ do scimión (Kwashiorkor)	Condiçión de gréive mânutriçión e mancànsa de proteìnn-e inti figeu, caraterizâ da insciàggia da pànsa e aspêto tìpico do vîzo
Aparâto urogenitâle	Mâ da prîa	Moutîa caxonâ da-a prezénsa de depòxiti de crestàlli inte vîe de l'oénn-a (dîta arenélla ascì inte fórme ciù lêgie)
	Cistîte	Insciamaçión acûta ò crònica da vescîga de l'oénn-a, provocâ inta ciù pàrte di câxi da microrganîximi, ciù de ræo da parascîti, sostànse chìmiche iritànte ò stìmoli fìxichi
	Scolaçión	Moutîa caxonâ Neisseria gonorrheae trasméssa pe-o ciù co-o sèsso, caraterizâ da descàrego de màrsa da l'urêtra
	Mâ françéize	Moutîa da infeçión do Treponema pallidum, trasméssa sorviatùtto co-o rapòrto sesoâle, che inte fórme avansæ a peu arivâ a corpî tutti i òrgani con lexoìn distrutîve (gómma)
Moutîe neoplàstiche	Tumô malìgno (càncou)	Moutîa dónde dötræ de çélole do còrpo créscian inte ‘na mainêa incontrolâ e se spàntegan a âtre pàrte do còrpo
	Tumô benìgno	Nêuva formaçión de çélole ch'a crésce cianìn, a rèsta localizâ, a no l'invàdde i tesciûi vixìn e a no prodûe de metàstaxi

Âtri progètti

Altri progetti

• Wikimedia Commons

• Wikimedia Commons a contêgne di files in sce moutîa