Norveggia

Da Wikipedia
(Rindirisòu da Norvegia)
Sâta a-a navegaçión Sâta a-a çèrchia
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

A bandêa da Norvéggia
A poxición da Norvéggia in sciâ càrta giögràfica
Càrta fìxica da Norvéggia

A Norvéggia (Norge[1] ò Noreg[2] in norvegéize, prononçiòu [ˈnɔ̂rɡə][3]), conosciûa ofiçialménte cómme Régno de Norvéggia (Kongeriket Norge[1] ò Kongeriket Noreg[2][4]), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa do nòrd.

Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

A Norvéggia a l'é formâ sorviatùtto da-e pàrte de ponénte e setentrionâle da penîzoa scandìnava ciù dötréi teritöi tra i quæ, in particolâ, se pêuan aregordâ l'îzoa àrtica de Jan Mayen e l'arçipélago de Îzoe Svalbard. Pe de ciù l'îzoa de Bouvet, inta región subantàrtica, a l'é 'na dipendénsa da Norvéggia ascì. A naçión a l'à de rivendicaçioìn in scî doi teritöi antàrtichi de l'Îzoa de Pêo I e da Tæra da Regìnn-a Maud. A l'à 'n'àrea totâle de 385.207 km2 e, a-o zenâ do 2022, a sò popolaçión a l'êa de 5.425.270 persónn-e[5][6].

A confìnn-a co-a Svéçia, a levànte, pe bén 1.619 km e con Finlàndia e Rùscia a nòrd-èst. A l'à afaciâ in sciô stréito do Skagerrak a sùd, pe mêzo do quæ a l'é separâ da Danimàrca e Régno Unîo. A Norvéggia a l'à 'n'estéiza rîva in sce l'Òcéano Atlàntico e o Mâ de Barents. A prezénsa do mâ a l'infloénsa bén bén o clìmma norvegéize, ch'o l'à de tenperatûe ciù mîti lóngo e sò còste (tànto che inta néutte polâre a-o nòrd de spésso són sôvia i zêro gràddi) e ciù fréide a l'intèrno, scibén che rèstan ciù âte de quélle de âtri lêughi a-a mæxima latitùdine. L'infloénsa do mâ a l'é ànche a càoza da tànta ægoa e néive ch'a càzze in sciô teritöio norvegéize.

A capitâle da Norvéggia, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Òslo; e âtre çitæ ciù inportànti són Bergen, Trondheim e Stavanger.

Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]

O régno de Norvéggia o l'é stæto costitoîo inte l'ànno 872 da l'unión de vàrri stâti ciù picìn, restàndo dónca 'na naçión indipendénte pe ciù de 1.150 ànni. Tra o 1537 e o 1814 o l'à fæto pe cóntra pàrte da Danimàrca-Norvéggia e, da quéllo ànno scìnn-a-o 1905, de 'n'unión personâ co-o régno de Svéçia. A-o sccéuppo da Prìmma Goæra Mondiâle a Norvéggia a l'à diciaròu a sò neotralitæ, evitàndo e devastaçioìn do conflìtto. A despæto de 'n'âtra diciaraçión de neotralitæ fæta a l'inìçio da Segónda Goæra Mondiâle, inte l'arvî do 1940 a naçión a l'à subîo l'invaxón da Germanîa nazìsta, co-a sò òcupaçión ch'a l'é duâ scìnn-a-a fìn da goæra.

A-a giornâ d'ancheu o rè de Norvéggia o l'é l'Harald V da cazàdda de Glücksburg; o prìmmo minìstro o l'é pe cóntra o Jonas Gahr Støre, nominòu inte l'ànno 2021.

Economîa e polìtica[modìfica | modìfica wikitèsto]

A Norvéggia a l'à svilupòu 'n fórte stâto sociâle, in sciâ bâze do coscì dîto modéllo nòrdico, ch'o garantìsce 'n'ascisténsa sanitâia universâle e 'n'educaçión, livéllo universcitâio inclûzo, de bàdda a tùtti i sò çitadìn[7]. O stâto o consèrva de inportànti parteçipaçioìn in di setoî industriâli ciâve pi-â sò economîa, spécce rigoardànti e grénde vivàgne de petròlio, gàzzo naturâle, minerâli, legnàmme, pescòu e ægoa da béive. L'indùstria do petròlio a costitoìsce ciù ò mêno 'n quàrto do PIL da naçión[8], co-a sò estraçión ch'a l'é coscì inportànte che, a livéllo pro capite, a Norvéggia a l'é o produtô ciù inportànte fêua di pàixi do Levànte[9][10]. A naçión a l'à o quàrto rédito pro capite ciù âto do móndo, segóndo a Bànca Mondiâle e l'IMF[11], ò l'unzén, cómme inta scâ da CIA agiornâ a-o 2017[12], into câxo séggian pigiæ in conscideraçión i sò domìnni e-e sò dipendénse ascì. A Norvéggia a l'à o ciù grànde fóndo sovràn do móndo, o quæ o l'à 'n valô de 1.400 miliàrdi de dòlari[13].

A naçión a l'é a-o prìmmo pòsto inta clasìfica globâle de l'Ìndice de Svilùppo Umâno a partî da-o 2009, óltre che tra o 2001 e o 2006 ascì[14], poxiçión ch'a rèsta pægia ànche into câxo ch'o vegnìsse conscideròu l'ìndice corètto pe-e dizegoaliànse (a-o 2018)[15]. Inte l'ànno 2017 a l'é stæta diciarâ naçión ciù felîçe a-o móndo segóndo o World Happiness Report[16] e d'ancheu a l'é a-o prìmmo pòsto inti ìndichi de libertæ[17] e democraçîa[18], óltre a avéi un di livélli de criminalitæ ciù bàssi do móndo[19].

A Norvéggia a l'é 'na monarchîa costituçionâle e unitâia, co-a tradiçionâle separaçión di potêri tra Parlaménto (Stortinget), Conséggio de Stâto (Statsrådet) e Màscima Córte (Høyesterett), segóndo quànte o l'é stabilîo in costituçión za da-o 1814. O teritöio norvegéize o l'é spartîo tra doî livélli aministratîvi, ö sæ e contêe e i comùn. O pòpolo Sami o l'à 'n çèrto gràddo de aoto-determinaçión e contròllo in scê sò tære pe mêzo de 'n pròpio parlaménto e de l'Àtto do Finnmark. A Norvéggia a l'à di stréiti ligàmmi con l'Unión Eoropêa e i Stâti Unîi e a l'é un di ménbri fondatoî de Naçioìn Unîe, do Conséggio d'Eoröpa, da NATO, de l'EFTA, do Tratâto Antàrtico e do Conséggio Nòrdico. A l'é un di ménbri do Spàçio Econòmico Eoropêo, da WTO, de l'OECD e de l'Àrea Schengen ascì.

Galerîa d'inmàgine[modìfica | modìfica wikitèsto]

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. 1,0 1,1 Inta grafîa ciamâ Bokmål
  2. 2,0 2,1 Inta grafîa ciamâ Nynorsk
  3. Norga in Sami do nòrd, Vuodna in Sami de Lule, Nöörje in Sami do sùd, Norja in Kven
  4. Norgga gonagasriika in Sami do nòrd, Vuona gånågisrijkka in Sami de Lule, Nöörjen gånkarïjhke in Sami do sùd, Norjan kuninkhaanvaltakunta in Kven
  5. (NO) Arealstatistics for Norway 2019, Kartverket. URL consultòu l'11 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle l'8 zùgno 2019).
  6. (NOEN) Population 1 January 2022, Kartverket. URL consultòu l'11 arvî 2022.
  7. (EN) Norwegian Society / Living in Norway, in sce studyinnorway.no. URL consultòu o 10 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 21 màrso 2018).
  8. (EN) Statistics Norway raises '07 GDP outlook, cuts '08, in sce uk.reuters.com, 6 seténbre 2007. URL consultòu o 10 arvî 2022.
  9. (EN) Country Comparison: Crude oil - production, in sce cia.gov. URL consultòu o 10 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 7 màrso 2017).
  10. (EN) Country Comparison: Natural gas - production, in sce cia.gov. URL consultòu o 10 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 15 màrso 2016).
  11. (EN) The World's Richest Countries, in sce forbes.com. URL consultòu o 10 arvî 2022.
  12. (EN) The World Factbook, Central Intelligence Agency Library. URL consultòu o 10 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 1º dexénbre 2020).
  13. (EN) NBIM - Market value, in sce nbim.no. URL consultòu o 10 arvî 2022.
  14. (EN) Human development indices 2008 (PDF), in sce hdr.undp.org, 18 dexénbre 2008. URL consultòu o 10 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 19 dexénbre 2008).
  15. (EN) Human Development Report 2019: Beyond income, beyond averages, beyond today: Inequalities in human development in the 21st century (PDF), United Nations Development Programme, p. 22. URL consultòu o 10 arvî 2022.
  16. (EN) Jennifer Rankin, Happiness is on the wane in the US, UN global report finds, in sce theguardian.com, 20 màrso 2017. URL consultòu l'11 arvî 2022.
  17. (EN) Countries and Territories, Freedom House. URL consultòu l'11 arvî 2022.
  18. (EN) Democracy Index 2016, in sce eiu.com. URL consultòu l'11 arvî 2022.
  19. (EN) Norway has another year with few murders, in sce thelocal.no, 5 zenâ 2016. URL consultòu l'11 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 4 seténbre 2019).

Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]

Contròllo de outoritæVIAF (EN155855229 · ISNI (EN0000 0001 2298 9524 · LCCN (ENn79021528 · GND (DE4042640-3 · BNF (FRcb11865124d (data) · BNE (ESXX451946 (data) · NDL (ENJA00568689 · WorldCat Identities (ENn79-021528