Pélle
ZE |
Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ |
A pélle (da-o latìn pellis "pélle") a l'é 'n òrgano ch'o crêuve o còrpo de l'òmmo e de béstie e ch'o fa pàrte, insémme a-i apægi da pélle, do scistêma de covertûa. A fà da barêa fìxica primâia cóntra l'anbiénte de fêua ma a l'à 'n ròllo fondamentâle ascì inte tànti proçèsci che mantêgnan l'equilìbrio de l'òrganîximo.
Strutûa
[modìfica | modìfica wikitèsto]A pélle a l'é constitoîa da tréi seu distìnti, ö sæ l'epidèrmide (50–100 μm), o dèrma (1–2 mm) e l'ipodèrma (1–2 mm). L'epidèrmide a l'é a pàrte ciù estèrna, reprezentâ da 'n epitêlio de ciù seu de çélole a scàgge cheratinizæ, che into meuiâ móntan sciù da-o seu ciù profóndo scìn a sfeugiâse a-o de fêua. In tùtto i seu de l'epidèmide són çìnque, in órdine:
- seu da bâze (stratum basale), co-îna sôla lìnia de çélole de lóngo in divixón, pösæ in sciâ menbrànn-a da bâze;
- seu a spìnn-e (stratum spinosum) ò do Malpighi, con cheratinocîti pìn de pónte de citoplàsma "a mòddo de spìnn-e";
- seu a grànn-e (stratum granulosum), con cheratinocîti pìn de granìn che pöi mêuian inta cheratìnn-a;
- seu lùstro (strarum lucidum), ch'o s'atrêuva inte zöne do còrpo dónde a pélle a l'é ciù scciâsa;
- seu dûo (stratum corneum), con cheratinocîti sénsa nùcleo che fórman 'na ræ rexisténte de cheratìnn-a.
A-o de l'à di cheratinocîti, l'epidérmide a l'achéugge de âtre çélole ascì, cómme e çélole do Langherans, con de fonçioìn inmunitâie, e çélole do Merkel, inportànti pi-â senscibilitæ, e-i melanocîti, che prodûan a melanìnn-a pe protêze a pélle da-a lûxe do sô.
O dèrma o l'é ligòu a l'epidèrmide pe mêzo da menbrànn-a da bâze e o conscìste de doî seu, ö sæ quéllo papilâre, conpòsto da tesciûo conetîvo làsco, e quéllo reticolâre, conpòsto da tesciûo conetîvo scciâso pìn de fîe de colàgene. O dèrma o l'à 'n ròllo fondamentâle into nutrî l'epidèrmide e o dâ alöggio i apægi da pélle, dæto ch'o contêgne gandùgge do suô, péi e cavélli, folìcoli di péi, móscoli, neoroìn de sénso e vâxi do sàngoe.
Pe finî, l'ipodèrma, conpòsto da tesciûo conetîvo làsco, o l'é a pàrte ciù profónda da pélle e o reprezénta ascì 'n'inportànte provixón de gràscia pe l'òrganîximo. Defæti o pìggia o nómme ascì de pànno gràsso e no sôlo o fa da prinçipâ depòxito d'energîa do còrpo, ma o contròlla scìnn-a a tenperatûa con l'inpedî a pèrdia de calô.
Apægi da pélle
[modìfica | modìfica wikitèsto]I apægi da pélle (adnexa cutis) són quélle strutûe che ne vêgnan da-o mæximo seu de l'enbrión, ö sæ i péi, i cavélli, e óngie e vàrie gandùgge. I péi inte l'òmmo són pöco desvilupæ rispètto a âtre béstie ma rèstan inportànti pi-â proteçión da-o sô, a regolaçión da tenperatûa e-a perçesción de sénso, in càngio e óngie sèrvan a e manezâ mêgio i ògètti, sorviatùtto quélli picìn. E gandùgge pêuan relasciâ o sêvo, pe inumeî e protêze a pélle, o suô, pe regolâ a tenperatûa e levâ de mêzo e sostànse de scàrto, ò çéia ascì, pe difénde o canâ de l'oêgia (porcàia de oêge).
Caraterìstiche e fonçioìn
[modìfica | modìfica wikitèsto]A pélle a l'é l'òrgano ciù estéizo, co-îna superfìçie de 1,5-2 m², e a reprezénta ciù ò mêno o 15% do péizo conplescîvo do còrpo umàn. O seu spesô o càngia a segónda de persónn-e e de zöne do còrpo, dæto che pe exénpio a l'é sotilìscima inte parpélle ma a l'arîva a 3-4 mm inte pàrme de moén, inte ciànte di pê e into copùsso.
O cô da pélle o l'é regolòu pò-u ciù da l'ativitæ di melanocîti inte l'epidèrmide, che prodûan a melanìnn-a e a fornìscian a-i cheratinocîti da-arénte, de mainêa ch'a ségge distriboîa a-i seu da pélle ciù de d'âto[1]. Defæti i melanocîti prodûan i melanosömi, di òrganétti speçìfichi dónde amùggian sta sostànsa colorâ, ch'a vêgne pöi trasferîa a-i cheratinocîti. I ràggi ôtraviolétti són o prinçipâ fatô de fêua ch'o spóncia sto proçèsso cómme fórma proteçión da-o dànno do DNA inte çélole, con provocâ a caraterìstica abronzatûa da pélle. Do rèsto, da-o pónto de vìsta de l'evoluçión, e diferénse de cô da pélle són vegnûe fêua pe l'adataménto a latitùdini despæge e són ligæ a-a regolaçión de l'intrâ di ràggi ôtraviolétti inta pélle[2]. Inta tradiçión scentìfica Òcidentâle, o cô da pélle o l'é stæto o critêio fìxico primâio pe clascificâ e persónn-e in grùppi e inta stöia o l'é de spésso stæto dêuviòu pe costroî de gerarchîe tra popolaçioìn despæge, cómme pe exénpio into câxo do rasìsmo[3].
A strutûa da pélle a conprénde 'na ræ conplèssa ch'a fa da barêa primâia a-o còrpo cóntra i gèrmi, a lûxe ôtraviolétta, e sostànse chìmiche e-i dànni mecànichi. Inti fæti a barêa da pélle a l'é 'n insémme de ciù fonçioìn de diféiza, pò-u ciù de l'epidèrmide e in particolâ do seu dûo, che contròllan o pasàggio de sostànse de fêua e de drénto. Defæti o seu dûo o l'é òrganizòu co-îna strutûa "a moìn e ciuménto", dónde e çélole dûe són tegnûe insémme da 'na mescciûa gràssa de ceramîdi, colesteròllo e àçidi gràsci[4]. E âtre fonçioìn da pélle conpréndan o contròllo da tenperatûa do còrpo e da quantitæ d'ægoa relasciâ inte l'anbiénte, a produçión da vitamìnn-a D con l'espoxiçión a-o sô e-a perçesción de stìmoli de sénso.
Lexoìn e moutîe
[modìfica | modìfica wikitèsto]E lexoìn de bâze da pélle tîan drénto 'na série de cangiaménti de l'aparâto de covertûa che perméttan de identificâ e prinçipæ moutîe da pélle. Se distìngoe de lexoìn dîte primâie, saiéiva a dî che són a manifestaçión drîta da moutîa da pélle, e de âtre dîte secondâie, che ne vêgnan da l'evoluçión de prìmme cómme consegoénsa de l'açión di fatoî de fêua. A tùtti i mòddi, i outoî no són de lóngo d'acòrdio into definî con preçixón ste lexoìn e-e definiçioìn són de spésso despæge l'ùnn-a da l'âtra[5].
| Tîpo | Lexón | Imàgine | Descriçión |
|---|---|---|---|
| Primâie | Màccia (macula) |  |
Zöna da pélle no rilevâ (a lexón a no peu êse porpezâ), ch'a prezénta 'n càngio de cô, co-ìn diàmetro de ciù de 1 cm |
| Macétta |  |
Zöna da pélle no rilevâ (a lexón a no peu êse porpezâ), ch'a prezénta 'n càngio de cô, co-ìn diàmetro de mêno de 1 cm | |
| Brîgoa (papula) |  |
Formaçión rilevâ de conscisténsa dûa e ch'a peu êse porpezâ, co-ìn diàmetro de mêno de 1 cm | |
| Ciàstra |  |
Formaçión de conscisténsa dûa e ch'a peu êse porpezâ, con bòrdi rilevæ e 'na superfìçie ciànn-a, co-ìn diàmetro de ciù de 1 cm | |
| Gróppo (nodulus) |  |
Formaçión dûa into tesciûo sótta a-a pélle ch'a peu êse porpezâ | |
| Ciòcca (bulla) |  |
Zöna da pélle rilevâ ch'a contêgne 'n lìquido ciæo, co-ìn diàmetro de ciù de 0,5 cm | |
| Vescîga (vescicula) |  |
Zöna da pélle rilevâ ch'a contêgne 'n lìquido ciæo, co-ìn diàmetro de mêno de 0,5 cm | |
| Ciavéllo (pustula) |  |
Arecugéita superfiçiâle de màrsa, de spésso caxonâ da l'infeçiòn de batérri | |
| Ansólla (pomphus) |  |
Zöna ìnscia de pélle ch'a smàngia e ch'a scénta drénto de 24 ôe, tipicaménte caxonâ da reaçioìn d'alergîa ò da l'ortighêa | |
| Lùggia (cystis) |  |
Formaçión a mòddo de sàcco ingugéita da epitêlio, ch'a contêgne do materiâle lìquido, semilìquido ò gasôzo | |
| Secondâie | Scàggia (squama) |  |
Làmine de çélole di seu ciù estèrni da pélle che se sféuggian |
| Crósta (crusta) |  |
Seu dûo e sécco de materiâle ch'o ne vêgne da-o secâ do sàngoe, da schéuggia do sàngoe ò da màrsa | |
| Eroxón (erosio) |  |
Pèrdia di seu ciù estèrni da pélle, ch'a l'interèssa sôlo l'epidèrmide e a no pàssa a menbrànn-a da bâze (no gh'é de pèrdia de sàngoe) | |
| Speléuia (excoriatio) |  |
Pèrdia de l'epidèrmide e di seu ciù estèrni do dèrma, con lêgia pèrdia de sàngoe | |
| Ùlçera (ulcus) |  |
Pèrdia de sostànsa ch'a pàssa de lóngo a menbrànn-a da bâze e ch'a l'interèssa l'epidèrmide, o dèrma e de vòtte i tesciûi ciù profóndi ascì | |
| Ségoa (fissura) |  |
Lexón da pélle a mòddo de lìnia, stréita e profónda | |
| Çicatrîxe (cicatrix) | .jpg) |
Tesciûo fiôzo ch'o rèsta cómme ségno de goaixón de 'na lexón. A peu desvilupâse ascì cómme cresciànsa stramezuâ inte 'n carnución (chelòide) | |
| Atrofîa |  |
Zöna asotigiâ da pélle, che de consegoénsa a no l'é ciù fòrte e làstega |
Dæto chò-u scistêma de covertûa o l'é espòsto de drîto a-e menàsse de l'anbiénte de fêua, a pélle a peu patî vàrie condiçioìn de moutîa, che pêuan êse genétiche, insciamatöie, outoinmûni, infetîve, neoplàstiche ò traomàtiche. E moutîe genétiche da pélle són de condiçioìn in generâle ræe provocæ da mutaçioìn do DNA, che tîan drénto pe exénpio l'epidermolysis bullosa, ch'a pòrta a-a formaçión de ciòcche e lexoìn dòppo lêgie fregaxoìn ascì. Bén bén ciù difûze són e moutîe insciamatöie, caxonæ da 'na rispòsta stramezuâ do scistêma inmunitâio a di stìmoli de fêua, cómme into câxo da dermatîte atòpica e da psorîazi; in càngio, inte moutîe outoinmûni, cómme pe exénpio a vitiligo, o scistêma inmunitâio o riconósce i tesciûi sén de l'òrganîximo cómme estrànni e o-i atàcca. A pélle pöi a peu patî de infeçioìn, che pêuan êse caxonæ da-i batérri cómme inta risìpola, da-i vîro cómme inta bocaiêua, da-i fónzi cómme inta tìgna, ma gh'é de infestaçioìn ascì da parascîti cómme inta rógna. Pe de ciù s'aregòrda i tumoî da pélle, sorviatùtto o carcinöma a çélole da bâze, o carcinöma a çélole a scàgge e-o melanöma. L'espoxiçión no controlâ a-i ràggi UV, ch'a l'indûe o goàsto do DNA, a l'é o prinçipâ fatô de réizego de sto tîpo de càncai e dónca e pràtiche de prevençión, cómme pe exénpio l'apricâ a crémma pò-u sô, són fondamentâli p'amermâ a probabilitæ de desvilupâ a moutîa. Pe finî, tra-e âtre moutîe gh'é 'na mescciûa de condiçioìn che tîan drénto pe exénpio tùtti i tîpi de tràoma che pêuan corpî a pélle.
Nòtte
[modìfica | modìfica wikitèsto]- ↑ National Library of Medicine: Physiological factors that regulate skin pigmentation
- ↑ National Library of Medicine: The evolution of human skin coloration
- ↑ National Library of Medicine: Skin color and race
- ↑ National Library of Medicine: Skin 101: Understanding the Fundamentals of Skin Barrier Physiology-Why is This Important for Clinicians?
- ↑ National Library of Medicine: Elementary lesions in dermatological semiology: literature review
Âtri progètti
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Wikimedia Commons a contêgne di files in sce pélle
