Peshkopi

ZE	Sta pagina a l'é scrita in zeneise, segondo a grafia unitäia

Peshkopi fraçión
(SQ) Peshkopia
Vista de Peshkopi
Localizaçión
Stâto	Albanîa
Región	Dibër
Comùn	Dibër
Aministraçión
Aministratô locâle	Muharrem Rama
Teritöio
Cordinæ	41°40′59″N 20°25′44″E41°40′59″N, 20°25′44″E (Peshkopi)
Altitùdine	651 m s.l.m.
Superfìcce	18,6 km²
Abitànti	13 251 (2011)
Denscitæ	712,42 ab./km²
Âtre informaçioìn
CAP	8301
Prefìsso	0218
Fûzo orâio	UTC+1
Cartografîa
Peshkopi
Poxiçion do commun de Dibër, dond'o gh'é Peshkopi, inta seu region
Scîto ofiçiâ

Peshkopi (Peshkopia inta forma arbaneise definia) a l'é unna çittæ collocâ inte regioin de montagna de l'Arbania do nòrdest, inta region de Dibër. A l'é a capitale segge da region che do distreito de Dibër, e a l'é l'unica capitale regionale de l'Arbania ch'a no scompartisce o seu nomme co-a seu region. A popolaçion da-o censimento do 2023 a l'é de 14.710.

Peshkopi a s'attreuva à levante do sciumme Drin neigro, pöcassæ 187 chilòmetri a-o nòrdest de Tirana, a capitale de l'Arbania, e 20 chilometri da-o confin co-a Maçedònia do Nòrd. A çittæ a s'attreuva à 651 metri sorvia do livello do mâ.

Conosciuo pe-e seu terme, l'agricoltua tutto l'anno, e e bellesse naturale, Peshkopi a l'é apreuvo à desviluppâ ascì unna reputaçion comme destinaçion de turismo pe de attivitæ à l'äia averta comme fâ de escurscioin, campezzo, mountain bike e arrampinæ. A tersa montagna ciù erta inti Balcani, o Monte Korabi, e o pòsto de nascion de l'eröe naçionâ de l'Arbania, Gjerg Kastrioti, son di sciti da-a vexin de patrimònio naçionale. O distreito o contëgne ascì di grendi depòxiti de minerali comme o crömo, o sorfo e o marmao. O l'é ascì un importante çentro industriale in Arbania, ch'o produxe un muggio de produti agricoli pe quella naçion.

Geografia

Peshkopi a l'é collocâ inte l'Arbania do nòrdest, inta contea de Dibër. A l'é scituâ inta vallâ do sciumme Drin, a-i pê da cadeña de monti Korab. A çittæ a l'é o çentro amministrativo do distreito e a l'à unna popolaçion de pöcassæ 14.000 persoñe. A cadeña de montagne Korab, ch'a l'é a cadeña ciù erta inti Balcani, a l'é collocâ à levante da çittæ. O sciumme Drin, ch'o l'é o sciumme ciù longo do paise, o strixella traverso a vallâ e o fornisce l'ægua pe l'irrigaçion e a generaçion de energia idroelettrica. A vallâ a l'é conosciua ascì pe-o seu terren fertile e a l'é unn'importante zöna agricola, ch'a produxe de cortue comme granon, gran e verdue.

Istöia

O nomme de Peshkopi o ne vëgne da-a poula peshkop ch'a veu dî "vesco" in arbaneise e da Episkopè in grego. Mappe burgare do secolo XI mostran a çittæ co-o nomme de Presolengrad. A region de Dibër a l'é stæta sottopòsta sotta l'Arçivesco de Ohrid do 1019, e un anno apreuvo a l'à reçevuo a condiçion d'un episcopo co-o seu çentro into reparto de Bulke de Peshkopi, collocou inte quello che oua o l'é o quartê de Dobrovë. A gexa çentrâ de l'episcopato de Dibër a l'ea quella de San Scimon (Kisha e Shqefnit in arbaneise). A sede de l'episcopato dapeu a saieiva stæta stramuâ, ma a çittæ de Peshkopi a l'à mantegnuo o seu nomme. Peshkopi a l'é mensunâ fin da-o secolo XV co-o nomme de Peskopia.

A region conosciua ancheu comme Dibër a l'ea abitâ inti tempi precrestien da-a tribù illirica conosciua da-i romoen comme Penestae, Πενέσται in grego antigo (penestë in arbaneise).

À l'incomenso do secolo XVI, l'Impëio Ottoman o l'aiva completou a seu conquista de l'Arbania. Sotta o governo de l'Impëio Ottoman, Peshkopi (allantoa Debre-i Zir, ch'o voeiva dî "Debre Bassa" in persian) a l'ea unna çittæ picciña de mercou, ombrezzâ da-o ciù grande e ciù sciätou Debar (Dibra e Madhe in arbaneise, "A Dibër Maggiô"), che a-a giornâ d'ancheu o s'attreuva giusto de d'ato a-o confin co-a Maçedònia do Nòrd. A popolaçion de Peshkopi a l'ea squæxi do tutto mosulmaña do 1583. Do 1873 unna caserma ottomaña a l'ea stæta tiâ sciù à Peshkopi, ch'a l'allögiava scin à 8.000 sordatti.

A region de Dibër, compreisa Peshkopi, a l'à piggiou parte a-i sollevi contra l'autoritæ ottomaña che se verificavan inte tutta l'Albania a-o prinçipio di anni '10. Bande armæ arbaneise, dite çeta, aveivan piggiou Peshkopi da-i Ottomen a-i 16 d'agosto do 1912.

Dòppo a cheita de l'Impëio Ottoman, unn'armâ serba a l'à occupou Dibër e a l'é intrâ à Peshkopi a-o prinçipio de dexembre do 1912. E fòrse arbaneise an repiggiou a çittæ a-i 20 de settembre do 1913. I sordatti de l'armâ burgara an invaso Peshkopi a-o 1° de zenâ do 1916. L'Impëio Austro-Ongarico, un alleou da Burgaria, o l'à portou unn'armâ à Peshkopi a-i 12 d'arvî do 1916, e o s'é impegnou into bruxâ de case e de execuçioin pe puniçion inte tutta a region inte un tentativo de asmortâ a rexistensa do pòsto. I burgari e i austro-ongarichi an lasciou l'äia do settembre do 1918.

E fòrse italiañe an invaso l'Arbania do 1939, con razzonze Peshkopi a-i 15 d'Arvî. I partigen communisti arbaneixi an repiggiou Peshkopi a-i 9 de settembre do 1943. L'ottobre apreuvo, i partigen an guägno contra e fòrse de Balli Kombëtar inte unna battaggia armâ pe-o contròllo da çittæ. Do luggio do 1944, e fòrse todesche an occupou a çittæ, ma son stæte scorrie ciù tardi into mæximo meise. O combattimento o l'é anæto avanti inta region de Dibër fin a-o prinçipio de settembre, con lasciâla à l'Armâ de Liberaçion Naçionâ dominâ da-i Communisti (Ushtria Nacionalçlirimtare in arbaneise) in contròllo.

Coltua

Educaçion

Peshkopi a l'à un çerto numero de scheue primäie e segondäie, che forniscian l'educaçion a-i figgeu inta çittæ e inte zöne d'in gio. E scheue exitan unna gamma de matëie compreiso a matematica, a sciensa, o lenguaggio e i studdi soçiæ. Tanti de quelli an ascì de attivitæ extracurriculare comme spòrt, muxica e programmi d'arte. Into complescivo, l'educaçion a l'é ben ben apprexâ à Peshkopi e o governo o l'investisce delongo into desviluppo do scistema educativo inta çittæ.

Peshkopi a l'à avuo pe pöco tempo unna filiale de l'Universcitæ Aleksandër Moisiu. A l'é stæta serrâ do 2017 pe ordine do Ministëio naçionale de l'Educaçion pe presunta farta inti standard de qualitæ.

Economia

Turismo

Parco Naçionale do Monte Lure-Dejes

A prinçipâ forma de turismo inta region a l'é o turismo de montagna, apreuvo a-o terren collinoso e a-a foresta esteisa. O distreito de Dibra o l'òspita doî di trezze parchi naçionale in Arbania, o Parco Naçionale de Lurë, e o Parco Naturale de Korab-Koritnik, chi offren unna varietæ de attivitæ à l'äia averta compreiso l'arrampinâ, o camminâ, o sci, o trekking, i picnic, a caccia, o kayak, ecc.

O museo, collocou da-a rente a-a scheua segondäia generale, o l'allögiâ unna colleçion de costummi do pòsto, tappeti, attressatue da coxiña e de giöie de filigraña, coscì comme un çerto numero de modelli de architettua do pòsto.

O Boulevard Elez Isufi o l'é unna stradda solo che pe pedoin into mezo de Peshkopi bordezzâ da di tiggi. A stradda a l'é asfartâ de risseu da unna pria no nativa de Berat.

Vivagne d'ægua minerale termica e bagni de sorfo inta vexinansa de Peshkopi son unn'attraçion pe-o turismo stagionale, sorviatutto da drento l'Arbania, ma ascì inte unna mesua ciù picciña da-i paixi vexin. Se dixe che ammerman çerti problemmi de sanitæ. I bagni son collocæ à unna curta distansa à levante da çittæ, à montâ longo o rian ch'o passa traverso o mezo de Peshkopi.

Spòrt

O prinçipale spòrt zugou à Peshkopi o l'é o ballon. A squaddra prinçipale da çittæ a l'é o KF Korabi Peshkopi e o seu stadio de casa o l'é o Stadio Korabi con unna capaçitæ de 6.000 spettatoî. L'arena do club multidisciplinare a l'é o Palaçio do Spòrto Bashkim Lala, ch'o l'à unna capaçitæ de ciù che 2.000 spettatoî. A-o momento o KF Korabi o zeuga inta primma divixon arbaneise. Son stæti viçe-campioin inta primma divixon arbaneise do 1961, 2015-16, ch'en anæti inta Superliga albaña.

Traspòrti

Stradda Statale 6

Peshkopi a l'é un importante çentro de traspòrto, collocâ à l'incroxo de ciù stradde importante che conligan l'Arbania co-o Kòsovo e a Maçedonia do Nòrd. A çittæ a l'é servia da l'Aeropòrto Internaçionale Rinas Moæ Texa inta çittæ capitale de Tirana, ch'a l'é collocâ d'in gio à 200 km à ponente de Peshkopi. Gh'é ascì di servixi regolæ de bus che conligan a çittæ con Tirana e Duasso.

Autobi

Peshkopi a l'é servia da de linie de bus da e verso Tirana e Duasso. I autobi pe commun partan a-a mattin à un oräio fisso. Gh'é ascì di minibus e di furgoin (furgona in arbaneise) chi servan un insemme ciù grande de destinaçioin, che partan quande son piñe quante basta. I minibus pe Tirana e Duasso son pe commun un pö ciù cäi da rotta de bus equivalente.

Autostradde

A stradda prinçipale pe Peshkopi a l'é a SH6 (Stradda Statale 6). Unna neuva autostradda ciammâ l'Autostradda Arbër a l'é a-o momento in construçion e a doveiva ëse completâ pe-a Primmaveia do 2023. Questa stradda da 200 km a conlighià Tirana con Debar, inta Maçedonia do Nòrd e a se conlighià co-a SH6.

Bibliografia

• (SQ) Rakip Sinani, Dibra dhe dibranët në faqet e historisë, Kristalina-KH, 2005, p. 20, ISBN 99943-625-8-5..

Atri progetti

Altri progetti

• Wikimedia Commons

• Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Peshkopi