Preistöia

ZE	Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ

A preistöia a l'é o perîodo da stöia de l'òmmo conpréizo tra e prìmme tràcce conosciûe de l'ûzo de instruménti de prîa di hominini d'in gîo a 3,3 mioìn d'ànni fa e-o coménso da stöia documentâ con l'invençión di scistêmi de scritûa. L'ûzo de scìnboli, ségni e imàgine sciòrtan fîto tra-i òmmi ma i primìscimi scistêmi de scritûa vêgnan fêua ciù o mêno 5 200 ànni fa. L'adoçión da scritûa into móndo o l'é stæto 'n proçèsso lénto, sciché a fìn da preistöia a l'é arivâ in ténpi despægi in pòsti despægi e-o tèrmine o l'é dêuviòu ciù de ræo into tratâ de soçiêtæ dónde a preistöia a l'é finîa relativaménte de reçénte. O perîodo quànde 'na coltûa a l'é documentâ da-a scritûa d'âtri ma a no l'à desvilupòu 'n seu scistêma de scritûa o l'é de spésso conosciûo cómme "protostöia" de quélla coltûa.

Rèsti do coscidîto "Prìnçipe de Ænn-e Càndie", che remóntan a-o Paleolìtico supeiô, conservæ a-o Muzêo Archiològico de Pêgi

A preistöia umànn-a a l'é despægia da-a stöia no sôlo pe-a seu cronologîa ma pe-a mainêa de tratâ e ativitæ de coltûe archiològiche ciufîto che de naçioìn nominæ ò persónn-e speçìfiche. Limitâ a proçèsci materiâli, rèsti e artefæti ciufîto che a documénti scrîti, a preistöia a l'é anònima e, pe sta raxón, tèrmini de riferiménto dêuviæ into cànpo da preistöia, cómme "Neanderthal" ò "Etæ do Færo", són de etichétte modérne con definiçioìn de vòtte mìsse in discusción. A ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi e in particolâ con l'anâ sénpre ciù inderê into ténpo, ste etichétte reprezéntan a sôla mainêa de distìngoe i grùppi de popolaçioìn preistòriche e trasmétte informaçioìn in sce quéste into prezénte.

Pe definiçión, no gh'é de testimoniànse scrîte da preistöia umànn-a, ch'a peu êse conosciûa sôlo che pe-o materiâle archiològico e pe l'evidénsa antropológica, ö sæ i materiâli preistòrichi e i rèsti umén. A-o prinçìpio ste conoscénse són stæte acapîe pe mêzo de l'arecugéita de eleménti do folclôre e pe analogîa co-e soçiêtæ preleteræ òservæ inte l'época modèrna.

Stöia da paròlla

O conçètto de preistöia o l'é vegnûo fêua con l'Inluminîximo into travàggio di antiquâi che dêuviâvan a paròlla "primitîvo" pe descrîve e soçiêtæ che gh'êan prìmma de testimoniànse scrîte. Do 1833 o Paul Tournal (1805-1873), fondatô da Comisción Archiològica do Muzêo de Narbonne, o l'avéiva dêuviòu in françéize a paròlla anté-historique; in càngio, a prìmma òcorénsa da paròlla prehistory in ingléize a l'é do 1836, into Foreign Quarterly Review. O tèrmine o s'é pöi difûzo inte âtre léngoe ascì.

A scâ de ténpo giölògico pe-i perîodi pre-umoén e-o scistêma de træ etæ pe-a preistöia umànn-a són stæti scistematizæ into XIX sécolo into travàggio di antropòloghi, archiòloghi e antiquâi britànnichi, françéixi, tedéschi e scandinâvi. Un prìmmo conçètto de preistöia ch'o l'é nasciûo o sugerîva che no ghe saiéiva posciûo êse nisciùnn-a stöia sensa de testimoniànse scrîte e nisciùnn-a mainêa de tratâ in mòddo scignificatîvo de popolaçioìn che no àn lasciòu nìnte de scrîto. O conçètto ciù comùn ancheu o l'é chi-â stöia a l'é bazâ d'in scê 'n àncio cànpo de evidénse e con tùtto che dötréi stòrichi no àn trovòu adàtto l'ûzo do tèrmine "preistöia", sto conçètto o l'é stæto mìsso in discusción ma no abandonòu. I archiòloghi in particolâ conscìderan o tèrmine cómme 'na distinçión scignificatîva e neçesâia tra-o tîpo de travàggio che fan e-e interpretaçioìn che pêuan esprìmme in sciô pasòu.

Mézzi de riçèrca

A vivàgna prinçipâ d’informaçión pe-a preistöia a l'é a documentaçión archiològica, de spésso studiâ insémme a-a riçèrca de âtre disciprìnn-e cómme e scénse da natûa.

I riçercatoî de prìmma lìnia inta preistöia umànn-a són i antropòloghi (archiòloghi e antropòloghi fìxichi) ch’adêuvian i scâvi, e investigaçioìn giölògiche e giögràfiche e âtre anàlixi scentìfiche pe scrovî e interpretâ a natûa e-o conporaménto de popolaçioìn pre-leteræ e no leteræ. I genetìsti de popolaçioìn umànn-e ascì e-i lengoìsti stòrichi són derê a provédde di spónti preçiôxi. I antropòloghi colturâli agiùttan a fornî o contèsto pe-e interaçioìn soçiâli che fan pasâ tra-e persónn-e i ògètti d'òrìgine umànn-a e perméttan ‘n’anàlixi de tùtti i artìcoli che sciòrtan inte ‘n contèsto da preistöia de l’òmmo. Dónca i dæti in sciâ preistöia són fornî da ‘n’ància varietæ de scénse da natûa e da soçiêtæ, cómme l’antropologîa, l’archiologîa, l’archioastronomîa, a lengoìstica conparatîva, a biologîa, a giölogîa, a genética molecolâre, a paleontologîa, a palinologîa, l’antropologîa fìxica e tànte âtre.

O pasàggio fondamentâle pe capî l’evidénsa stòrica o l’é a dataçión e de técniche segûe pe colocâ into ténpo i repèrti se són desvilupæ costanteménte scìn da-o XIX sécolo. A ciù comùn de ste técniche a l’é a dataçión a-o radiocarbònio; técniche ciù reçénti conpréndan l’anàlixi chìmica forénse pe scrovî l’ûzo e-a proveniénsa di materiâli e l’anàlixi genética de òsse pe determinâ o ligàmme de parentòu e-e caraterìstiche fìxiche de persónn-e preistòriche.

Definiçión

O prinçìpio e-a fìn

De sòlito se stabilisce o prinçìpio da preistöia co-o sciortî de êsei scìmili a l'òmmo in sciâ Tæra, in càngio a dæta ch’a ségna a seu fìn a l’é tipicaménte definîa cómme l’arivâ da documentaçión scrîta contenporània.

Tùtte dôe e dæte dónca càngian asæ da región a región: prezénpio, a preistöia africànn-a a coménsa ciù ò mêno 2,5 mioìn d'ànni fa, in càngio a preistöia aziàtica a l’é datâ a 1,8 mioìn d'ànni fa e-a preistöia ouropêa a coménsa 1,3 mioìn d'ànni fa co-o prìmmo arivâ di umoén inta región. A segónda da dæta quànde di documénti rilevànti són vegnûi ‘na bónn-a vivàgna académica, a fìn da preistöia ascì a càngia: prezénpio, l’é açetòu in generâle chi-â preistöia in Egìtto a finìsce ciù ò mêno do 3100 prìmma de Crìsto, in càngio in Nêuva Goinêa a fìn da preistöia a l'é fisâ bén ciù de reçénte, inti ànni Setànta de l'Euttoçénto, quànde i antropòloghi rùsci Nicholai Miklukho-Maklai àn pasòu di ànni a vîve tra-i pòpoli do pòsto e àn descrîto o seu stîlo de vìtta inte 'n àncio tratòu. In Ouröpa e coltûe clàsciche relativaménte bén documentæ de l’Antîga Grêcia e de l'Antîga Rómma avéivan de coltûe vixìnn-e con pöche testimoniànse scrîte, cómme i Cèlti e-i Etrùschi. I stòrichi raxónn-an in sce quànte péizo dâ a-e relaçioìn de vòtte condiçionæ de ste coltûe protostòriche che s'atrêuvan inta letiatûa grêga e româna.

Perîodi de ténpo

Into spartî a preistöia umànn-a inte l'Ouràzia, i stòrichi dêuvian tipicaménte o scistêma de træ etæ, in càngio i studiôxi di perîodi pre-umoén dêuvian sorviatùtto a bén definîa documentaçión giölògica e-a seu bâze stratigràfica definîa a livéllo internaçionâle drénto da scâ de ténpo giölògico. O scistêma de træ etæ o l'é a periodizaçión da stöia de l'òmmo inte tréi perîodi de ténpo un dòppo l'âtro, che pìggian o nómme da-e tecnologîe predominànti de produçión di instruménti, ö sæ l’Etæ da Prîa, l’Etæ do Brónzo e l’Etæ do Færo. Inte dötræ àree gh'é 'n perîodo de pasàggio ascì tra l’Etæ da Prîa e l’Etæ do Brónzo, dîta Etæ do Ràmmo ò Calcolìtico.

Inta prìmma Etæ do Brónzo i Sumêri in Mezopotàmia, a Çiviltæ da Vàlle de l’Ìndo e l’antîgo Egìtto són stæte e prìmme çiviltæ a desvilupâ i seu scistêmi de scritûa e a tegnî di regìstri stòrichi, co-i seu vixìn che ghe són vegnûi aprêuvo. A ciù pàrte de âtre çiviltæ són arivæ a-a fìn da preistöia ciù tàrdi inte l’Etæ do Færo. A divixón de træ etæ da preistöia in Etæ da Prîa, Etæ do Brónzo e Etæ do Færo a rèsta in ûzo pe-a ciù pàrte de l’Ouràzia e de l’Àfrica do Nòrd ma a no l’é de sòlito dêuviâ inte quélle pàrte do móndo dónde a lavoraçión di metàlli dûi a l’é arivâ co-o contàtto co-e coltûe Ouraziàtiche cómme l’Oçeània, l’Oustralàzia, bónn-a pàrte de l’Àfrica Subsahariànn-a e de pàrte de Amériche. Con dötræ eceçioìn inte çiviltæ precolonbiann-e inte Amériche, ste àree no àn desvilupòu di scistêmi de scritûa prìmma de l’arîvo di Ouraziàtichi e dónca a seu preistöia a l’arîva scìn a perîodi relativaménte reçénti, tànto che, prezénpio, o 1788 o l’é de sòlito tegnûo pe-a fìn da preistöia in Oustràlia.

Etæ da Prîa

O conçètto de “Etæ da Prîa” o l’é bón pe l’archiologîa da ciù pàrte do móndo, scibén che inte l’archiologîa de Amériche s’adêuvia di âtri nómmi e-o coménsa co-îna fâze Lìtica, de vòtte ciamâ Paleoindiànn-a ascì. E sotodivixoìn descrîte de sótta són dêuviæ pe l'Ouràzia e no de lóngo in sce tùtta l'àrea.

O perîodo o l'é duòu ciù ò mêno 3,4 mioìn d'ànni e o l’é finîo tra-o 4000 e-o 2000 prìmma de Crìsto con l’arîvo da lavoraçión di metàlli, quànde gh’é vegnûo aprêuvo l’Etæ do Ràmmo e pöi l’Etæ do Brónzo. In caxón da seu scâ de ténpo stramezuâ, l’Etæ da Prîa a conprénde o 99% da stöia de l'òmmo.

Paleolìtico

O spantegâse into ténpo de Homo erectus (giâno), Homo neanderthaliensis (öcra) inta Prìmma diàspora fêua da l'Àfrica e Homo sapiens inta Segónda diàspora fêua da l'Àfrica, co-i nùmei d’ànni da quànde són sciortî prìmma do prezénte

O Paleolìtico, ö sæ l’Etæ da Prîa Vêgia, o l’é o primìscimo perîodo de l’Etæ da Prîa e-o coménsa co-o prìmmo ûzo de atréssi de pria. O s'esténde da-o primìscimo ûzo conosciûo de sti atréssi da pàrte di hominini ciù ò mêno 3,3 mioìn d'ànni fa scìn a-a fìn do Pleistocêne ciù ò mêno 11 650 ànni fa.

A prìmma pàrte do Paleolìtico a l'é dîta Paleolìtico Inferiô, dæto che inti scâvi o se prezénta sótta a-o Paleolìtico Supeiô, e-a coménsa co-i primìscimi atréssi de prîa datæ ciù ò mêno a 3,3 mioìn d'ànni fa into scîto de Lomekwi in Kenya. Sti atréssi són datæ a prìmma do génere Homo e vegnîvan con tùtta probabilitæ dêuviæ da Kenyanthropus. L’evidénsa do contròllo do fêugo da-i prìmmi hominini into Paleolìtico Inferiô o no l’é segûo e o l’à ‘n supòrto académico a-o mànco limitòu. L’idêa ciù açetâ a l’é che Homo erectus ò Homo ergaster àggian fæto di fêughi tra 790 000 e 690 000 ànni fa inte ‘n scîto a Bnot Ya'akov Bridge, inte l’Isræ d’ancheu. L’ûzo do fêugo o l’à dæto a poscibilitæ a-i prìmmi òmmi de coxinâ o mangiâ, ascâdâse, avéi ‘na vivàgna de lûxe, scorî e béstie de néutte e raxonâ.

I prìmmi Homo sapiens són vegnûi fêua ciù ò mêno 300 000 ànni fa e àn inougoròu o Paleolìtico de Mêzo. Di càngi anatòmichi ìndican chi-â capaçitæ de lengoàggio d’ancheu ascì a l’é sciortîa into córso do Paleolìtico de Mêzo e inte sta êra gh’é a prìmma evidénsa definitîva de l’ûzo umàn do fêugo, dæto che di scîti in Zànbia gh’àn di çéppi bruxæ, do carbón e de ciànte carbonizæ che són stæte datæ a 180 000 ànni fa. A seportûa scistemàtica di mòrti, a mûxica, l’àrte preistòrica e l’ûzo de atréssi de ciù péssi de lóngo ciù sofisticæ són i pónti ciù inportànti do Paleolìtico de Mêzo.

O Paleolìtico Supeiô o s'esténde da 50 000 a 12 000 ànni fa, co-i prìmmi insediaménti òrganizæ e-o scioî do travàggio artìstico.

• 
  Atrésso a dôe fàcce da coltûa acheoleànn-a do Paleolìtico Inferiô, trovòu a Cintegabelle, in Frànsa (500 000 - 300 000 ànni fa)
• 
  Pitûe in sce miâgie de Gròtte de Lascaux, in Frànsa, che remóntan a-o Paleolìtico Supeiô (ciù ò mêno 17 300 ànni fa)

Into córso do Paleolìtico i òmmi vivéivan in generâle cómme cacioéi-racheugitoî nòmadi. E soçiêtæ de cacioéi-racheugitoî tendéivan a êse davéi picìnn-e e egalitâie, scibén che de vòtte quélle con rizôrse in abondànsa ò con técniche che stocàggio do mangiâ avansæ àn desvilupòu di stîli de vìtta sedentâi, con strutûe soçiâli conplèsse cómmò-u prinçipòu e-a stratificaçión soçiâle. L'é poscìbile che se ségge stabilîo di contàtti a lónga distànsa, cómme into câxo di percórsci tradiçionæ di indìgeni oustralién, conosciûi cómme songlines ("tràcce cantæ").

Mezolìtico

• 
  Microlîti do Mezolìtico
• 
  A canöa de Pesse, trovâ in Pàixi Bàsci e datâ a-o Mezolìtico (8040 - 7510 prìmma de Crìsto), a l'é consciderâ o ciù antîgo bàrco conosciûo

O Mezolìtico ò Etæ da Prîa de Mêzo o l'é stæto 'n perîodo into svilùppo da tecnologîa umànn-a tra-o Paleolìtico e-o Neolìtico.

O perîodo do Mezolìtico o coménsa co-o retîo di giasæ a-a fìn de l'época do Pleistocêne, ciù ò mêno 10 000 ànni fa, e-o l'é finîo con l'introduçión de l'agricoltûa, ch'a l'à 'na dæta ch'a càngia a segónda da región giögràfica. Inte dötræ àree, cómme o Vixìn Levànte, l'agricoltûa a l'êa za praticâ a-a fìn do Pleistocêne e dónca inte sta región o Mezolìtico o l'é cùrto e pöco definîo. Inte àree co-ìn efètto limitòu da l'ativitæ de giàsse se preferìsce dêuviâ o tèrmine "Epipaleolìtico".

E regioìn che a-a fìn de l'ùrtima êra de giàsse àn patîo di efètti anbientâli ciù inportànti móstran 'n'Êra Mezolìtica segûo ciù ciæa ch'a dûa migiæa d'ànni. Inte l'Ouröpa do Nòrd e soçiêtæ poéivan vîve bén gràçie a-e rizôrse de mangiâ in abondànsa che ne vegnîvan da-e zöne de padù, favorîe da-o clìmma ciù tenpiòu. Ste condiçioìn àn prodûto di conportaménti umoén caraterìstichi che se són conservæ inte testimoniànse materiâli, cómme e coltûe Maglemosiànn-a e Aziliànn-a. Ste condiçioìn àn ritardòu ascì o coménso do Neolìtico scìn a-o 4000 prìmma de Crìsto inte l'Ouröpa do Nòrd.

I rèsti de sto perîodo són pöchi e spantegæ, de spésso limitæ a di mùggi de ruménta. Inte àree covèrte da forèste s'atrêuva i prìmmi ségni de deforestaçión, scibén che quésta a l'é comensâ davéi sôlo into Neolìtico, quànde gh'êa de bezéugno de ciù spàçio pe l'agricoltûa.

O Mezolìtico o l'é caraterizòu inta ciù pàrte de àree da instruménti conpòsti picìn de sèlce, ö sæ microlîti e microbolìn. Inte dötréi scîti s'é atrovòu atréssi da pésca, àsce de prîa e ògètti de légno cómme canöe e èrchi. Ste tecnologîe són sciortîe a-o prinçìpio in Àfrica, asoçiæ co-a coltûa Aziliànn-a, prìmma de spantegâse in Ouröpa co-a coltûa Iberomouraziànn-a de l'Àfrica do Nòrd e-a coltûa Kebariànn-a do Levànte. A tùtti i mòddi, no se peu scartâ a poscibilitæ che ghe pòsse êse stæto de scovèrte indipendénti.

Neolìtico

O perîodo do Neolìtico, ö sæ l'Etæ da Prîa Nêuva, a coménsa ciù ò mêno into 10 200 prìmma de Crìsto, inte dötræ regioìn do Vixìn Levànte ò ciù tàrdi in âtre pàrte do móndo, e o l'é finîo tra-o 4500 e-o 2000 prìmma de Crìsto. Scibén che gh'êa ciù spêçie de umoén into Paleolìtico, into Neolìtico o l'êa restòu sôlo l'Homo sapiens sapiens. Quésto o l'êa 'n perîodo de svilùppo tecnològico e soçiâle ch'o l'à stabilîo a ciù pàrte di eleménti fondamentâli de coltûe stòriche, cómme a domestegaçión de cortivaçioìn e de béstie e-o stabiliménto de insediaménti e di prìmmi prinçipæ. L'êra a l'é prinçipiâ co-o coménso de l'alevaménto, ch'o l'à prodûto a "Rivoluçión do Neolìtico" e a l'é finîa quànde s'é difûzo i instruménti de metàllo inte l'Etæ do Ràmmo ò do Brónzo, inte dötræ regioìn giögràfiche inte l'Etæ do Færo. O tèrmine Neolítico o l'é de sòlito dêuviòu into Vêgio Móndo, in càngio a seu apricaçión a-e coltûe de Amériche e de l'Oçeània a l'é conplicâ da-o fæto chi-â normâle progresción da-i instruménti de prîa a quélli de metàllo a no se àpprica cómme l'é capitòu into Vêgio Móndo.

L'agricoltûa e l'alevaménto do prìmmo Neolìtico êan limitæ a 'na quantitæ ristréita de ciànte, sarvæghe e domestegæ, che conprendéivan fâro picìn, mìggio e fâro, e a-o tegnî chén, pêgoe e crâve. In gîo a-o 6900-6400 prìmma de Crìsto s'êa azónto stréuppe de vacche e pòrchi domestegæ, o stabilîse d'insediaménti òcupæ in mòddo permanénte ò stagionâle. O perîodo do Neolìtico o l'à vìsto o svilùppo di prìmmi vilàggi, da domestegaçión de béstie, de instruménti e-o sciortî di primìscimi açidénti documentæ de goæra.

I insediaménti se són fæti ciù permanénti, dötréi con câze riónde fæte de moìn de bràtta co-îna sôla stànsa. Sti insediaménti poéivan êse contornæ da 'na miâgia de prîe pe tegnî e béstie domèsteghe drénto e e tribù nemîghe de fêua. I insediaménti ciù tàrdi gh'àivan de câze retangolâri fæte de moìn de bràtta dónde e famìgge vivéivan in stànse sénce ò mùltiple. I repèrti de seportûe sugerìscian un cùlto di antîghi trapasæ co-a conservaçión di crànni di mòrti. A coltûa de Vinča a poriéiva avéi creòu o primìscimo scistêma de scritûa. I conplèsci do ténpio megalìtico de Ġgantija són dégni de nòtta pe-e seu strutûe zegànti. Scibén che dötræ tàrde soçiêtæ ouraziàtiche do Neolìtico àn formòu di prinçipæ conplèsci e stratificæ ò scìnn-a di stâti, sti ùrtimi se són evolûi in Ouràzia sôlo con l'arîvo da metalurgîa e-a ciù pàrte de soçiêtæ neolìtiche restâvan inte l'insémme relativaménte sénplici e egalitâie. I vestî pan che fîsan fæti pe-o ciù de pélle d'animâ, cómme indicòu da-e scovèrte de 'n grànde nùmeo d'òsse e spiloìn de còrno de çèrvo che són boìn asæ pe fisâ a pélle. O pànno de lànn-a e-o lìn poriéivan êse vegnûi disponìbili into tàrdo Neolìtico, cómme sugerîo da-e scovèrte de prîe pertuzæ che, a segónda da dimensción, poriéivan êse servîe cómme fûxi ò péixi da tiâ.

• 
  Prîe vèrdi che ne vêgnan da-o mónte Béigoa datæ a-o Neolìtico, conservæ into Muzêo Archiològico de Pêgi
• 
  Stonehenge o l'é 'n scîto neolìtico in Inghiltæra, segóndo dötréi dêuviòu into pasòu cómme òservatöio astronòmico (3600 - 1600 prìmma de Crìsto)

Etæ do Ràmmo

Stàtoa-stêle ch'a ne vêgne da Zignægo (Spézza) e ch'a remónta a l'Etæ do Ràmmo (III milénio prìmma de Crìsto), conservâ a-o Muzêo Archiològico de Pêgi

Inte l'archiologîa do Vêgio Móndo, l'Etæ do Ràmmo, dîta Calcolìtico ò Eneolìtico ascì, o l'é o perîodo de pasàggio dónde l'é sciortîa a prìmma lavoraçión do ràmmo da arénte a l'ûzo difûzo di atréssi de prîa. Into Calcolìtico dötræ àrmi e atréssi vegnîvan prodûti in ràmmo ma sto perîodo o l'êa ancón pe-o ciù Neolìtico into seu caràtere. A-o mæximo ténpo, o reprezénta 'na fâze de l'Etæ do Brónzo prìmma da scovèrta che l'azónta de stàgno a-o ràmmo o formésse 'na lîga ciù dûa. L'Etæ do Ràmmo a peu dónca êse vìsta cómme 'n perîodo de pasàggio tra l'Etæ da Prîa e l'Etæ do Brónzo.

'N scîto archiològico in Sèrbia o contêgne a ciù antîga evidénsa de produçión do ràmmo a èrta tenperatûa de 7500 ànni fa. A scovèrta into 2010 a l'esténde a documentaçión conosciûa da fóndita do ràmmo ciù ò mêno de 800 ànni e-a seugerìsce chi-â técnica a ségge stæta inventâ in mòddo indipendénte in pàrte separæ de l'Àzia e de l'Ouröpa a-o mæximo ténpo, ciufîto che spantegâ da-a 'na sôla vivàgna. A metalurgîa a poriéiva êse sciortîa pe-a prìmma vòtta inta Mêza Lùnn-a Fèrtile, dónde a l'à inandiòu l'Etæ do Brónzo into IV milénio prìmma de Crìsto (segóndo a vixón tradiçionâ), scibén che de scovèrte da-a coltûa de Vinča òua són stæte datæ con seguéssa a pöco prìmma de quélle inta Mêza Lùnn-a Fèrtile. A Vàlle de Timna a contêgne evidénse d'estraçión do ràmmo 7000 ànni fa. O proçèsso de pasàggio da-o Neolìtico a l'Etæ do Ràmmo into Vixìn Levànte o l'é caraterizòu inti insémmi archiològichi da 'n derûo in provixón e ûzo de materiâle sgréuzzo d'èrta qualitæ. O Nòrd Àfrica e-a Vàlle do Nîlo àn inportòu a tecnologîa do færo da-o Vixìn Levànte e són anæti aprêuvo a-o seu córso de svilùppo de l'Etæ do Brónzo e de l'Etæ do Færo.

Preistöia in Ligùria

A preistöia in Ligùria a crêuve 'n èrco de ténpo ch'o va da-e prìmme prezénse de l'òmmo into Paleolìtico Inferiô scìnn-a l'Etæ di Metàlli, co-o sciortî da coltûa di Antîghi Lìguri ch'o ségna o pasàggio a-a prötostöia. E prìmme testimoniànse s'atrêuvan inta Gròtta do Vallonet, vixìn a Mentón, con di rèsti umoén de 900.000 ànni fa. L'ûzo de cavitæ naturâli in sce tùtto o teritöio o l'é bén conosciûo za a partî da-o Paleolìtico, con di scîti cómme a Gròtta do Prìnçipe a-i Bàussi Róssi vixìn a Ventimìggia (240 000 ànni fa), a Gròtta da Madònna de l'Àlma tra San Rémmo e Tàggia (55 000 ànni fa), a Gròtta de Ænn-e Càndie a Finâ (25 000 ànni fa) e-e Gròtte de Toiràn vixìn a Sànn-a (14 000 ànni fa).

O megalitîximo, ö sæ a manifestaçión de l'architetûa preistòrica caraterizâ da monuménti tiæ sciù con di gròsci magheu tagiæ pöco fìn, o l'é atestòu in Ligùria a partî da-o Neolìtico scìnn-a l'Etæ do Brónzo. Cómme esprescioìn de sto fenòmeno se mensónn-a prezénpio o Menhir de Tramónti do Neolìtico, into comùn de Spézza, e-e stàtoe stêle difûze inta Lunigiànn-a, a-i confìn co-a Toscànn-a. Spantegæ in sciô teritöio gh'é numerôze testimoniànse preistòriche de petroglîfi, ö sæ de inçixoìn in sce prîe, cómme prezénpio e "mâvégge" do Mónte Bêgo, ancheu in Frànsa, e "prîe scrîte" in sciô Mónte Béigoa, tra Vâze e-o Sascéllo, e-a Prîa de Issel into comùn de Mê. A partî da l'Etæ do Ràmmo sciòrte in sce tùtta a región i castelæ, di pàixi fortificæ d'in scê artûe dêuviæ pe-a diféiza, cómme quéllo d'Aóscio vixìn a Camóggi, quéllo de Zignægo into spezìn e quéllo do Mónte Bignón vixìn a San Rémmo.

A prötostöia da Ligùria a coménsa co-e prìmme atestaçioìn de popolaçioìn lìguri inte vivàgne scrîte, sorviatùtto di outoî grêghi, con tùtta probabilitæ za da l'VIII-VII sécolo prìmma de Crìsto (a primìscima testimoniànsa a l'é fòscia quélla de 'n framénto de l'Ezìodo riportâ da-o Strabón). In generâle se pénsa chi-â scritûa a fîse pöco ò pe nìnte difûza tra-i Lìguri Antîghi, zaché no s'atrêuva in sciô teritöio nisciùnn-a testimoniànsa scrîta da seu léngoa, fêua che de ræe iscriçioìn in arfabêto etrùsco, cómme quélle in sciâ stêle de Zignægo (VII-VI sécolo prìmma de Crìsto) e in sciâ stêle de Bigliolo (VI sécolo prìmma de Crìsto). De reçénte o riçercatô Adolfo Zavaroni o l'à propòsto 'na rivalutaçión do fenòmeno, dæto che ciù iscriçioìn scovèrte in Ligùria e in sce l'Apenìn tosco-emiliàn saiéivan segóndo lê l'espresción de 'n scistêma de scritûa naçionâle elaboròu za prìmma da romanizaçión. A tùtti i mòddi, a stöia vêa e pròpia a coménsa in Ligùria con l'introduçión scistemàtica da scritûa inta región, ö sæ co-a sotomisción de tribù lìguri a Rómma into II sécolo prìmma de Crìsto e-o seu proçèsso d'ascimilaçión a-a coltûa româna.

Periodizaçión da Preistöia e da Protostöia in Ligùria

Perîodo	Cronologîa	Caraterìstiche principæ
Paleolìtico Inferiô	950.000 - 120.000 ànni fa	Prìmme frequentaçioìn umànn-e do teritöio lìgure da pàrte de Homo erectus, òrganizaçión in soçiêtæ de cacioéi-racheugitoî, lavoraçión da prîa
Paleolìtico de Mêzo	120.000 – 38.000 ànni fa	Prezénsa de Homo neanderthaliensis
Paleolìtico Supeiô	38.000 ànni fa – 8.000 prìmma de Crìsto	Difuxón de Homo sapiens, lavoraçión de sèlce e òsse, evidénsa do cùlto di mòrti
Mezolìtico	8.000 – 5800 prìmma de Crìsto	Abandón de gròtte cómme abitaçioìn, produçión de ògètti menûi de prîa
Neolìtico	5800 – 3600 prìmma de Crìsto	Difuxón de l'alevaménto, de l'agricoltûa, da lavoraçión da çeràmica
Etæ do Ràmmo	3600 – 2200 prìmma de Crìsto	Primìscima lavoraçión di metàlli, ciù che âtro pe-a produçión d'ògètti ritoâli
Etæ do Brónzo	2200 – 900 prìmma de Crìsto	Difuxón da lavoraçión do brónzo, difuxón da constroçión di castelæ
Etæ do Færo	900 – 180 prìmma de Crìsto	Difuxón da lavoraçión do færo, contàtto co-e çiviltæ do Mediterànio
Etæ Româna	da-o II secolo prìmma de Crìsto	Romanizaçión da Ligùria e coménso da stöia antîga

Âtri progètti

Altri progetti

• Wikimedia Commons

• Wikimedia Commons a contêgne di files in sce preistöia