Principatu de Mu̍negu
MC |
Achësta pa̍gina e̍ scrita ün munegascu |
| |||||
| Imnu munegascu | |||||
| Sistema de guvernu | Munarchia constitüçiunale | ||||
| Principu | Albertu Segundu (2005-06-04) | ||||
| Ministru de Statu | Christophe Mirmand (2025-05-21) | ||||
| Lingue | Françese e munegascu | ||||
| Capitala | A Roca | ||||
| Süperfi̍cie | 2,02 km2 | ||||
| Pupülaçiun | 36.950 ab. | ||||
| Densita̍ | 18.292 ab/km2 | ||||
U Principatu de Mu̍negu[1] (Principauté de Monaco ün françese) e̍ ün paise d'Europa.
Mu̍negu e̍ ün Principatu guvernau per üna munarchia cunstitüçiunale cun Albertu Segundu per cavu de statu. Benche̍ u pri̍ncipu Albertu Segundu e̍ ün pri̍ncipu cunstitüçiunale, ëlu a̍ ün gran putere puli̍ticu. A Casa Grimaldi a̍ guvernau Mu̍negu despœi u 1297. A lenga ufiçiala e̍ u françese, aiçi̍ se parla u munegascu, lenga naçiunala, l'italian e l'anglese. L'Imnu munegascu (Hymne monégasque) o Marcia Naçiunale d'i Lealisti, e̍ l'imnu naçiunale d'u Principatu de Mu̍negu.
Geugrafia
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Territori
[modìfica | modìfica wikitèsto]U territori de Mu̍negu a̍ üna süperfi̍cie de 2,08 km², tantu ch'e̍ u segundu statu ciü̍ picenin a u mundu despœi u Vatican. U Principatu s'estende per üna banda de terra de 4.100 m longu u Mediterra̍neu, che ünvece e̍ larga tra 350 m e 1.050 m.
Ë rive de Munt'Age̍ (1.151 m) sun u puntu ciü̍ a̍utu d'u Principatu, fint'a 164 m, cun a piaça d'u Palaçi che se trova a 62 m. D'ë a̍utre muntagne vijine a Mu̍negu sun a Testa de Can (550 m) e u Munte Grossu (686 m).
Ün Mu̍negu nun gh'e̍ de scciüma̍ire ma sulu d'i picin valui, che sun l'Arma a San Ruman e a u Tenau, a Russa per u Larvotu, ë Gaumate per a Cundamina, a Rayana a ë Revëre e ë Pisciarele a ë Saline[2].
Cunfin
[modìfica | modìfica wikitèsto]U Principatu e̍ bagnau da u ma̍ da punente a meridiun, da ë a̍utre parte, ünvece, cunfina cun a França. Ün particulari, da süd-uest a punente gh'e̍ a cumüna de Cavu d'Ayu, a nord-uest achëla d'A Türbia e da setentriun a nord-est se trova Beausoleil.
Urganisaçiun territuriala
[modìfica | modìfica wikitèsto]

Mu̍negu a̍ qatre qartiei tradiçiunali, che ancœi arrivu a nœve qartiei urdinançai e setui reservau. I qartiei tradiçiunali sun:
- A Cundamina
- Munte Carlu
- Funtanaveya
- Mu̍negu-A̍utu o A Roca
E i qartiei urdinançai e setui reservai sun:
| Südivisiun | Süperfi̍cie | ||
|---|---|---|---|
| ün m2 | ün % | ||
| A Cundamina | Qartie̍ urdinançau | 295.843 | 14,6% |
| A Russa | Qartie̍ urdinançau | 176.888 | 8,7% |
| Funtanaveya | Qartie̍ urdinançau | 329.516 | 16,3% |
| Giardin esoticu | Qartie̍ urdinançau | 234.865 | 11,6% |
| I Muneghëti | Qartie̍ urdinançau | 115.196 | 5,7% |
| Mu̍negu-A̍utu | Setu̍ reservau | 196.491 | 9,7% |
| Munte Carlu | Qartie̍ urdinançau | 436.760 | 21,5% |
| U Larvotu | Qartie̍ urdinançau | 217.932 | 10,8% |
| Valun de Santa Devota | Setu̍ reservau | 23.485 | 1,2% |
| Tutale | 2.026.976 | 100,0% | |
Sto̍ria de Mu̍negu
[modìfica | modìfica wikitèsto]Urigine d'u nume
[modìfica | modìfica wikitèsto]Benche̍ l'etimulugia de Mu̍negu nun sice ben cia̍iria, de pare̍ generale cunvegne d'a tira̍ ciütostu da Monoïkos (Monoeci), A̍rcule li̍guru, che da Melkart (Menouha), A̍rcule feni̍ciu.
Preisto̍ria
[modìfica | modìfica wikitèsto]D'u Paleuli̍ticu anticu, l'omu abitava gia̍ ün Mu̍negu.
Antichita̍
[modìfica | modìfica wikitèsto]D'u 1297 Rainie̍ e Françua̍ Grimaldi, mascarau ün frate, se sun ümpadrunii d'a furtessa de Mu̍negu ciü per astü̍çia che per viulença.
E̍puca muderna
[modìfica | modìfica wikitèsto]Mu̍negu deve a u pri̍ncipu Antoni Primu bona parte d'ë soe furtificaçiue.
Mentun e Rocabrüna an fau parte d'u Principatu de Mu̍negu fint'a u 1848.
Carlu Terçu d'u 1866 a̍ dau u nume de Munte Carlu â roca de Spelüghe.
Cun u pri̍ncipu Rainie̍ Terçu, suvran de Mu̍negu despœ̍i 1949, un Principatu a̍ vistu u so' territoriu passa̍ da 157 a 192 e̍tari.
Sistema de guvernu
[modìfica | modìfica wikitèsto]

Mu̍negu e̍ üna munarchia cunstitüçiunale.
Ün ministru de Statu e trei cunseyei (Internu, Finançe, Travayi pü̍blichi) formu u Cunsiyu de guvernu.
U Cunsiyu naçiunale parti̍cipa a u putere legislativu a Mu̍negu.
Cültüra
[modìfica | modìfica wikitèsto]- Cumitau Naçiunale d'ë Tradiçiue Munegasche
- Institütu de Paleuntulugia ümana
- U Palaçi
Müsei
[modìfica | modìfica wikitèsto]Ge̍ije
[modìfica | modìfica wikitèsto]- A capela de San Giuane Batista
- A capela de San Nure̍
- A capela d'a Miserico̍rdia
Edücaçiun
[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Mu̍negu, l'ünsegnamentu püblicu a̍ principiau d'iesse dau ün françese versu u 1860.
E̍ ubligatori d'anda̍ â scœra da 6 a 16 ani; ma da 3 ani se po̍ cumença̍ cun a scœra materna. Ghe sun de scœre pü̍bliche sei materne e elementari, ün culege, ün liçe̍ d'ünsegnamentu generale e tecnulo̍gicu e ün liçe̍ d'ünsegnamentu prufessiunale.
L'ünsegnamentu d'a lenga munegasca e̍ ubligatori ünt'ë scœre elementari da u 1976, pœi per i primi dui ani d'u culege da u 1979.
Gastrunumia
[modìfica | modìfica wikitèsto]Religiun
[modìfica | modìfica wikitèsto]A religiun cato̍lica e̍ a religiun de statu.
Ecunumia
[modìfica | modìfica wikitèsto]Turismu e indüstria fan vive Mu̍negu.
Feste
[modìfica | modìfica wikitèsto]| Data | Nume | Remarca |
|---|---|---|
| 1 de zena̍ | Primu de l’Anu | |
| 27 de zena̍ | Festa de Santa Devota | Santa Devota, patruna d'u Principatu |
| Lünesdi̍ sücessivu de Pasca | Pasca d'u cavagnëtu | |
| 1 de ma̍giu | Festa d'u Travayu | |
| Zu̍veni, 40 giurni dopu Pasca | Ascensiun | |
| Lünesdi̍ sücessivu a se̍tima dume̍nëga dopu Pasca | Pentecosta | |
| Zu̍veni, 60 giurni dopu Pasca | Corpus Domini | |
| 15 d'austu | A Madona Assunta | |
| 1 de nuvembre | I Santi | Festa d'I Santi |
| 19 de nuvembre | San Rainie̍ | Festa Naçiunala |
| 8 de deçembre | Imacülata cunceçiun | Patruna d'a Catedrala |
| 25 de deçembre | Natale |
Sport
[modìfica | modìfica wikitèsto]Cumünicaçiue
[modìfica | modìfica wikitèsto]- Gara de Mu̍negu
- Portu de Mu̍negu
Note
[modìfica | modìfica wikitèsto]A̍utri prugeti
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Principatu de Mu̍negu
Vi̍nculi esterni
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (FR, EN) Gouvernement monégasque, in sce gouv.mc. URL consultòu o 24 zùgno 2026.
- (FR) Conseil national, in sce conseil-national.mc. URL consultòu o 24 zùgno 2026.
- (FR, EN, IT) Mairie de Monaco, in sce mairie.mc. URL consultòu o 24 zùgno 2026.
- (FR, EN, IT, ES, RU, DE, PT, ZH, JA, AR) Purtai ufiçiale d'u turismu, in sce visitmonaco.com. URL consultòu o 24 zùgno 2026.
| Contròllo de outoritæ | VIAF (EN) 130909670 · ISNI (EN) 0000 0001 2181 4116 · SBN (IT) SBNL004070 · LCCN (EN) n81101064 · GND (DE) 4040031-1 · BNF (FR) cb11945108x (data) · BNE (ES) XX451856 (data) · BAV (EN, IT) 497/12451 · CERL (EN) cnl00003034 · NDL (EN, JA) 00567822 |
|---|