Provincia Maritima Italorum

AR	Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese sitadìn

(LA) Provincia Maritima Italorum
Dèti aministratìvi
Lengue parlèi	Latìn
Dipendènte da	Impe(r)u bizantìn
Nasciùn	Dòppu du 584
Causa	Desfâse de l'eparchìa Urbicaria
Fìn	643
Causa	Cunquistâ dau Rota(r)i
Evulusiùn stò(r)ica
Presedüu da	Eparchìa Urbicaria
Seguìu da	Regnu lungubardu
Au(r)a parte de	Fransa Italia Munegu

A Provincia Maritima Italorum a l'è stèta ina pruvinsa de l'impe(r)u bizantìn ch'a cruviva grossu moddu u terito(r)iu da Ligü(r)ia d'ancöi.

Sto(r)ia

Cunquista bizantìna

A prefetü(r)a du preto(r)iu d'Italia, spartìa inte sò pruvinse

A Ligü(r)ia a l'è stèta cunquistâ dai bizantìn du 538, tèmpu da guèra cuntr'ai Gôti du 535-553, bèn che pe(r)ò i l'han missa in pâxe numma che du 554. Stu terito(r)iu u l'ha fètu parte de pruvinsa de Alpes Cottiæ ascì sutta aa duminasiùn bizantìna, cumm'u l'è cuntàu dau Paulus Diaconus inta sò descrisiùn de l'Italia avanti da l'invaxùn di lungubardi:

(LA) «Quinta vero provincia Alpes Cottiae dicuntur, quae sic a Cottio rege, qui Neronis tempore fuit, appellatae sunt. Haec a Liguria in eurum versus usque ad mare Tyr renum extenditur, ab occiduo vero Gallorum finibus copulatur. In hac Aquis, ubi aquae calidae sunt, Dertona et monasterium Bobium, Genua quoque et Saona civitates habentur.»	(LIJ) «A quinta pruvinsa de l'Italia a l'è quella de Arpe Còssie, ch'e pian u numme dau ré Còssiu, ch'u l'è visciüu ai tèmpi du Ne(r)ùn. Sta pruvinsa a se spande daa Ligü(r)ia versu süd-est fina au mâ Tirén; a punènte a l'è limitâ dai terito(r)i di Galli. A cumprènde e sitè de Acqui, cunusciüa pe'e sò ègue câde, Turtûna, u munastê de Bòbbiu, Zena e Sauna.»
(Paulus Diaconus, Historia Langobardorum, II, 16.)

U se pènsa che sta pruvinsa a fusse a sêde d'ün di quattru düchèi bizantìn de frunte(r)a missi a difènde e Arpe e, intu detaju, u l'é(r)a quellu a prutesiùn de Arpe Graie e Còssie. Pe' cuntu de quant'u gh'è scrìtu inta Pragmatica Sanctio du 554, a pruvinsa a gh'axeva pe' cappu in guvernatû sivìle, u Iudex provinciae, numinàu dai veschi e dae gènte de cuntu.

L'eparchìa Urbicaria

A spartisiùn de l'Italia, pe' cuntu du Zorzu Cipriu, inte de eparchìe du 580. Ricustrusiùn ch'a ne vegne dai stüddi du Pier Maria Conti, ch'i nu mancan de critiche; l'eparchìa Urbicaria a l'è marcâ cu'u maròn.

Du 569 i lungubardi i l'han piàu Milàn e a ciü parte du nord-ovest de l'Italia, au puntu che u Paulus Diaconus u scrive che a l'impe(r)u u gh'é(r)a restàu numma ch'e sitè ligü(r)i in scia Rive(r)a. A ògni moddu, in ve(r)itè u pà che i lungubardi, a l'imprinsippiu da sò espansciùn, i l'avessen cunquistàu numma che e tère a setentriùn du Po, cun Süsa e Anagnia ch'e sun finìe ai Franchi du 575-577 e l'ìsu(r)a Cumacìna ch'a l'è stèta piâ da l'Authari numma che du 588. Intu mèntre, armenu pe' quarche studiusu, a pruvinsa de Alpes Cottiæ a sa(r)ea stèta supressa e tacâ a de âtre pruvinse (pe'e tère ch'e l'é(r)an restèi ai bizantìn fra Ligü(r)ia, Tuscia, Vale(r)ia, Picén e Campania du nord) inta cuscì dìta eparchìa Urbicaria, fundâ a l'in gì(r)u au 580. Sta teurìa a g'ha de fundamèntu in scia Descriptio orbis Romani du geografu Zorzu Cipriu, scrìta ciü o mênu du 610, ch'a spartisce l'aministrasiùn bizantìna de l'Italia inte sinque eparchìe. Pe'i studiusi Ubaldo Formentini e Pier Maria Conti a parte da Descriptio orbis romani ch'a parla de divixùi aministratìve de l'Italia bizantìna a fa(r)ea de rife(r)imèntu aa situasiùn pe'u periudu 578-580 e che l'agregasiùn da Ligü(r)ia a st'eparchìa a fusse ina pulitica d'emergènsa, pe' fà vegnì ciü segü(r)u u cuntrollu de Rumma in simma ae regiùi de punènte facièi in sciu mâ. Dunca, pe' sti studiusi, a creasiùn da Provincia Maritima Italorum a sa(r)ea vegnüa de doppu de sta mesü(r)a d'emergènsa. De quelli tèmpi, pe'u Zorzu Cipriu, inta Ligü(r)ia e intu Piemunte i bizantìn i gh'axevan ancù u cuntrollu de Neapolis e Γὰραντα intu Piemunte e de Vintimìa, Zena e Lüni inta Ligü(r)ia.

Di âtri stò(r)ichi cumme u Salvatore Cosentino i l'han pe' cuntru missu in dübbiu l'existènsa de sta rifurma aministratìva, pe' tantu ch'i cunscide(r)an nu gua(r)i precisa a parte dedicâ a l'Italia inte l'ope(r)a du Zorzu Cipriu. Defèti, vellu u ne vegnìva de prubabile da l'Armenia e, dunca, u l'è bèn puscibile ch'u nu gh'avesse gua(r)i d'infurmasiùi in sce l'Italia, ch'u n'ave(r)ea tratàu e spartisiùi inte sinque eparchìe pe' mezzu de de funte spanteghèi e ch'e nu sciurtivan drìte daa cancele(r)ìa de l'impe(r)u, pe' rivà cuscì a 'na descrisiùn ch'u nu se ne pò fi(r)à gua(r)i. D'âtra parte, pe'u Cosentino, sta spartisiùn de l'Italia in te sinque eparchìe a nu l'ande(r)ea d'acôrdiu cun quant'u gh'è scrìtu inte de funte italiche de quelli tèmpi, cumme e epigrafe e e lette(r)e du Pappa Grego(r)iu Magnu.

A Provincia e a sò fìn

A ògni moddu, ciü o mênu du 584, l'eparchìa Urbicaria a l'è stèta supressa e a parte da Ligü(r)ia ch'a l'é(r)a restâ ai bizantìn a l'ha piàu u numme de Provincia Maritima italorum, titulu ch'u s'è truvàu scrìtu pe'a primma votta inte l'ope(r)a de l'Anònimu de Ravenna, geografu da fìn du VII seculu, mèntre cu'e Epistole du Pappa Grego(r)iu Magnu u manca du tüttu de pruvinse ch'e l'aggen stu numme lì. I scâvi archeulogichi fèti fra Vintimìa, Arbenga e Lüni i l'han pruvàu che i traffeghi pe' mâ fra a Ligü(r)ia e e âtre regiùi i l'é(r)an restèi strêti. Intu mèntre, sutt'au ré Authari e, de doppu, cu'u ré Agilulf, i lungubardi i se sun spanteghèi ancù de ciü e, a l'in gì(r)u du 599, i l'han piàu u Bassu Piemunte, in moddu che cuscì a Ligü(r)ia bizantìna a s'è strêta numma che ae còste, finèndu destacâ dae âtre tère di bizantìn quande ch'e sun caütte e furtesse de Bismantova e de Suriano-Filattiera. E tère di lungubardi e l'é(r)an u(r)amài tantu vixìne au mâ che u Pappa Grego(r)iu Magnu u l'ha scrìtu ch'u a növa da nasciùn du fìu de Agilulf, Adoloald, a gh'é(r)a rivâ cu'in papê spedìu nu gua(r)i da distante da Zena.

E tère di lungubardì e di bizantìn aa mòrte du ré Agilulf du 616

Inti ürtimi ànnu du regnu de l'Agilulf e, de doppu, sutt'a l'Adoloald e a l'Arioald, i lungubardi i sun stèti in pâxe cu'i bizantìn, ma quandu che u cumandu u l'è passàu au Rota(r)i, du 636, a l'è cumensâ ina pulitica d'espansiùn ai dànni di terito(r)i vixìn. Intu 639 u növu ré u l'ha piàu Opitergium e Altinum intu Venetu mèntre, du 643, u l'ha pruvàu fina a atacâ Ravenna, batènduse dau sciümme Scoltenna cuntr'a l'armâ bizantìna. Inte quella ucaxùn u Rota(r)i u l'ha guagnàu a bataja, pe(r)ò a sò vito(r)ia a nu l'è stèta cuscì grande cumm'u se tröva inti scrìti, de parte, d'alantu(r)a: defèti, u ré u l'ha mulàu l'intensiùn de cunquistà Ravenna e u s'è purtàu a punènte, cuntr'aa Ligü(r)ia bizantìna.

Inti ürtimi mesi du 643, u ré di lungubardi u l'ha dunca finìu de cunquistà tütta e tère bizantìne inta Ligü(r)ia:

(LA) «Chrotharius cum exercitu Genavam maritimam, Albinganum, Varicottim, Saonam, Ubitergium, et Lunam civitates littoris maris de imperio auferens vastat, rumpit, incendio concremans, populum diripit, spoliat et captivitate condemnat; murosque earum usque ad undamentum destruens, vicos has civitates nominare praecepit.»	(LIJ) «Rota(r)i u l'ha piàu a l'Impe(r)u, derucandule e brüxandule cu'a sò armâ, e sitè in sciu mâ, e dunca Zena ma(r)itima, Arbenga, Va(r)igotti, Sauna, Ubitergium [Udersu, intu Venetu] e Lüni, sachezzandu, despuiandu e cundanandu a êsse servi e sò gènte; de ciü u l'ha derucàu e mü(r)aje de ste sitè, e u l'ha cumandàu che ste sitè e fussen ciamèi paisi»
(Fredega(r)iu, Crunaca, IV, 71.)

In ve(r)itè a descrisiùn de tütti sti dànni ch'a se tröva intu Fredega(r)iu, che de spessu u nu l'è gua(r)i precisu (au puntu da mette sti fèti inte l'ànnu 630), a l'è stèta piâ mênu aa lette(r)a daa stu(r)iugrafìa d'ancöi. Sti föghi, dànni, gènte fète scciave, sitè ch'e l'han persu e sò mü(r)aje e a sò cundisiùn, i panen ciü lighèi aa surpresa di testimôni, ch'i ne vegnìva da 'na quarantêna d'ànni de pâxe e che cuscì i l'han turna avüu da fà cu'a guèra. De ciü, u fètu ch'i sa(r)ean vegnüi scciavi u nu curispunde ai moddi de l'espansciùn lungubarda, passàu setant'ànni da quande ch'i l'é(r)an rivèi inte l'Italia, tantu ch'u nu gh'è d'âtre testimunianse ch'e parlen de sta pratica. Ascì quant'u s'è truvàu inti scâvi archeulogichi u pà dife(r)ènte dae devastasiùi cuntèi dau Fredega(r)iu: inte sitè d'alantu(r)a, defèti, numma che Arbenga a pà ch'a l'agge patìu du fögu e di gran dànni au tèmpu da cunquista lungubarda du 643. Inte âtre sitè da Ligü(r)a, cumme Lüni, Sauna e Vintimìa, u nu s'è truvàu de pröve du genere pe'u tèmpu du passaggiu daa duminasiùn bizantìna a quella lungubarda. Defèti, e tracce ch'e ghe sun stète descuvèrte e sa(r)ean da ligà ae invaxùi barba(r)iche du V seculu e nu aa cunquista lungubarda du VII seculu.

Nòtte

Nòtte au tèstu

Nòtte bibliugrafiche

Bibliugrafìa

• (FR) Bernard Bavant, Le duché byzantin de Rome. Origine, durée et extension géographique, in Mélanges de l'Ecole française de Rome. Moyen-Age, Temps modernes, vul. 91, n. 1, 1979, pp. 41-88.
• (EN) Neil Christie, Byzantine Liguria: An Imperial Province against the Longobards, A.D. 568-643, in Papers of the British School at Rome, vul. 58, 1990, pp. 229-271.
• (IT) Lidia Capo, Commento, in Paolo Diacono, Storia dei Longobardi, Milàn, Lorenzo Valla/Mondadori, 1992, ISBN 88-04-33010-4.
• (IT) Sandra Origone, La Liguria nell'età esarcale (PDF), in Porphyra, n. 8, nuvèmbre 2006, pp. 12-25 (archiviòu da l'url òriginâle o 4 màrso 2016).
• (IT) Salvatore Cosentino, Storia dell'Italia bizantina (VI-XI secolo): da Giustiniano ai Normanni, Bulògna, Bononia University Press, 2008, ISBN 978-88-7395-360-9.