Regio IX Liguria
AR |
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese sitadìn |
| (LA) Regio IX | |
|---|---|
| Dèti aministratìvi | |
| Lengue parlèi | Latìn |
| Dipendènte da | Impe(r)u Rumàn |
| Nasciùn | Primma du 14 d.C. |
| Causa | Rifurma de l'Augüstu |
| Fìn | III seculu |
| Causa | Rifurma du Diocletianus |
| Evulusiùn stò(r)ica | |
| Presedüu da | Gallia Cisalpina |
| Seguìu da | Alpes Cottiae Aemilia et Liguria |
| Au(r)a parte de |  Fransa Italia Munegu
|
A Regio IX a l'é(r)a üna de unze regiùi ch'e spartivan l'Italia rumâna ai tèmpi de l'Augüstu.
Geugrafìa
[modìfica | modìfica wikitèsto]
U terito(r)iu da Regio IX u cruviva tütta a Rive(r)a dau sciümme Va(r)u, pôcu ciü a punènte de Nicaea (Nissa), fina aa bucca du Macra (u Magra)[1] a levante, pe' 211 mija inte tüttu[2].
Partèndu da punènte, dau sciümme Va(r)u, u Pliniu u Veggiu u cunta che in sciu mâ u se truvava Nicaea, u sciümme Palo (u Pavajùn) e a sitè di Vediantii, Cemenelo (Cimiez), pe' rivà dunca au portus Herculis Monoeci, d'ancöi Munegu. Fra e gènte lìgü(r)i ch'e staxevan intu terito(r)iu da Regio IX au de là de Arpe, u l'è mensunàu cumme e ciü impurtanti i Sallui, i Deciates e i Oxubi, ciü che i Veneni, i Turri, i Soti, i Bagienni, i Statielli, i Binbelli, i Maielli, i Caburriates, i Casmonates e i Velleiates[3]. Cun l'andà avanti pe'a Rive(r)a, u se scuntrava u sciümme Rutuba (a Röia), cu'a sitè de Album Intimilium (Vintimìa), e u sciümme Merula (de prubabile A Sènta), cu'a sitè de Album Ingaunum (Arbenga). Ciü avanti u gh'é(r)a u portus Vadorum Sabatium (Vadu), u sciümme Porcifera (u Punseve(r)a), Genua (Zena), u fluvius Fertor (fòscia u Besagnu) e portus Delphini (Portufìn). A l'ürtimu, passàu Tigulia, ciü a l'entrutèra, u se truvava ancù Segesta Tiguliorum (Sestri Levante), pe' rivà cuscì au flumen Macra, ch'u marcava u cunfìn da Ligü(r)ia[4], nu gua(r)i distante daa sitè de Luna (Lüni). Inte tère au de là di munti, inta Regio IX u gh'é(r)a ancù e ricche sitè de Libarna, Dertona (Turtûna), Iria (Vughe(r)a), Vardacas (Casâ Munferàu), Industria (Monteu da Po), Pollentia (Pulènsu), Correa Potentia (Chieri), Foro Fulvi o Valentinum (Vìlla do Fo(r)u), Augusta Bagiennorum (Bêne Vagienna), Alba Pompeia (Arba), Hasta (Asti) e Aquis Statiellorum (Acqui)[5].
A l'in gì(r)u, a Regio IX a cunfinava a punènte cu'a pruvinsa de Alpes Maritimae, a setentriùn cu'a pruvinsa de Alpes Cottiae e cu'a Regio XI Transpadana, a levante cu'a Regio VIII Aemilia e a südest cu'a Regio VII Etruria. Mèntre che, e ciü votte, i cunfìn de regiùi i l'é(r)an marchèi da quelli di municipium e de sitè ch'e gh'é(r)an drentu, inte quarche câxu i l'andaxevan apröu ai sciümmi, fètu ch'u capita pe'a Regio IX tantu cu'u Pò, a setentriùn, che cu'u Magra, a levante[6].
Sto(r)ia
[modìfica | modìfica wikitèsto]Fundasiùn
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Alantu(r)a, u numme ufisiâle da regiùn u nu gh'axeva a zunta du titulu Liguria, ch'u ne vegne daa pratica di studiusi mudèrni de ciamà e regiùi d'Augüstu segundu e gènte ch'e ghe staxevan. Defèti, e tère di Lìgü(r)i e se spandevan, armenu inte di tèmpi ciü antighi, in sce 'na regiùn ciü grande de quella rumâna, dai tèrmi nu gua(r)i cè(r)i. A ògni moddu, de prubabile, a l'andaxeva a setentriùn fin'au Po, versu levante a cunfinava cu'i Tyrrhenoi, fòscia pe' mezzu de l'Arnu, mèntre a punènte i Lìgü(r)i i staxevan fina in sciu Ròdanu, a cuntattu cu'u mundu celticu e elenicu[7].
A Regio IX, cumme e âtre dêxe regiùi, a l'è stèta istituìa int'in ànnu scunusciüu pe' vuluntè de l'Augüstu, che de quelli tèmpi, pe' l'aministrasiùn du terito(r)iu, u l'axeva inandiàu ascì di distrêti pe' area de cumpetènsa di sò funsiuna(r)i. Presèmpiu, stu lì u l'é(r)a u câxu di senatûi indichèi dau princeps e numinèi pe' cunsürtu du Senàu e, ciü avanti, di praetor e di equites, bèn che a cumpetènsa di segundi a l'é(r)a estesa in sc'in distrêtu numma che quande i gh'axevan a cura viarum[6].
In scia mane(r)a de spartì e regiùi, u pà che l'Augüstu u secce andètu apröu a di crite(r)i de etnìa e de pulitica, scibèn ch'u nu manche de ecesiùi cumm'u l'è stètu pe'a Regio IX, dau terito(r)iu ciütòstu strenzüu da quellu dund'i staxevan i Lìgü(r)i. A ògni moddu, a funsiùn de ste regiùi a nu l'è ancù gua(r)i cè(r)a, bèn che de prubabile u gh'é(r)a a necesitè de creà de divixùi aministratìve ch'e vegnissen a taju pe'u catastru. Defèti, stu lì u serviva pe' rivà au cuntu du census, scistema duve(r)àu inta rifurma de tasce spunciâ da l'Augüstu inte quelli ànni[6].
Cangiamènti
[modìfica | modìfica wikitèsto]A strutü(r)a aministratìva vusciüa da l'Augüstu, cu'u passà du tèmpu, a l'ha mustràu u besögnu d'ina rifurma ch'a a cangesse, pe' tantu ch'e scangiavan e carateristiche suciâli, ecunòmiche e pulitiche de l'Impe(r)u. A mancansa de curdinamèntu fra u pute(r)e de Rumma e quellu de pruvinse, tampì sutt'au Claudius, quand'u l'è spa(r)ìu di magistrèi pe' l'Italia cumme i quaestores, a l'axeva purtàu a afidâse ai vinculi de patrunàu e a ina gran autunumìa de aministrasiùi lucâli, sènsa de curdinamèntu cu'u guvèrnu centrâle de l'impe(r)u. Pe' sta raxùn lì, fina dau II seculu u l'è cumensàu ina crixi ch'a l'ha purtàu aa creasiùn de di növi distrêti aministratìvi, ch'i l'han anticipàu e pruvinse du Diocletianus[6].
Tèmpu de l'Hadrianus, insemme a l'istitusiùn de di növi funsiuna(r)i du Senàu, a Regio IX a l'è finìa inte ün di quattru distrêti centrâli afidèi ai consulares, de prubabile inte quellu ch'u cruviva u sèntru da penisu(r)a pe'a parte a punènte di Apenìn. Ai tèmpi du Marcus Aurelius a Liguria, insemme a l'Aemilia e aa Flaminia, a furmava ün di quattri distrêti afidèi a di iuridici ma fòscia, zà aa fin du sò regnu, u gh'è stètu di cangi a stu distrêtu cu'u scangiâse da Flaminia cu'a Tuscia. U Septimius Severus u l'ha tucàu turna a spartisiùn aministratìva pe' rivà a in scistema a sinque distrêti ch'u l'è restàu in vigû fina aa mitè du III seculu, quande l'Etruria a l'è stèta destacâ da Aemilia e Liguria[6].
Nòtte
[modìfica | modìfica wikitèsto]- ↑ Pliniu u Veggiu, Gheographiká, V, 2,5
- ↑ Pliniu u Veggiu, Naturalis Historia, III, 49
- ↑ Pliniu u Veggiu, Naturalis Historia, III, 47
- ↑ Pliniu u Veggiu, Naturalis Historia, III, 48
- ↑ Pliniu u Veggiu, Naturalis Historia, III, 49
- 1 2 3 4 5 Lilli, 2004
- ↑ Spadea & Mercando, 2004
Bibliugrafìa
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (LA) Pliniu u Veggiu, Naturalis Historia.
- (EL) Strabùn, Γεωγραφικά [Gheographiká].
- (IT) Manlio Lilli e Liliana Mercando, L'Italia romana delle Regiones. Introduzione, in Il Mondo dell'Archeologia, Istituto della Enciclopedia Italiana, 2004.
- (IT) Giuseppina Spadea e Liliana Mercando, L'Italia romana delle Regiones. Regio IX Liguria, in Il Mondo dell'Archeologia, Istituto della Enciclopedia Italiana, 2004.
Âtri prugètti
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Regio IX Liguria
Ligammi de fö(r)a
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (IT) IX REGIO AUGUSTEA - LIGURIA, in sce romanoimpero.com. URL consultòu o 17 zùgno 2026.