Risìpola

ZE	Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ

A risìpola (da-o grêgo antîgo ἐρυσίπελας, erysípelas, "pélle róssa"), dîta ascì ventoservìn ò bisciæa, a l'é 'n'infeçión acûta da pélle ch'a tócca o dèrma profóndo e in pàrte l'ipodèrma, caxonâ da dötréi batérri. O prinçipâ responsàbile o l'é o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A e de vòtte o Staphylococcus aureus ò di âtri gèrmi mêno comùn.

Risìpola in sce 'na gànba

O pónto dónde o batério o s'infîa o peu êse 'na lexón picìnn-a da pélle, cómme pe exénpio 'na ferîa, 'n'ongiâ, 'na pontûa d'insètto ò l'infeçión de 'n fónzo tra-e dîe ch'a pòrta a pélle a macerâ. I scîti ciù comùn dónde a moutîa a sciòrte són e bràsse, e gànbe e-a fàccia; a condiçión a l'interèssa de ræo tùtte dôe e pàrte do còrpo.

Difuxón

A risìpola a l'é ciù frequénte tra-e fémine e-a seu inçidénsa a l'é anæta zu dòppo o svilùppo di antibiòtichi e-o megioaménto de condiçioìn sanitâie. A moutîa a peu tocâ tùtti i grùppi d'etæ, ma a l'é ciù comùn inti vêgi e inti figeu. In Ouröpa a l'à 'n'inçidénsa de 10-100 câxi l'ànno ògni 100.000 abitànti, ma a l'é ciù èrta inte dötræ zöne giögràfiche cómme i Pàixi do Nòrd. I fatoî de réizego prinçipæ tîan drénto l'insciàggia linfàtica, o ristàgno venôzo, o diabête, l'êse gràsso, l'inmunodepresción e l'etæ.

Tàscio de mortalitæ da risìpola in Ligùria da-o 1887 a-o 1955; i antibiòtichi sorfamìdichi són arivæ in Itàlia dòppo o 1935 e-e penicilìne dòppo o 1946.

Caxón

I batérri responsàbili da moutîa són pò-u ciù quélli do génere Streptococcus, in particolâ i Streptocòcchi β-emolìtichi, ö sæ quélli che in cortivaçión destrûan do tùtto e çélole rósse do sàngoe. Tra quésti, de sòlito o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A (Streptococcus pyogenes) o l'é tegnûo pò-u responsàbile prinçipâ. L'infeçión a l'é de spésso sostegnûa da Streptocòcchi de grùppo B, C e G ascì, sorviatùtto o Streptococcus dysgalactiae subspecies equisimilis, insémme a-o Streptococcus equi subspecies zooepidemicus, in càngio o ròllo do Staphylococcus aureus inta moutîa o no l'é do tùtto ciæo. Storicaménte a risìpola a corpîva pò-u ciù a fàccia e a l'êa caxonâ da-i Streptocòcchi de grùppo A, ma inti ànni gh'é stæto 'n càngio da distribuçión e de l'eçiologîa, cosci che i Streptocòcchi de grùppo no A són stæti trovæ sénpre ciù cómme caxón da moutîa. In generâle e scitoaçioìn che pòrtan o batério a descadenâ a moutîa són a prezénsa de lexoìn da pélle, i problêmi do gîo do sàngoe e-o diabête

Streptococcus pyogenes

Svilùppo

L'infeçión ch'a caxónn-a a risìpola a l'é permìssa da-a prezénsa de 'na lexón ch'a rónpe a fonçión de barêa da pélle, cómme pe exénpio 'na ferîa picìnn-a, 'na pontûa d'insètto, 'n'ùlçera, l'infeçión de 'n fónzo ò 'na zèrbia. A lexón a làscia intrâ inta pélle e inte mucôze danezæ i batérri, che fan partî 'na chéita de reaçioìn de l'insciamaçión ch'a pòrta a-i ségni e a-i scìntomi clìnichi caraterìstichi da moutîa. Un ròllo fondamentâle into svilùppo da risìpola o l'é zugòu da-i fatoî de virolénsa di Streptocòcchi, cómme a proteìnn-a M, a streptolizìnn-a O e S, a streptochinâxi, a jaluronidâxi e âtri enzîmi d'agresción. Quésto o l'asegûa l'adexón di batérri a-e çélole de l'epitêlio, l'invaxón di tesciûi e l'evaxón da-e rispòste inmunitâie.

I batérri se spàntegan into scistêma linfàtico superfiçiâle e pròvocan 'na fòrte insciamaçión locâle ch'a fa tapâ i vâxi da lìnfa. O blòcco linfàtico o l'inpedìsce o normâle drenàggio di lìquidi e o caxónn-a a tìpica insciàggia dûa e lùstra da pélle. O scistêma inmunitâio o rispónde a-o batério e a-e seu toscìnn-e, cómme e ezotoscìnn-e pirògene, con relasciâ de citochìnn-e d'insciamaçión (IL-1, IL-6, TNF-alfa). Quésto o pòrtà i vâxi a inlarghîse, con rosô e rescâdaménto, e o descadénn-a i prìmmi scìntomi scistémichi, cómme frêve èrta inprovîza e fòrte tremaxón, che de spésso vêgnan prìmma da ciàstra in sciâ pélle.

Diàgnoxi

A diàgnoxi de risìpola a l'é clìnica e no gh'é bezéugno di exàmmi de laboratöio. E çélole giànche, a VES e-a PCR èrte són comùn ma no càngian o manézzo ò o ciàn de cûa pi-â ciù pàrte de persónn-e. A cortivaçión do sàngoe a l'é de ræo de bónn-a réiza e de sòlito a no l'é domandâ, ma a peu êse tegnûa in conscideraçión pe-i paçiénti inmunoconpromìsci con scìntomi. Peu êsighe bezéugno d'anâ ciù a fóndo co-i exàmmi pe-i paçiénti che fan ûzo de dröghe in endovénn-a, con pròtexi de vàlvole do cheu ò con âtri apægi intravascolâri.

• 
  Risìpola in sciâ fàccia
• 
  Risìpola in sce 'n bràsso
• 
  Risìpola in sce 'na gànba

Istopatologîa

A l'exàmme istopatològico se peu amiâ 'n inlarghiménto scignificatîvo di vâxi, l'insciàggia do dèrma e l'invaxón di batérri into tesciûo linfàtico e conetîvo; l'invaxón di vâxi do sàngoe a l'é ræa.

Diàgnoxi diferençiâle

Gh'é de moutîe che pêuan asomegiâ a-a risìpola, dæto che se prezéntan con rosô, rescâdaménto, insciàggia e dô. E diàgnoxi ciù gréivi tîan drénto a borscîte sètica, l'artética sètica, a fascîte necrotizànte, a celulîte òrbitâia, a tronbôxi venôza profónda, a phlegmasia cerulea dolens, a tenoscinovîte di flesoî e-a scìndrome da shock téuscego; diàgnoxi mêno pezànti són a celulîte, a pistéma, o panerìsso e-a podrâga.

Cûa

A penicilìnn-a cómme terapîa da sôla a rèsta l'antibiòtico de prìmma lìnia dêuviòu pe cuâ a risìpola. A covertûa cóntra o Staphylococcus aureus rexisténte a-a meticilìnn-a (MRSA) a l'é controvèrsa e pò-u sòlito a l'é arecomandâ inti paçiénti con tràoma profóndo, evidénsa d'infeçión da MRSA inte di âtri scîti, ûzo de dröghe in endovénn-a ò scìndrome da rispòsta insciamatöia scistémica. A ciù pàrte di paçiénti co-a risìpola pêuan êse cuæ a câza con antibiòtichi pe bócca; a terapîa arecomandâ a dûa 5 giórni ma o perîodo o peu êse prolongòu a 10 giórni se l'infeçión a no megiôa. Inte dötréi câxi però s'arecomànda de mêgâ o paçiénte into contèsto de l'uspiâ. E infeçioìn ciù sevêre pêuan avéi bezéugno in azónta da cûa co-i corticosteròidi e-a prezénsa de 'na pistéma ò de cancrêna a l'inpónn-e a rimoçión chirùrgica. Âtri trataménti de supòrto són l'idrataçión, conprescioìn fréide e acetaminofêne pe-a frêve e-o tiâ sciù e estremitæ. Pe prevegnî e rechéite inte çèrti paçiénti, l'ûzo de penicilìnn-e o móstra 'na riduçión do 69% do réizego de desvilupâ tórna l'infeçión (pe exénpio, a profilàsci con penicilìnn-a pe bócca o eritromicìnn-a dôe vòtte a-o dì pe 4-52 setemànn-e ò penicilìnn-a G benzatìnn-a intramóscolo). A tùtti i mòddi rèsta inportànte o trataménto ò o contròllo di fatoî de réizego.

Prògnoxi

In generâle a risìpola a rispónde bén a-i antibiòtichi pe bócca e-a prògnoxi a l'é bónn-a. E conplicaçioìn pêuan êse a formaçión de 'na pistéma, a scarlatìnn-a, a premonîa, a meningîte, a nécroxi da pélle, a pòrpora emoràgica, a tronboflebîte e-a formaçión de vescîghe. A probabilitæ de rechéita da moutîa a l'é èrta, tra-o 11% into prìmmo ànno pe-i paçiénti d'anbolatöio e-o 46% in tréi ànni pe-i paçiénti inti uspiæ.

Mêxìnn-a popolâ

Into pasòu a risìpola a l'êa 'na moutîa bén bén difûza, sorviatùtto in caxón de scàrse coniçioìn de netîxe e da mancànsa de antibiòtichi. A tocâva in particolâ i contadìn e-i pastoî inte canpàgne, dónde o travàggio da tæra e-a cûa de béstie favorîvan l'infeçión de lexoìn da pàrte di batérri. Defæti, prìmma de l'arivâ di antibiòtichi inti ànni Trénta, a moutîa a l'avéiva 'na mortalitæ do 15% e a l'êa squæxi de lóngo mortâ inti vêgi e inti figeu, ma co-a difuxón di sorfamìdichi a mortalitæ a l'é chéita a-o 2% (ancheu mêno de l'1%).

Tra-i remédi da mêxìnn-a popolâ l'êa difûzo a segnatûa, ö sæ a pràtica de dêuviâ di gésti ò di ògètti speçìfichi, de spésso pe trasferî a moutîa da-o maròtto a 'n ògètto; o mêgón o poéiva prononçiâ ascì de fórmole màgiche trasmìsse a vôxe ò de òraçioìn crestiànn-e. Pâ che segnâ a risìpola o fîse 'na pràtica bén bén antîga, dæto che za 'n documénto do 23 de dexénbre do 1555 o ripòrta 'n proçèsso cóntra 'na dònna de Ségno, a Pessana Gentile, acusâ da-o Vicâio de l'Inquixiçión de strionézzo perché a dêuviâva di remédi pe-e moutîe cómme a segnatûa da bixera.

«se alcuno homo o dona ha alcuna bixera, gli dixe parole per farnela andare: Bixia serpentina per una via se n'andava. Jesu Christo se intopava: Onde vai bixa serpentina? Jo vado in la carne de l’homo et de la femina. Tornatene indrieto bixia serpentina; te ne anderai in Mescina, te ne anderai in Babilonia, te farano le come, ti te dislocrai come fa la giasa al sole, e lo sale in lo lavezo»

(Documénto do proçèsso cóntra a Gentile Pessana)

De sòlito a risìpola a l'êa segnâ co-ìn anéllo d'öo, ma a segónda da zöna e do mêgón se poéiva dêuviâ de monæe de ràmmo, scûi d'argénto, conbinaçioìn d'ògètti de rammo, argénto e öo insémme ò dónca de færo, argénto e öo ascì. Quànde a risìpola a corpîva a fàccia, a segnatûa a l'êa praticâ co-ìn camìn particolâ pe fâ corî o sàngoe, dæto che gh'êa a credénsa che fâlo arivâ a-o cheu o l'aviéiva portòu a-a mòrte. Inte l'àrea d'Inpêia l'é atestòu l'ûzo de 'na prîa pe tocâ a zöna de pélle maròtta, de mainêa da inprexonâ o mâ drénto de l'ògètto, con reçitâ e paròlle aprêuvo:

«Và vîa, camìnn-a, inte sta prîa te confìnn-a!»

(Fórmola pe cuâ a risìpola)

A tùtti i mòddi e fórmole poéivan cangiâ asæ a segónda da persónn-a che e conoscéiva e-e dêuviâva.

«Uscipélla serpentina te sutàro in tra marina»

(Fórmola pe cuâ a risìpola a Rèsso)

In càngio, inte l'entrotæra zenéize l'é documentòu o "remédio di nêuve færi", dónde a risìpola a vegnîva segnâ con nêuve qualitæ de færi despæge, cómme pe exénpio 'n ciöo, 'n cotéllo e cosci vîa, tànto chò-u mêgón o reçitâva de fórmole che vegnîvan trasmìsse a vôxe. I nêuve færi vegnîvan pöi mìssi sótta a-o lètto do maròtto e-o rîto o l'êa ripetûo pe træ vòtte. Into savonéize, in càngio, se mensónn-a a pràtica de dêuviâ 'na làmma de metàllo, pe exénpio de 'n vêgio cotéllo ò 'na coétta ascì pe pasâla de ciàtto in sciâ zöna de pélle maròtta. A làmma a vegnîva fæta strisciâ da de d'âto vèrso o bàsso pe 'n nùmeo fìsso de vòtte, con reçitâ in cheu e paròlle: "biscia, biscia serpentinn-a vattine via"

Inte dötræ zöne da Ligùria a risìpola a l'êa ciamâ bisciæa ascì, dæto che se credéiva ch'a fîse provocâ da 'na bìscia intrâ inte càrne, in caxón do camìn "a mòddo de serpénte" de l'insciàggia. A ciànta da bisciæa (Dragunculus vulgaris Sch.) a l'êa dêuviâ pe mêgâ a risìpola, con tùtta probabilitæ pe l'analogîa do nómme tra-a moutîa e-o seu supòsto remédio, cómme capitâva pe tànti âtri câxi inta mêxìnn-a popolâ. Inta Bórmia s'aregòrda a pràtica d'apricâ a pélle da mûta da bìscia (šföie ed biša) in sciô maròtto, ma ànche l'ûzo de 'n anéllo d'öo (ané d'oř) da pàrte de dötréi ch'êan boìn a segnâ a bisciæa (šñé a bišeřa). L'é ciæo che nisciùnn-a de quéste pràtiche a l'é riconosciûa da-a mêxìnn-a ofiçiâ d'ancheu e dónca ricorî a remédi scimìli in càngio de cûe scentificaménte vàlide o reprezénta 'n réizego pi-â salûte.

Âtri progètti

Altri progetti

• Wikimedia Commons

• Wikimedia Commons a contêgne di files in sce risìpola