Sâta a-o contegnûo

Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a

Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese
Da Wikipedia
AR
 Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese sitadìn
L'Ìsu(r)a mi(r)â daa bucca da Sènta

A riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a (Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara in italiàn) a l'è in'area prutètta regiunâle da Ligü(r)ia, ch'a cröve l'Ìsu(r)a d'Arbenga tantu pe' tèra che sutt'ègua, pe' 11 ha inte tüttu. De ciü, sta regiùn a l'è prutètta cumme Scitu de Interesse Cumünita(r)iu dau zügnu du 1995[1].

Geugrafìa

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U terito(r)iu da riserva natü(r)âle u curispunde a quellu de L'Ìsu(r)a, missa au largu du Câu de Vaìn e parte du cumün d'Arbenga. St'ìsu(r)a a se sa(r)ea furmâ cun l'issâse du livéllu du mâ ch'u gh'è stètu tèmpu du quaterna(r)iu, ch'u l'ha cuscì impìu u canâ ch'u a destacca daa còsta, largu ciü o mênu in miju ma(r)ìn e bassu fra i 11 e i 20 mêtri. Defèti, u fundu du mâ a meridiùn de L'Ìsu(r)a u se sbascia prestu fina ai 50 mêtri, mèntre a setentriùn, dund'u l'è d'a(r)ena, u nu passa i 10 mêtri, bèn ch'u permette au mèximu u passaggiu de barche, tantu ch'u l'é(r)a duve(r)àu dae nâve pe' repa(r)âse fina ai tèmpi di rumèi[2].

E còste de L'Ìsu(r)a e sun caraterisèi da de rive a ciungu in sciu mâ, fète da quarsìte grixe misse a banchi âti quarche dexêna de citti, mèntre ciü a setentriùn u sciòrte fö(r)a ascì di cunglume(r)èi. A diresiùn de sti söi a l'è a mèxima ch'a se tröva in sciu Câu de Santa Crûxe, de dunde, de prubabile, l'ìsu(r)a a se sa(r)ea destacâ. Cun tütte e unde ch'e g'han picàu, e còste de meridiùn e de levante, ciü esposte, e sun vegnüe quelle cu'e rive ciü âte grassie a l'erusiùn e lì, au dì d'ancöi, u se tröva e ciü culònie de uchìn de mâ[2].

Sto(r)ia

[modìfica | modìfica wikitèsto]

A riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a a l'è stèta inandiâ cu'a lezze da Regiùn nüme(r)u 11 du 26 d'arvì du 1989[3], pe' cangià de clascificasiùn cu'a lezze regiunâle n° 12 du 1995. L'ente ch'u a gestisce u l'è u cumün d'Arbenga, dund'u se tröva tüttu u sò terito(r)iu. U gh'è u prugèttu de prutezze ascì u mâ a l'in gì(r)u de L'Ìsu(r)a, che pe'u mumèntu u fa parte numma che du Scitu d'Interesse Cumünita(r)iu ch'u cröve e ègue fra u Câu de Santa Crûxe, L'Ìsu(r)a e u Câu da Lêna[4].

Du mese de mazzu du 2014, intu Furtìn aa Ma(r)ìna, u s'è inaugü(r)àu ina mustra multimediâle fissa dedicâ aa riserva de L'Ìsu(r)a, cun quattru pustasiùi ch'e metten in mustra u scitu, a sò natü(r)a e a sò sto(r)ia[5].

Natü(r)a

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U terito(r)iu da riserva u dà de prutesiùn a növe-dêxe categu(r)ìe de ambiènti dife(r)ènti che, pe' còdice d'ina diretìva de l'Uniùn Eurupea, i sun[6][7][8]:

  • 1170 - Barie(r)e de cu(r)alli: 0,7 ha
  • 1210 - Ciante perenni di depôxiti de frâne: 0,1 ha
  • 1240 - Rive a ciungiu in sciu Mediteraneu cun qualitè endemiche de Limonium: 1,82 ha
  • 5320 - Furmasiùi basse de Euphorbia vixìne a precipissi: 0,1 ha
  • 5330 - Maccia termu-mediteranea e pre-desertica: 1,26 ha
  • 6220 - Pseudu-steppa cun èrbe perenni e nù da Thero-Brachypodietea: 0,1 ha
  • 8210 - Rive de prìe de carcâ cun ciante casmofìtiche: 1 ha
  • 8310 - Gròtte serèi au pübbricu: 0,001 ha
  • 8330 - Gròtte de mâ in parte o du tüttu sutt'ègua: 2 (n°)
  • 9340 - Bòschi de Quercus ilex (èrxi) e de Quercus rotundifolia: 2,33 ha

Parte de tèra

[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'Ìsu(r)a, scibèn che inti seculi a secce stèta de lungu frequentâ da l'òmmu, a l'ha cunservàu bèn u sò ambiènte au stàttu de natü(r)a. Pe'e ciante, u se ne pò truvà tante qualitè dife(r)ènti, misse insemme inti ambiènti da maccia de Euphorbia e da maccia "âta" de èrxi. U se pò truvà i ciü tanti custi da maccia mediteranea cumme l'armugnìn, i galetti, l'a(r)astra, u lentiscu e u murtìn, tütte ciante ch'e nu patiscen gua(r)i a sesia. De ciü, in sce L'Ìsu(r)a u ghe cresce quaxi 300 qualitè dife(r)ènti de sciu(r)e e, fra de ste lì, u se pò mensunà a campanula de Savuna, ch'a se tröva numma inta Rive(r)a de Punènte e ch'a l'è l'ünica cianta da Ligü(r)ia cunscide(r)â de primmu interesse de prutesiùn a livéllu eurupeu[2].

Dapöi, de interesse u gh'è e ciante ch'e se trövan in sce rive a ciungiu in sciu mâ, de qualitè ch'e crescen numma che inte di pòsti du gene(r)e facièi in sciu Mediteraneu, pe' êsse bagnèi da l'aerosol du mâ. Fra de ste ciante, cumme u fenuggiu ma(r)ìn, u tröva de repa(r)u lümasse, babòlli e brigu(r)ette, ciü che di uxelli cumme i uchìn de mâ, ch'i ghe fan u nìu au puntu d'êsse üna de sò culònie ciü impurtanti inta regiùn[2]. Intu detaju, in sce L'Ìsu(r)a u se gh'è truvàu bèn 38 qualitè d'uxelli prutètti inte tütta Eurôpa[7].

Parte de mâ

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U mâ a l'in gì(r)u de L'Ìsu(r)a u se mantegne ancù ciütòstu bèn, pe' tantu ch'u l'è distante dae ativitè de l'òmmu, e sutt'ègua u se pò truvà di ambiènti bèn dife(r)ènti. Ai pèi du Sciusciaû e da Farcuna(r)a, dunde e rive e se caccian a ciungiu intu mâ, u gh'è i ambiènti tipichi di fundi de prìe, mèntre dae âtre parte u fundu du mâ u l'è de gè(r)a e a(r)ena o ancù de prài de Posidonia oceanica e de Cymodocea nodosa. Fra i ambiènti ciü ricchi u gh'è pròpiu i prài de Posidonia, prutètti da 'na Diretìva Cumünita(r)ia, ch'i sun ina funte de biumassa, de uscigenu e de energìa fina pe'i âtri ecuscistemi, ciü che avêghe a funsiùn de tegnì u fundu, de prutezze a còsta da l'erusiùn e ancù de êsse in segnu bun da qualitè de l'ègua[2].

Pe' du restu, inti primmi mêtri sutt'au livéllu du mâ u ghe cresce e a(r)eghe ch'e g'han de besögnu de ciü lüxe du sû, tantu verdi (Chlorophyta) che brüne (Phaeophyceae), dund'u gh'è tanti pesci, crustacei, musculi e âtre béstie. Ciü bassu u gh'è di pupulamènti de a(r)eghe "sciàfile", ch'e prefe(r)iscen mênu lüxe: ciü che de quelle verdi e brüne, u se tröva de specie de a(r)eghe russe (Rhodophyta), cumpagnèi turna da tante qualitè de béstie. A l'ürtimu, ancù ciü a fundu, u se tröva de culònie de cu(r)alli, ch'e crescen in sce di fundi de prìe, cun pôca lüxe, fra i 25 e i 200 mêtri de prufunditè. Tra e ciante ch'e sun bune a fissà u carbunàu de calciu u gh'è tante qualitè de a(r)eghe russe mèntre, tra e béstie, u se pò regurdà e gurgònie, i Paramuricea, i Madrepora e de spügne de tanti cu(r)ûi[2].

Nòtte

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  1. ↑ (IT) SIC e ZPS in Liguria » Savona » Isola Gallinara, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 20 màzzo 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 (IT) Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara, in sce parks.it. URL consultòu o 20 màzzo 2026.
  3. ↑ (IT) Regiùn Ligü(r)ia, Legge Regionale N. 11 del 26 04 1989 Liguria, in Bollettino Ufficiale Regionale, n. 7, 10 mazzu 1989 (archiviòu da l'url òriginâle o 27 zùgno 2007).
  4. ↑ (IT) Regiùn Ligü(r)ia, Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara (PDF), in sce regione.liguria.it, p. IT. URL consultòu o 20 màzzo 2026.
  5. ↑ (IT) Cumün d'Arbenga, "Riserva Isola Gallinara" - Immersione virtuale nei fondali dell'Isola, in sce scoprialbenga.it. URL consultòu o 20 màzzo 2026.
  6. ↑ (IT) Natura 2000, Isola Gallinara (IT1324908 - SCI) (PDF), in sce download.mase.gov.it. URL consultòu o 20 màzzo 2026.
  7. 1 2 (EN) Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara, in sce eunis.eea.europa.eu. URL consultòu o 20 màzzo 2026.
  8. ↑ (IT) Regiùn Ligü(r)ia, 3.1.1. Habitat da carta Habitat 2006 - Stazione: 43977, in sce srvcarto.regione.liguria.it. URL consultòu o 20 màzzo 2026.

Âtri prugètti

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ligammi de fö(r)a

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Estræto da "https://lij.wikipedia.org/w/index.php?title=Riserva_natü(r)âle_regiunâle_de_l%27Ìsu(r)a&oldid=272692"