Veitæ

ZE	Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ

A veitæ (in latìn veritas; in grêgo antîgo ἀλήθεια, aletheia) a l'é o caràtere de quéllo ch'o l'é vêo, ö sæ confórme e coerénte con di prinçìppi dæti ò co-îna realtæ ògetîva, e in particolâ quéllo ch'o l'é vêo in sénso asolûto.

"Cös'a l'é a veitæ?"O Crìsto e-o Pilàtto (Nikolai Ge, 1890)

Inta stöia da filozofîa o conçètto de veitæ o l'é stæto conçepîo a-o mànco inte dôe prospetîve, ùnn-a ontològica, l'âtra streitaménte ligâ a-o discórso umàn. Inta prospetîva ontològica a veitæ a l'é tegnûa pe propietæ de drénto de l'êse; inte l'âtra prospetîva o conçètto o l'é stæto elaboròu in mòddi despægi e-e anàlixi chò-u tóccan dêvan êse spartîe inte dôe categorîe, a segónda che inténdan dâ 'na definiçión ò 'n critêio de veitæ. A riçèrca de 'n critêio de veitæ a l'é 'na pàrte fondamentâle do problêma gnoseològico, ö sæ de quæ tîpo de evidénsa (senscìbile, inteletîva, indutîva, dedutîva) o peu constitoî a garançîa de 'na conoscénsa genoìnn-a.

Stöia do conçètto

Inte l'Antighitæ

A paròlla grêga pe veitæ, ἀλήθεια (aletheia) a vêgne da-a conbinaçión de α- de privaçión co-a réixe do vèrbo λανθάνω (lanthanō) "ascóndise, desmentegâ", co-o scignificòu dónca de "quéllo ch'o l'é descovèrto, desvelòu". Inta coltûa grêga o conçètto filozòfico de veitæ o coménsa a definîse into córso do VI sécolo a.C., inti scrîti di naturalìsti e sôviatùtto into poêma do Parménide, che pe prìmmo o ne svilùppa a contrapoxiçión con l'òpinión (δόξα, doxa). Lê defæti o distìngoe dôe stràdde do penscêo: o sentê da Convinçión, ch'o va aprêuvo a-a Veitæ, o dîxe che quéllo ch'o l'é o no peu no êse, in càngio o sentê de l'àro o dîxe che quéllo ch'o no l'é o l'é.

O Platón, in sciâ scîa da dotrìnn-a do Sòcrate, o l'identìfica a veitæ con l'Idêa, dotâ de 'n'existénsa ògetîva e ezénte da-o cangiaménto. Inta Repùbrica, co-o seu avoxòu mîto da cavèrna, o filòzofo o pónn-e a Veitæ cómme l'ògètto da contenplaçión do móndo de Idêe, in contrapoxiçión a-a conoscénsa inluzöia do móndo senscìbile ch'o l'é cómme 'n'ónbra de quéllo. Pe de ciù, a-o Platón o remónta a prìmma formulaçión da veitæ cómme caraterìstica do discórso ch'o "dîxe i énti cómme són", a-a quæ corispónde quélla do fâso cómme propietæ do discórso "ch'o dîxe cómme no són".

L'Aristòtele o repìggia sta definiçión inta seu Metafìxica, dónde o sostêgne che "dî de quéllo ch'o l'é ch'o no l'é, ò de quéllo ch'o no l'é ch'o l'é, o l'é fâso; dî de quéllo ch'o l'é ch'o l'é, ò de quéllo ch'o no l'é ch'o no l'é, o l'é vêo". Sta definiçión a vegniâ o paradìgma de conçeçioìn "corispondentìstiche" da veitæ ma inti scrîti aristotélichi gh'é 'n'âtra idêa do vêo, cómme perfètto adataménto do penscêo (d'achìtto) a-o seu ògètto, da dónde vêgnan fêua i tèrmini chi-â conoscénsa discorscîva a conlîga ò a sepàra into giudìçio e into scilogìsmo.

Pàgine corelæ

Realtæ

Âtri progètti

Altri progetti

• Wikimedia Commons

• Wikimedia Commons a contêgne di files in sce veitæ