Zenéizi de Gibiltæra

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

A localitæ de La Caleta a-a fìn do XIX sécolo

I Zenéizi de Gibiltæra són 'na comunitæ étnica ch'a vîve da sécoli a Gibiltæra, formâ da-i discendénti di inmigræ zenéizi e lìguri arivæ inta zöna a partî da-o XVI sécolo. D'ancheu quésto grùppo o l'è do tùtto integròu inta socjêtæ do picìn teritöio ingléize, dæto che no gh'è ciù de parlànte de l'òriginâio dialétto lìgure de Gibiltæra.

Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Emmo vàrie testimoniànse de 'na comunitæ de emigræ zenéize che se trasferiâ a Gibiltæra a partî da-o XVI sécolo[1] e che, inta prìmma meitæ do XVIII, ariviàn a raprezentâ ciù de 'n tèrso da sò popolaçión. Scibén che séggian stæti ciamæ "zenéizi", dæto che a l'época vegnivân tùtti da-a Repùbrica de Zêna, o l'è ciæo che, óltre che da-o capolêugo lìgure, arivàvan da-e dôe Rivêe ascì.

Aprêuvo a-a conquìsta de Gibiltæra da-a Spàgna into 1704 a ciù pàrte de l'òriginâia popolaçión spagnòlla da zöna a se trasferiâ da ’n’âtra pàrte e, tra quélli che pe cóntra deciddiàn de restâ, se pêuan aregordâ 30 famìgge zenéizi. Quéste êan rescidénti sorviatùtto inte l'àrea conosciûa cómme Catalan Bay, dónde travagiâvan pi-â ciù pàrte cómme pescoéi. Inti ànni sucesîvi a-a conquìsta de Gibiltæra e do sò trasferiménto formâle a-o Régno Unîo, i zenéizi de Catalan Bay incomensiàn a dedicâse a âtre ativitæ, no sôlo lighæ a-a pésca ma a-o comèrcio e a l'artigianâto ascì[2].

Segóndo o censiménto do 1725, in sce 'na popolaçión totâle de 1.113 abitànti, in zenéizi êan bén 414, segoîi da 400 spagnòlli, 137 ebrêi, 113 britànichi e i restànte 49 de âtra naçionalitæ, sorviatùtto portoghéizi e olandéizi[3]. Ancón into 1753 i zenéizi êan o grùppo ciù numerôzo tra-i civîli rescidénti a Gibiltæra, con squæxi o 34% da sò popolaçión, e scìnn-a-o 1830 'n italiàn forteménte azeneizòu o l'êa largaménte dêuviòu insémme a l'ingléize e a-o spagnòllo cómme léngoa di anónçi ofiçiæ do govèrno[4].

Vèrso a fìn do XVIII sécolo saiàn numerôzi i zenéizi che ariviàn a travagiâ ànche inta goarnixón de l'îzoa, formàndo a bâze da futûra fòrsa de poliçîa civîle de Gibiltæra, ò sæ a Goàrdia Zenéize.

Into 1740 a l'è stæta introdûto a lézze ingléize a Gibiltæra e into 1753 sòn stæti nominæ i prìmmi giùdiçi de pâxe... Inte 'sto perîodo chi e outoritæ militâri avéivan de grénde dificoltæ co-i dizertoî de l'ezèrcito che intrâvan into Régno de Spàgna e dónca 'n grùppo de abitànti o vêgne çernûo pe agî cómme goàrdie de frontêa. Quésto grùppo o l'à pigiòu o nómme de Goàrdia Zenéize e co-o ténpo o l'è diventòu 'na prìmma fòrsa de poliçîa, ch'a suportâva e outoritæ militâri inti sò rapòrti co-i civîli. I sergénti êan nominæ tra-i òmmi da Goàrdia Zenéize, co-i tìtoli de "Sergénte di ebrêi" e de "Sergénte di spagnòlli", nomiâgi che riflèttevan o sò ròllo tra-e vàrie comunitæ. A Goàrdia Zenéize a saiâ a-a fìn desfâ quàrche ànno dòppo a goæra di Sètte Ànni[5].

Dòppo o perîodo de goære napoliòniche a Gibiltæra ariviàn vàrri inmigræ de òrìgine siciliànn-a e toscànn-a ma a ògni mòddo i zenéizi e i lìguri restiàn a magiorànsa da popolaçión proveniénte da l'Itàlia. O dialétto lìgure de Gibiltæra, pertànto o continoiâ a êse parlòu a Catalan Bay ancón into XX sécolo, scìnn-a-i ànni setànta[6].

Joe Bossano, prìmmo minìstro de Gibiltæra tra-o 1988 e o 1996

A-a giornâ d’ancheu, i discendénti da comunitæ zenéize de Gibiltæra se conscideran gibiltærìn, sostegnìndo pi-â ciù pàrte l'outonomîa do teritöio ingléize[7]. Tra-i sò raprezentànti ciù avoxæ, fan pàrte da comunitæ zenéize de Gibiltæra doî prìmmi minìstri, Joe Bossano (tra-o 1988 e o 1996) e Adolfo Canepa (1987-1988), óltre che Kaiane Aldorino, Miss Móndo into 2009.

La Caleta: in vilàggio di pescoéi zenéizi[modìfica | modìfica wikitèsto]

Storicaménte a zöna de Catalan Bay (iniçialménte ciamâ La Caleta) a l'è stæta popolâ da-i pescoéi zenéizi ch'êan pàrte de 'n ciù ànpio insediaménto scitoòu, tra-o XVII e o XVIII sécolo, lóngo a còsta òrientâle da Rócca.

Into XVIII sécolo o zenéize, inta sò variànte locâle, o l'êa coscì anpiaménte difûzo che quésto fæto o l'êa tegnûo in conscideraçión ànche da-o Govèrno de Gibiltæra inta publicaçión di sò proclàmmi. Ancón numerôzi ànni ciù tàrdi, o l'êa parlòu da-a ciù pàrte di abitànti de La Caleta, a-o mêno scìnn-a-a fìn do XIX sécolo, pe pöi estìngoise a-a fìn do sécolo sucesîvo, co-ina de ùrtime testimoniànse ch'a l'è l'intervìsta do lengoìsta Fiorenzo Toso a di vêgi pescoéi inti ànni '70[6].

Gh'è stæta 'na discusción (dæto o nómme da bâia) in sciô fæto che i ingléizi poêsan avéi invexendòu i catalén co-i zenéizi, ma a raxón de tâ confuxón a no l'è do tùtto ciæa, dæto ch'a gh'è vàrie testimoniànse ch'o govèrno e i ingléizi foîsan perfetaménte a conoscénsa de l'òrìgine di abitànti de La Caleta. Tra di quésti se pêuan aregordâ i órdini pe l'asédio do 1727, inti quæ a bâia a l'êa minsonâ cómme Câa Zenéize, e i censiménti do XVIII e XIX sécolo, dónde o l'è registròu 'n grànde nùmero de persónn-e nasciûe a Zêna, e no in Catalògna. O l'è poscìbile ch'a ghe foîse stæta 'na confuxón tra-e létie de-e paròlle "Calata" e "Catala" inta prìmma pronónçia ingléize do nómme da bâia[8].

Into XIX sécolo a-i sôli pescoéi o l'êa permìsso vîve inta Catalan Bay. Defæti, ancón a-a giornâ d’ancheu, a ciù pàrte de famìgge chi rescidénti són di discendénti dirètti di pescoéi zenéizi che stâvan chi e són comuneménte ciamæ caleteños.

Ereditæ zenéize[modìfica | modìfica wikitèsto]

Architetûa[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'ereditæ zenéize a l'è difûza in tùtta a picìnn-a colònia ingléize, ma in mòddo particolâ inte l'architetûa de costruçioîn ciù antîghe da çitæ, che prezentan di eleménti tìpici do stîle architetònico zenéize cómme i cortî intèrni, comuneménte dîti "patios", co-a ciù pàrte di abitànti de Gibiltæra che scìnn-a-i ànni òtànta a vivéiva afaciâ in sce quésti spàççi comuîn[9].

Âtra caraterìstica inportànte de l'architetûa de Gibiltæra, de ciæa derivaçión zenéize, sòn e tradiçionâli persiànn-e in légno.

Cuxìnn-a[modìfica | modìfica wikitèsto]

A Calentita

Numerôze tra-e réixe da cuxìnn-a de gibiltærìnn-a remontàn a Zêna: tra-i piâti ciù famôzi d'òrìgine zenéize, a despêto do sò nómme spagnòllo, a gh'è a pitànsa naçionâle de Gibiltæra, a calentita. Quésta a l'è defæti preparâ co-ina fænn-a de çéixai e co-in procêde asæ scìmile a-a fainâ lìgure[10].

Ànche a panìssa de Gibiltæra, riçètta ch'a l'aregorda o pàn e asæ scìmile a-a calentita, a l'à ànche lê 'n'òrìgine zenéize, derivàndo da-o famôzo piâto lìgure da-o mæximo nómme.

Òltre a âtre pitànse che se pêuan ricondûe a-a generâle tradiçión cuxinâia italiànn-a[11], 'n âtro piâto lìgure declinòu inta cuxìnn-a locâle o l'è o pan dulce, asæ scìmile a l'òriginâle riçètta do pandôçe zenéize.

Socjêtæ[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'ereditæ zenéize a se pêu ritrovâ ànche inta stratificaçión sociâle de Gibiltæra, defæti a ciù pàrte do seu superiôre o l'è formòu sorviatùtto da pöche famìgge d'òrìgine zenéize. Pe cóntra l'âta clàsse borghéize a l'è formâ prinçipalménte da famìgge catòliche, ebrêe e indù de mercànti e de avocâti, e a clàsse òperâia a l'è pi-â ciù pàrte conpòsta da famìgge de òrìgine spagnòlla, maltéize e italiànn-a, sorviatùtto siciliànn-a[12].

Popolaçión d'ancheu[modìfica | modìfica wikitèsto]

Kaiane Aldorino, Miss World into 2009

A-a giornâ d’ancheu i discendénti di prìmmi inmigræ zenéizi a Gibiltæra sòn perfetaménte integræ cómme gibiltærìn e a no gh'è de particolæ asociaçioîn dedicæ a quésta minorànsa. Da 'n'anàlixi di cognómmi ciù difûzi inta çitæ o se pêu védde cómme squæxi o 20% da sò popolaçión a l'è d'òrìgine lìgure.

A prezénsa do Zenéize, scibén che l'òriginâio dialétto lìgure de Gibiltæra o ségge òrmâi estìnto, a l'è bén bén testimoniâ da-e fòrti infloénse into Llanito, o dialétto tìpico de Gibiltæra dêuviòu da-a ciù pàrte da popolaçión, ch'o l'à ciù ò mêno 700 paròlle inprestæ da-a léngoa lìgure. Segóndo di studiôzi cómme Manuel Cavilla o nómme stésso "Llanito" o vêgne pròpio da 'na paròlla zenéize, ò sæ da-o dimunitîvo do nómme Gioàn[4].

Pe de ciù, segóndo i stùddi de l'académico Giulio Vignoli, a-o mêno inti prìmmi decénni do XIX sécolo o Llanito o l'êa ancón ciù rìcco de paròlle zenéizi, co-o ténpo progresivaménte sostitoîe da tèrmini de derivaçión spagnòlla e ingléize[13].

I cognómmi zenéizi de Gibiltæra[modìfica | modìfica wikitèsto]

Tra-e riçèrche ciù recénti in scî cognómmi gibiltærìn d'òrìgine zenéize a se pêu 'aregordâ quélla de Fiorenzo Toso fæta into 2000: "bazâ in sce de riçèrche òriginâli, a trata de l'òrìgine lìgure di numerôzi di cognómmi d'ancheu difûzi a Gibiltæra. A l'è chi indicâ l'òrìgine de 'sti cognómmi chi, a l'è discùssa a sò etimologîa e a l'è riportâ a sò frequénsa atoâle. Pe de ciù, sòn fæte de òservaçioîn in sce l'inportànsa stòrica da Ligùria pe quésta localitæ e sorviatùtto in sce consegoénse lengoìstiche, etnogràfiche e colturâli de tâ infloénsa"[14].

Da quésta riçèrca o l'emèrge cómme a ciù pàrte de l'emigraçión da-a región da Ligùria a provegnîva da-e zöne de Zêna e de Sànn-a, méntre vàrri cognómmi d'òrìgine siciliànn-a cómme Caruana, ch'êan ritegnûi in mòddo eròu maltéizi, o s'è scovèrto che provegnan da di sicilién emigræ a Mâta into rinasciménto.

Chi de sòtta se pêuan védde i cognómmi d'òrìgine zenéize ciù comuîn a Gibiltæra, segóndo a riçèrca do Toso, co-o sò nùmero (indicòu tra paréntexi) ch'o l'è stæto ricavòu da-e Pàgine Giâne de Gibiltæra[15].

  • Parody (45)[16], Baglietto (45), Danino (33)[17], Olivero (50), Robba (32), Montegriffo (34)[18], Chipolina (25)[19], Ferrary (35)[20], Ramagge (24)[21], Picardo (6)[22], Isola (24), Canepa (12), Cavilla (14)[23] e Bossano (15).

Persónn-e famôze[modìfica | modìfica wikitèsto]

Personalitæ famôze de Gibiltæra ch'àn de òrìgine zenéizi són:

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. (IT) Giuliano Panizza, L'azienda Durazzo a Cadice (PDF), 2003, p. 24. URL consultòu o 18 agòsto 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 22 agósto 2007).
  2. (EN) Edward G. Archer, Gibraltar, Identity and Empire, Psychology Press, 2006, p. 37, ISBN 0-415-34796-3.
  3. (IT) Alberto Rosselli, La comunità Genovese di Gibilterra, in sce storico.org. URL consultòu o 18 agòsto 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 28 lùggio 2011).
  4. 4,0 4,1 (EN) David Levey, Language Change and Variation in Gibraltar, 2008, John Benjamins Publishing, p. 24, ISBN 90-27-21862-5.
  5. (EN) History of the Royal Gibraltar Police, in sce police.gi. URL consultòu o 18 agòsto 2021.
  6. 6,0 6,1 (IT) Fiorenzo Toso, Linguistica di aree laterali ed estreme: contatto, interferenza, colonie linguistiche e "isole" culturali nel Mediterraneo occidentale, Recco-Udine, Le Mani, 2008, ISBN 8-880-12445-5.
  7. (IT) Enrico Negretti, Gibilterra, un voto per chiudere il "paradiso", in sce archivio.corriere.it, 17 màzzo 1996. URL consultòu o 18 agòsto 2021.
  8. (EN) Discovergibraltar.com - Catalan Bay, in sce discovergibraltar.com. URL consultòu o 18 agòsto 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 19 novénbre 2012).
  9. (EN) Culture of Gibraltar, in sce everyculture.com. URL consultòu o 18 agòsto 2021.
  10. (EN) Traditional Recipes and Their Origins, in sce gib.gi. URL consultòu o 18 agòsto 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 13 òtôbre 2007).
  11. (ES) Manuel J. Ruiz Torres, Panorámica de la cocina del Campo de Gibraltar, in sce grupogastronomicogaditano.com. URL consultòu o 18 agòsto 2021.
  12. (EN) Gibraltar - social stratification, in sce encyclopedia.com. URL consultòu o 18 agòsto 2021.
  13. (IT) Giulio Vignoli, Gibilterra, in Gli italiani dimenticati: minoranze italiane in Europa, Giuffrè, 2000, ISBN 88-14-08145-X.
  14. (IT) Fiorenzo Toso, L'onomastica d'origine ligure a Gibilterra, in Estudis romànics, n. 22, 2000, pp. 83-100.
  15. (EN) The Gibraltar Telephone Directory, in sce gibyellow.gi. URL consultòu o 19 agòsto 2021.
  16. Adataménto do difuzìscimo, in Ligùria, Parodi
  17. Adataménto de Dagnino
  18. Adataménto de Monteghirfo
  19. Adataménto de Cipollina, ascì inta fórma Chipulina
  20. Adataménto de Ferrari, ascì inta fórma Ferrar
  21. Adataménto de Romaggi, ascì inte fórme Ramage e Rammage
  22. Adataménto de Piccardo
  23. Adataménto de Caviglia

Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]