Liguria
Da Wikipedia
«  enta e rôsä a säle in-sciu da ö mä / a seìa da Liguria, perdiçoin / de cuori amanti e de cose luntann-e. » |
|
|
(Vincenzo Cardarelli - da Seìa da Liguria int'e Poesie)
|
A Liguria, a l'è unn-a region dell'Italia settentrionâ grande 5.410 km², de 1.609.013 de abitanti (2003), con capoleugo Zena. Confinn-a a levante co a Toscann-a e l'Emilia-Romagna, a nòrd co o Piemonte, a ponente co a Fransa e a sud co o mâ Ligure.
O nomme o vegne da l'antiga popolacion de i liguri.
[Modificâ] Capoleughi de provinsa
I capoleughi de provinsa da a Liguria son (da ponente a levante):
[Modificâ] Stóia
I antîghi Ligüri i se stansian insc'ou lituräle mediterraneu da u Rodanu a l'Ärnu, ma pói e migrasiuin d'i Celti, cumme ascì e culunizzasiuin de Fenixi, Greghi e Cartagineixi, i se mesc-cian e se sustituiscian parsialmente ai Ligüri a partî da u IV seculu a.C. .
La Ligüria custiéra a l'è suttamissa üffiçialmente dai Rumäni sulu in t'u II seculu a.C., cun varie sacche autónume che, pe e caratteristiche d'u territóiu, i resistiàn au cuntrollu direttu centräle ancùn pe' qärche dêxenn-a d'anni.
A parolla Ligüre / Ligüuria a l'è daeta a stu populu primma da Greghi, poi dai Rumäni e a vö dî lögu paludusu, acquitrìn.
In aetae clascica çentri impurtanti sun Genua, Savo, Vada, Alba Intemelium, Alba Ingaunum, Lunae (st'ürtima a perdià manimàn d'impurtança scinn-a'u definitivu abandùn in t'u XIII seculu). U periudu storicu ciü impurtante pe' a regiun u l'è u bassu mediuevu, cun cürmine da-a meitae d'u sec. XIII a-a meitae d'u sec. XIV (u se pö individuä l'inisiu de inn-a lunga decadensa a u 1340, miandula in te in quaddru internaçiunäle, cun i avegnimenti anatólici e a crisi d'e vie cummerciäli asiatiche pe' via d'a fin d'a [[pax Mongolica]] e ascì a vegnüa d'i Ming in t'u Gattäiu). La stóia ligüre in aetae mediêväle a l'è da çercä föa da a têraferma, ciüttóstu marginäle pe' capî l'insême. In pratica, a stóia mediêväle d'i Ligüri a va çercä föa da-a Ligüria.
A se svilüppa difaeti, a partî da-a primma esperiensa cruciäta, ingìu ae ativitae - esplurative prmima e mercantili pói - d'e famigge e d'i alberghi p'ou ciü zeneisi, interessandu cumunque a vitta d'e gente de tüttu u territóiu d'a regiùn. A forsa ecunómica d'a repübblica mainä a se manifesta cun in imperu culuniäle ante litteram in sensu furtemente e strèitamente ecunómicu, cun bäsi pulitiche faete da inn-a fitta rèi de accórdi pulitici e mercantili in tüttu u Mediterraneu e u Mâ Neigru; dense sun e prezense mercantili ligüri da Gibiltæra scinn'a l'Asia çenträle, cun testimunianse docümentae in te inn-a miriade de pórtî e crûxevia cummerciäli.
Pe mençiunäne i ciü impurtanti:
- Southampton,
- i pórti d'e Fiandre,
- Gibiltæra,
- l'area de Siviglia / Cadice / Sanlùcar de Barrameda,
- a Provença tütta,
- a Corsica cumme pussedimentu direttu d'a Repubbrica de Zena pe' ciü de 6 seculi,
- a Sardegna,
- a cósta nordafricann-a cun Bugia, Biserta, Bona e Tabarca,
- l'Egitto a Damietta e Alesciandria,
- Cipru cun inn-a lunga occüpasiùn d'u pórtiu de Famagusta e u scaccu ecunómicu a-a Curunn-a,
- Malta
- tütta a cósta mediurientäle da Gibellettu, za feudu persunäle de inn-a famiggia ligüre (i Embriaci), scinn'a-a l'Armenia de Cilicia, passandu pe' Cesarea, Tiru, Sidun, Giaffa, Beirut, San Zoanni d'Acri.
- l'Anatolia, cun a lunga vitta d'a culónia de Scio (Chios), e Focea (Fogliavecchia), Metelino, Pera di Costantinopoli, Bursa, Trebisonda, Sinope, Erzurum, Erzincan, Iconio (Konya), Enos,Cesarea d'Anatolia, Savasto (Sivas), Alessandretta
- la costa romena con Vicina, Moncastro, Chilia, Enisala, Isaccea
- la Crimea con Caffa, Soldaia, Cembalo,
- le foci del Don con Tana
- i cruxevia asiatici di Astrakhan, Sarai, Samarcanda, sino a Culgia (Almaligh, o Armalicco) e alla Cinn-a süd occidentäle, con un fondaco docümentato sin dinanzi a Taiwan.
- la Mesopotamia, con mercanti e costruttori naväli a Baghdad
