Bacan

ZE	Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ

Bacàn (scrîto de vòtte baccàn ascì, a-o plurâle bachén ò bacchén) a l'é ‘na pòula da léngoa lìgure adêuviâ cómme fórma de respètto pe indicâ o capofamìggia, in particolâ o poæ.

Bacàn con dôe dònne, Sanrémmo (1883 pöcasæ)

Scignificòu

In sénso estéizo, a pòula “bacàn” a se riferìsce a ‘na figûa mascolìnn-a co-ìn ròllo de astimâ outoritæ inte ‘n grùppo de persónn-e, ch'o peu êse prezénpio ‘na famìggia, ‘na ciùsma de ‘na nâve, ‘na conpagnîa, ‘na comunitæ. Segóndo dötréi, scibén chò-u conçètto o l'é ‘n'ereditæ de ‘na soçietæ patriarcâle, o faiéiva referénsa no sôlo a-o “padrón” in sénso materiâle, ma sôviatùtto a ‘n “responsàbile”, da-o pónto de vìsta ético e morâle. L'é ànche atestòu a fórma femenìnn-a, âtretànto difûza, de bacànn-a “padrónn-a, moæ”.

Con l'urbanizaçión da çitæ de Zêna into Nêuveçénto, quélla do bacàn a divénta into móndo de l'inpréiza a figûa in çìmma a l'organizaçión geràrchica do travàggio. Padrón e prinçipâ do scàgno, sàiva a dî o lêugo fìxico deputòu a l'ativitæ comerçiâ, grànde ò picìn ch'o fîse, o bacàn o s'é fæto alôa inprenditô.

Etimologîa

Pe quant’o l’à da védde con l'òrìgine da pòula bacàn, l'é stæto propòsto divèrse ipòtexi. Dotréi l'àn asoçiòu a-o latìn paganus “canpèstre, paizàn, vilàn”, òpû a-o bàsso latìn baccones “agricoltoî, contadìn” ò ànche a l'espresción vassallus baconus. A ògni mòddo, a teorîa ciù probàbile a l'é fòscia quélla segóndo a quæ a pòula a végniéiva da-o tùrco bakan “minìstro, càppo” (da-o vèrbo bakmak “védde, avardâ, sorvegiâ”), ch'o l'é ‘n càrco de l’àrabo ناظِر (nāẓir). Se coscì o fîse, alôa a sàiva intrâ inte parlæ lìguri pe-o contàtto co-e realtæ turcòfone inte colònie zenéixi do Levànte, magâra a partî da-o zèrbo mainésco de galêe.

Quæ ch'o ségge o tìpo de relaçión ch'a e lîga ò mêno a-a versción lìgure, e variànte da pòula “bacàn” apàn de spésso inte parlæ de l’Itàlia do setentrión e inta Toscànn-a, ma sénpre co-ìn diferénte scignificòu, inte l'insémme de “contadìn móscio” ò desprexatîvo de “grébano, ignorànte”.

A pòula tùrca bakan

Stöia da pòula

O Giöxèppe Oivê, into seu Diçionäio zeneise-italian (1851) o spiêga a pòula baccan cómme “scignôro, o vêgio da câza, poæ, padrón”. L'outô do diçionâio o-a repórta cómme vôxe da plêbe, coscì cómme ànche o Gioanìn Cazàssa (1876), ch’o dà a definiçión de “scignôro, padrón, prinçipâ e de vòtte pe poæ ascì”. L'é fòscia a càoza de quésta seu natûa vorgâ sò-u tèrmine o l'é atestòu inta fórma scrîta pe-a prìmma vòtta sôlo into 1845, in particolâ inte l'armanàcco O canocciale de Savonn-a.

A càoza de emigraçioìn da l'Itâlia do setentrión vèrso l'Amèrica do meridión, sôviatùtto inte l’Argentìnn-a, chîe a pòula a s'é mescciâ co-a léngoa spagnòlla e-a l'à dæto o prezénte bacán, ch'o l'à assónto vàrri scignificæ ligæ a-o conçètto de “poæ, capitàgno, gentilòmmo”.

Ricorénse

A prìmma ricorénsa da pòula bacàn a l'é do 1845 in sce l'armanàcco O canocciale de Savonn-a (“a l’è a stôia manaman / che cuntava u mè baccan”).

A conpaìsce dapeu træ vòtte inta Diviña Comédia (1909) do Federico Gazzo, ch’o tradûxe coscì i dantéschi “signor” e “segnore” (“bèllo m'é quanto te piaxe! / ti ti ë o Bacàn! Sempre vortæ a ti i œggi / tëgno”).

A ricôre doæ vòtte inte l’Eneide do Nicolìn Baçigalô, ‘na vòtta co-o scignificòu de “càppo” e ‘n'âtra de “poæ” (“Ö baccan de lasciû [Giove] ö me manda a posta / a annûnziate de trinca a sô opinion”; “Pe rispetto di Santi e dö Segnô, / pe ö baccan che ö l'é morto [Anchise] e pe ö figgiêu [Giulio], / çerchæ ö mæ corpo, che ö marsisce a-o sô”).

A pòula “bacàn” in sénso de “capofamìggia, poæ” a l'é adêuviâ da Ottavio De Santis e Gino Pesce inta cansón Picón dàgghe cianìn (1957) ("ti véddi gh'é a Madònna da Paisción / l'à fæta o mæ bacàn trént'ànni fa”).

O Fabrizio de André o mensónn-a a pòula inta cansón Crêuza de mâ (1984) co-o scignificòu de “padrón, propiêtâio” ("bacan d’a corda marsa d’aegua e de sä / che a ne liga e a ne porta ‘nte ‘na creuza de mä").

Rîco Carlìn o l'adêuvia a pòula bacàn inta seu traduçión de ‘n diâio anònimo intitolâ L'asédio de Zena inte l'anno 1800 (2024): doæ vòtte in referénsa a-o corsâ Giuseppe Bavastro, co-o scignificòu dónca de “capitàgno”, e ‘na vòtta a-o generâle Masêna, co-o scignificòu de “òmmo, màio” (“ma perché ti ciànzi, dònna? O to bacàn o no l’é prexonê”). O mæximo outô o-a çìtta in A Stöia de Zêna ascì (2019), co-o scignificòu de “capofamìggia” quànd’o pàrla de famìgge de banchê zenéixi do Seiçénto (“Sto gîo de comèrci e d’afâri o l’êa gestîo in prìmma persónn-a da-o Bacàn d’ògni famìggia ch’o conoscéiva a fóndo tùtto l’argoménto”).

Bibliografîa

• (IT) Fiorenzo Toso, Piccolo dizionario etimologico ligure. L'origine, la storia e il significato di quattrocento parole a Genova e in Liguria, Zona.
• (IT) Baccan, in sce ligu.re.
• (IT) Sergio Aprosio, Vocabolario ligure storico-bibliografico (PDF).
• (IT) Sergio Aprosio, I gerghi in Piemonte.
• (IT) Francesco Pittaluga, Scagni e carrette: gli imprenditori portuali genovesi a cavallo tra otto e novecento (PDF).