Ezöpo zenéize

L'Ezöpo Zenéize o l'é 'n'arecugéita de föe in zenéize do Martin Piaggio (1774-1843), pubricâ into 1822 e pöi inlarghîa inte 'na segónda ediçión do 1829.

A prìmma ediçión de l’Ezöpo Zenéize (1822)

Contegnûo

O Martìn Piàggio o peu êse conscideròu l’iniçiatô da föa d’espresción lìgure e-o seu Ezöpo Zenéize o móstra ‘na ciæa ascendénsa seiçentésca e seteçentésca, ch’a l’à di modélli in de êuvie eorpêe scìmile. A despêto di giudìççi di crìtichi d’ancheu, cómme o Toso e-o Coveri, che ne méttan in evidénsa o banâle moralîximo conservatô e borghéize, e föe do Piàggio àn conosciûo ‘n’ància fortùnn-a popolâ.

A prìmma ediçión de l’Ezöpo Zenéize do 1822 a contegnîva ‘na çinquanténn-a de föe ma, dæta a fortùnn-a do volùmme, into 1829 l’é stæto aprovòu ‘na nêuva ediçión asæ inlarghîa. E föe de l’ediçión definitîva són 107, ciù i vàrri conponiménti de prefaçión, introduçión e dédica. E conpoxiçioìn de l’outô, scibén che repìggian di modélli za vìsti a rêo e se dàn a-o lirîximo de mainêa, són rezultæ bónn-e a respónde a-o gùsto, dòppo tùtto ànche popolâ, da soçietæ zenéize dabén do ténpo e a atrovâ di letoî ànche inti cêti de mêzo alfabetizæ.

E stöie do Piàggio àn reprezentòu e reprezéntan ancón, de vòtte inte ‘n mòddo incónscio ascì, un modéllo pe-i outoî che àn dapeu praticòu a föa inta “Ligùria lengoìstica”. Ùnn-a de föe ciù avoxæ de sta êuvia, I doî avâri, a l’à inspiròu a famôza comédia do Gilberto Govi Pignasecca e Pignaverde.

(IT) «La mosca e il bue Una mosca d'estate, stanca e affannata, sulle corna di un bue andò a posarsi, e gli disse: "Se mai ti peso troppo dimmelo, che me ne vado al galoppo." "Sciocca!" rispose il bue, "mi fai ridere, e chi lo sapeva che fossi qui?" Quanti stupidi sono al mondo, cui sembra, sebbene palloni gonfiati, di avere un peso. »

(LIJ) «A mósca e o beu Unn-a mosca de stæ, stanca e afannâ, In scë corne d'un beu a s'andò a pösâ, E a ghe dìsse: "Se mai te peiso troppo Dìmmeo, che me ne vaddo de galoppo." "Sciolla!" rispose o bêu, "ti me fæ rîe, E chi saveiva che ti fosci chìe?" Quànti nésci gh’é a-o mondo, che ghe pä, Scibben che son vescîghe, de pesâ. »

Into sûnetto de dedica che dòppo a Prefazion o l’àrve l’Esöpo Zenéize, l’outô o deciàra o fìn de l’êuvia, ch’a l’é rivòlta a-i genitoî e a tùtti quélli che stan aprêuvo a-a prìmma educaçión di figeu. Vêgne coscì mìsso de fìcco in lûxe o proponiménto pedagògico e moralìsta de sta arecugéita de föe, scrîte sénsa tròppe pretéize da ‘n poæ de famìggia crestiàn pe instradâ i figeu a êse “òbediénti, studiôxi e de bón cheu”. Pe finî, o Piàggio o crìtica e âtre stöie comùn che gîan, dæto che de spésso recôran a spaventàggi vêui ò a fantaxîe superstiçiôze (za inta Prefazion o l'avéiva mensonòu sti racónti pe figeu "che invece d'emendâli e rendili virtuosi, / i fan spellâ dä puïa, vegnî superstiziosi, / e restan pûscillanimi finn-a a ûnn-a çerta etæ").

«Sûnetto de Dedica Pappè, mammè de Zena e ciù ûn caroggio, E Voî che a primma cûa eì di Figgiêu, Ve dedico, gradïlo de bon chêu, Questo mæ Esopo, voeivo dî strofoggio. Sento za battaggiâ campann-e a doggio Da-i Critici! … che o critiche chi vêu, Ché mi no vendo troffie pe raviêu, Né spaccio per cannella do fenoggio. Ho misso insemme, sensa pretenscion, Da bon Poæ de famiggia, e bon Cristian, Çent' ûnn-a Föa, ve e daggo comme son; Fæle imprende a-i Figgiêu, che diventiän Obbedienti, stûdiosi e d'ûn chêu bon, Sensa ciù spaventâli cö Barban. »

Inte l’Introduzion ch’a vêgne aprêuvo o Piàggio o tràtta, inta seu vixón, a relaçión tra veitæ e föa, inta fórma de ‘na stöia dónde e dôe vêgnan personificæ. I òmmi defæti àn angóscia e poîa da Veitæ “nûa”, ma quànde quésta a vêgne covèrta da-e bèlle fórme da Föa, che scibén inventâ a l’é bén bén ciù agradîa, se stabilìsce ‘n rapòrto tra raxón e finçión ch’o l’aconténta tànto e persónn-e ciù cortivæ cómme quélle ciù sénce.

«A veitæ e a föa Sciortì ûn giorno a Veitæ Da ûn posso tûtta nûa, Coscì secca e sparûa, E i êuggi stralûnæ, Che quelli che l'ammiavan Inspaximæ scappavan. Pövea Veitæ! a cianzeiva, Odiâ e schivâ a n'aveiva Ciù faccia da mostrá, Né lêugo dove andâ! Se presentò da Lê A Föa in punta de pê, Riccamente vestïa, De modda e ben guernïa Con ciûmme e con diamanti Fäsi, ma assæ brillanti: Addio (a disse), Veitæ, Ti ê chì! Cöse ti fæ Sola pe-a stradda e nûa ?.... Çerco (a disse) ventûa, Son chì che tremmo e zeo, Schivâ da tutti a reo, Domando inûtilmente Un pö d'allögio ä gente; Nisciûn manco m'ammïa, Me paeì ghe metto puïa, Scappa finn-a i figgiêu: Paziensa! Veddo ben, Che da ûnn-a Vegia anchêu Ciù ninte no s'otten!.... Rispose a Föa: Ti hæ torto D'andâ do tûtto nûa, Mi incangio quando sciorto Son sempre in gran montûa, M'aggaibbo con manëa, E tutti me fan cëa; Ma senti, Sêu bastarda, Femmo ûnn-a Societæ: Ti sccetta, e mi böxarda, Cantiemo Föa e Veitæ: Ti me vegniæ d'accanto Coverta do mæ manto, E mi in to compagnia, Nisciûn me mandiä via: I savii me soffriän, E ti per causa mæ I matti te sentiän (Meno quelli lighæ); Dove vorriemo andiemo, E i gûsti contentiemo Ti, grazie ä tò raxon, Mi, grazie ä mæ finzion. Sciù dunque prinçipiemmo, Vegni, te crêuvo, andemmo. »