Ciàssa de Turlâ (Arbenga)
AR |
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese sitadìn |
-Vìsta_01.jpg)
A Ciàssa de Turlâ (Piazza Torlaro in italiàn) a l'è ina ciàssa ch'a se tröva in Arbenga Veggia, intu quartê ch'u g'ha u mèximu numme.
Sto(r)ia
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Porta Torlaro di Albenga (Eugen Bracht, 1889)
I scavi du 1982 inta ciàssa
Detaju de 'na röa de mu(r)ìn
A ciàssa a se tröva intu scitu che inte l'etè de mezzu u l'é(r)a cunusciüu cumme puteus Turlate, ch'u sa(r)ea a dì u pussu de Turlâ, ch'u se ne parla fina inti statüi d'Arbenga du 1288. Au servissiu du quartê, u l'é(r)a ün di dui ch'u se truvava in Arbenga Veggia: mensunàu inte l'elencu di pussi sitadìn, u figü(r)a defèti asemme au puteus Aure (o ascì Arociorum), ch'u l'é(r)a in San Scî. U pussu u l'é(r)a stètu ascì rapresentàu inti ànni de dòppu, presempiu dau Vinzoni inta sò mappa da sitè ch'a remunta au 1750[1]. A ògni moddu a nu l'è stèta cunfermâ a mutivasiùn da pusisiùn nu sentrâle de st'avertü(r)a, defèti u nu se sa se a pòrte a recarche l'impiantu rumàn, o s'a secce duvüa a de mudifiche fète intu tèmpu au tesciüu de vìe. Se sa du rèstu che da ste parte u se duxeva truvà in edifissiu ch'u funsiunava cumme depôxitu pe'u gran, au de fö(r)a de mü(r)aje: edifissiu abandunàu du seculu V, in seguitu aa recustrusiùn de l'Impe(r)atû Custansu[2]. D'in gì(r)u u se ghe truvava ascì in bastiùn cu'a base squadrâ, che ancöi u l'è vegnüu ünicu cu'e mü(r)aje, u cuscì dìtu Torachum. De testimunianse archeulogiche de impurtansa sun stète rinvegnüe inte l'estè du 1991, cun di scavi ch'i l'han purtàu aa lüxe l'antìgu pussu[1].
Descrisiùn
[modìfica | modìfica wikitèsto]_-_Màppa.svg)
A ciàssa a l'è üna de ciü impurtanti du sèntru sitadìn, ch'a se tröva giüstu passâ a pòrte ch'a l'ha piàu u numme da quella ch'a l'é(r)a l'antìga Turris Lata, a se tröva a l'estremitè du sèntru sitadìn, a meridiùn e inta parte ciü a punènte, serâ fra l'imbuccu da Vìa de Turlâ, rapresentàu daa Pòrte e cunturnâ da 'na se(r)ie de palàssi, ch'i g'han dètu 'na cianta tòstu a furma de "L", cu'in tòccu ch'u se slarga versu a stradda ch'a pòrta fìn inta Vìa de Medaje d'Ò(r)u. Inte tüttu a g'ha in'estensciùn de 238 mêtri quàddri[3].
Cruxe(r)e
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vìsta d'inta Vìa de Turlâ
U Caruggiu aa Pòrte de Turlâ
U Caruggiu di Russi
Vista da Vìa de Turlâ
-Vìsta_04.jpg)
.jpg)
.jpg)
- U Caruggiu aa Pòrte de Turlâ, u segue du tüttu u percursu de mü(r)aje d'Arbenga Veggia, partèndu d'inta Pòrte de Mu(r)ìn e rivandu ciü de 'na sentêna de mêtri de dòppu fina a quella de Turlâ, passandughe se vegghen i lucâli ina votta duve(r)èi cumme stalle pe'e béstie, cun trèi tipichi pòrteghi immü(r)èi[4].
- U Caruggiu di Russi, u l'è dedicàu aa famìa di Russi, che zà du Trexèntu a faxeva parte da nubiltè zenese. Famìa de prim'urdine, fra i sò mèmbri i ghe sun stèti di academichi, cumme u Giuànni Batìsta Russi e u Steva Russi, tütti dui visciüi intu Seisèntu. Carugettu strêtu, u rìva fin in Turlâ, slarganduse aa mitè cun 'na ciasetta, u presènta i tipichi erchetti a zuntà e faciè da 'na parte a l'âtra da vìa[5].
- A Vìa de Turlâ, a pìa ascì vella u numme da l'antìga Turris Lata e a recarca u percursu de ün di decümèi segunda(r)i[6], a partì daa ciàssa cu'u mèximu numme fìn a rivà inta Vìa de Medaje d'Ò(r)u, a l'artessa da Cà di Rulandi Ricci[7].
- U Caruggiu de l'U(r)ato(r)iu, ch'u l'è u caruggiu ch'u mena d'inte sta ciàssa vèrsu meridiùn, pe' rivà fìna intu Caruggiu de Stanche(r)e, passàndu a rèmbu de l'antìgu u(r)ato(r)iu da Cungrêga da Buna Morte[8].
Architetü(r)e
[modìfica | modìfica wikitèsto]| Figü(r)a | n° | Numme | Descrisiùn |
|---|---|---|---|
.jpg) |
s.n.c | A Pòrte de Turlâ | A Pòrte de Turlâ, pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme daa Turris Lata (a tûre de làttu, in rife(r)imèntu a 'n'antìga tûre d'avistamèntu ch'a se truvava a fì de mü(r)aje) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. L'òpe(r)a, primma di travài du seculu XIX, segundu a tradisiùn a sa(r)ea stèta fèta dau Gio Maria Olgiati[3]. Cumme pe'e âtre pòrte d'Arbenga, ascì inte stu câxu u se ghe dröve in arcu semiriundu, fiancàu da due spesse finte culònne, in cuntinuitè cu'a parte de punènte mü(r)aje sitadìne[9]. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au 1894, rangiâ du 2005.[10] |
Nòtte
[modìfica | modìfica wikitèsto]- Nòtte bibliugrafiche
- 1 2 Costa Restagno, 1995, cap. I, Gli Statuti di Albenga del 1288, p. 100, nòtta n.85
- ↑ Costa Restagno, 1979, Le mura, p. 153
- 1 2 AA.VV., 2001, p. 60
- ↑ AA.VV., 2001, p. 49
- ↑ AA.VV., 2001, p. 52
- ↑ Costa Restagno, 1979, Le mura, p. 151
- ↑ AA.VV., 2001, p. 61
- ↑ AA.VV., 2001, p. 45
- ↑ Lamboglia, 1992, I quartieri nord-occidentali della città, p. 132
- ↑ (IT) Albenga, il restauro di Porta Torlaro, in sce savonanews.it. URL consultòu o 13 lùggio 2024.
Bibliugrafìa
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (IT) Josepha Costa Restagno, Albenga: topografia medioevale, immagini della città, in Collana storico-archeologica della Liguria occidentale, Vul. XXI, Milàn, Istituto Internazionale di Studi Liguri, 1979.
- (IT) Josepha Costa Restagno, Albenga, Le città della Liguria, Vul. 4, Zena, Sagep, 1993, ISBN 88-7058-479-8.
- (IT) Giosetta Bertonasco Rubatti, Le Torri di Albenga, Memoïa Arbenga, Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 2010.
- (IT) AA.VV., Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga, Arbenga, Edizioni dell'Unitre Ingauna, 2001.
- (IT) Josepha Costa Restagno, Gli Statuti di Albenga del 1288, Zena, Società Ligure di Storia Patria, 1995.
Âtri prugètti
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Ciàssa de Turlâ
Ligammi de fö(r)a
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (IT) AA. VV., Torlaro, Via, in sce Albenga: Immagini e Ricordi.