Passer

Da Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

O passer domesticus, in zenéize pàsoa

Passer (Brisson 1760) o l´é ´n génere d'öxèlli, e pàsoe (passure in ventemigliusu[1]), chi apartégnan a-a famìggia di Passeridi (Illider 1811) òrdine di Passeriformi.

Descriçión e abitùdine[modìfica | modìfica wikitèsto]

E pàsoe én öxelli socévoli, vìvan in sciàmmi. Nidificàn in scî èrboi o in cavitæ, fàn dôe ò træ nîe a l'anno, e femine deponn-an 3-6 êuve, coæ 10-11 giorni da-o masscio ascì; xêuan dòppo dôe setemann-e ch'èn sccioîi. Son di öxelli granìvori (pe tegnîli da-a lontan ghe metéivan i spaventàggi) ma màngian de tutto e vêgnan insetìvori pe-o periodo chi nûtran i picìn. Tùtte e pàsoe vìvan in stréito contatto con l'òmmo. 'Na vòtta numerôze, e pàsoe in çitæ én in drastica diminuçión: a Londra, prezénpio, a quantitae de pàsoe a s´é amermâ do 71% inti derê 25 ànni[2]

Menn-e de pàsoe in Itàlia[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Inte squèxi tutta l´Euröpa a pàsoa ciù comùn a l´é o Passer domesticus (Linnaeus 1758). Ma in Itàlia a l´e prezénte sôlo inta zona de Arpi. Defæti in zenéize a vegne ciamâ Pàsoa de pasàggio, e in ventemigliusu "oltremontana": 
    Distriboçión do Passer domesticus

«A passura dumestega o eurupea o oltremontana, ciamà pe’ u ciü passura, a l’é de tüta façun l’auxelu ciü cumün e cunusciüu in Europa, sece inte çità sece int’e campagne»[1]

«Provincia di Novara: Si vede di passaggio in ottobre; rara. Lombardia: Scarsa. Belluno: Frequente e sedentaria, nel Cadore sembra essere in aumento. Udine: Comune e sedentaria. Padova: Accidentale. Circondario di Savona: Rara. Due furono prese in collina. Provincia di Genova: Accidentale»[3]

A se distìngoe pe-o copùsso grîxo

  • A Pàsoa nostrâ (Passer Italiae Vieillot 1817) a l'é lónga 15 cìtti,  péizo 300 gràmmi,  avertûa  alâre 24-26 cìtti: o masscio o l'à dòrso e âe cô maròn con rigatûe néigre, màsche gianche, testa brùn-nisêa, gôa neigra, pêto grîxo. A fémina e-i zuêni àn coî ciù spèrsi: dòrso brùn ciæo rigòu de neigro, pêto e goâ grîxi: àn o becco  de cô,grîxo scûo d'estæ giânénte d'invèrno, Staçionâia a no làscia o teritöio dôv'a e l'é nasiûo. A l'è a pàsoa ciù difûza in  Italia: se peu veddila botezâ in tæra a pitâ fregóggie  ò in sci pogiòli  donde ghe méttan da mangia.
  • Pàsoa Montanínn-a (Passer Montanus Linnarus 1758; ventemigliusu passura ciùca[1])  Difûza inte canpàgne, a frequenta ascì inti centri abitæ, no gh'é diferénsa tra massci e femine ch'àn o mæximo cô: a l´é quæxi pægia a-a Pàsoa Nostrâ,  ma a l'à e oêge neigre.
  • Pàsoa Sarda (Passer Hispaniolensis Temminck 1820)  Difûza in Sardegna, a se riconósce sùbito p' avéi o pêto tùtto pittetòu de neigro. A stà in zöne avèrte con pöche caze izolæ. Se riunîscian a-a séia in sciammi pe dormî in scî erboi di parchi çitadìn.
  • Squæxi pægio ae Pàsoe l´é o Pàsoòn (Petronia-Petronia Linnaeus 1766). A l'é l'unica do Génere Petronia, a l'asomégia a-a femina da Pàsoa Nostrâ, ma a se distìngoe pe 'na vistôza maccia giana in sciô pêto, dòrso e âe de cô maróncìn ciæo rigòu de marón scûo e neigro, sótta a l'à rigatûe beige ciæo; 'na çéggia giana  a caraterîza a spêce, Difûsa inte l'Apenìn  Meridionâle, in Sardegna a convîve co-a Pàsoa Sàrda

Nómmi[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ben ben di nómmi de Pàsoe en derivæ da-o latìn Passer. In çertidùnn-e zone Passer l´é finìo pe designâ i picìn öxelli e un´âtra pòula, Pardalis (da-o grêgo πάρδαλις 'tachezòu') a l´é stæta adeuviâ pe-e Pàsoe. L´é pe questo che in Catalàn o Portoghéize o nómme de pàsoe o l´é Pardal (ma a València, in cangio, a pòula Pardal a l´a piggiòu n´ sénso generâle e a veu dî 'öxèllo')[4], e in càngio o Catalàn Passerell o l´é ´n öxello de n´âtra famìggia (Linaria cannabina). In Françéize e âtre léngoe d´oïl ghe dixan Moineau ma ascì Paisse[5][6]

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. 1,0 1,1 1,2 Enrico Malan; Auxeli int´u parlà ventemigliusu (2013)
  2. https://www.forbes.com/sites/grrlscientist/2019/07/25/why-are-londons-iconic-sparrows-disappearing/
  3. Giglioli, Enrico Hillyer; Avifauna italica (1886)
  4. http://etimologias.dechile.net/?pardal
  5. Belon, Pierre; L'histoire de la nature des oyseaux (1555): "Passer en Latin, Moineau, Paisse ou Moisson en Françoys" "
  6. http://micmap.org/dicfro/search/dictionnaire-godefroy/passe