Sâta a-o contegnûo

Moâssànn-a

44°27′15″N 8°58′50″E
Sta pàgina a l'é scrîta in zenéize
Da Wikipedia
ZE
Sta pàgina a l'é scrîta in zenéize
Moâssànn-a
ecs commun, quartê
Panoramma de Moâssann-a co-i seu ponti
Localizaçión
StâtoItàlia Itàlia
Región Liguria
Çitæ metropolitann-a Zena
Comùn Zena
Aministraçión
Instituçión1861
Sopresción1928
Teritöio
Cordinæ44°27′15″N 8°58′50″E
Abitànti24 868 (2016)
Âtre informaçioìn
Fûzo orâioUTC+1
CircoscriçiónMuniçipio IV Vallâ do Besagno
Cartografîa
Màppa de localizaçión: Liguria
Moâssànn-a
Moâssànn-a
Mappa di muniçippi de Zena

Moâssann-a (Molassana in italian) o l'é un quartê da çittæ de Zena ch'o s'attreuva inta Vallâ do Besagno.

O l'ea un commun independente scin a-o 1926, quande, insemme à dixeutto atri commun inte l'aia de Zena, o l'é stæto incorpoou into commun de Zena pe formâ a coscì dita Grande Zena, da quæ a l'é vegnua à ëse 'n distreito. Inta neuva divixon in vigô da-o 2005, a fa parte do Muniçipio IV Valbisagno, insemme a-i quartê de Struppa e Stagén.

Geografia

O vegio distreito de Moâssann-a, ch'o creuve 16,61 km2, di quæ 5,12 son urbanizzæ, o l'é compòsto da-e unitæ urbañe de Moâssann-a, Montesignan e Santo Zêuggio, che insemme gh'an unna popolaçion de 23.509 abitanti (dæti aggiornæ a-i 31 de dexembre 2012). L'aia de Montesignan, ch'a comprende ascì San Gotardo, con 12.344 abitanti, a l'é a ciù popolâ; l'aia de Moâssann-a a l'à 8.793 rexidenti e Santo Zêuggio 2.372.

Territöio

Panoramma de Moâssann-a

Moâssann-a a confinn-a co-o commun de Monteuggio à nòrdeste, o quartê de Struppa à levante, Marasci à sudde, Stagén à suddoveste, Sant'Orçeise à nòrdeveste, e o distreito do Porçevia de Rieu pe unn-a streita curta.

O vegio distreito o l'òccupa unn-a porçion da vallâ do Bezagno de mezo, ch'a s'estende in sciâ riva drita a-a cresta ch'a curmina into Monte Arpe e a separa a Vallâ do Bezagno da-a Vallâ do Porçevia, e a-a cresta à manciña ch'a separa a Vallâ do Bezagno da-a Vallâ de Sturla. A prinçipâ vallâ laterâ a l'é quella do Geiou, 'n affluente à drita do Bezagno, ch'o monta in sciô Monte Alpe e o sciòrte into sciumme Bezagno giusto into çentro de Moâssann-a, colocou in sciô cian da vallâ.

L'aia urbaña de Moâssann-a a comprende un muggio de fraçioin desperse traverso a vallâ do Geiou, un affluente do Bezagno, tanto che Montesignan e Santo Zêuggio, 'n tempo fraçioin da muniçipalitæ de Bävai, son collocæ in sciâ banda manciña da Vallâ do Bezagno.

L'aia çentrâ de Moâssann-a a comprende unn-a parte ciù bassa longo a riva do ruscello, con di quartê sorviatutto da classe operäia, e unn-a seçion de colliñe ch'a constituisce a ciù vegia parte da çittæ, da-a rente a-a gexa de Santa Maria Assunta. Moâssann-a a deive a-a seu dispoxiçion distintiva a seu tardia urbanizzaçion, ch'a consciste ancon de fraçioin ch'aspëtan da campagna missi à fronte à di moderni blòcchi edili pubrichi. Un suburbio rexidençiâ, sciben che da classe operäia, a tegne ancon di-i aspeti contadin inte zöne de collinn-a.

A parte ciù bassa, originaiamente un borgo piccin, avanti ciammou Olmo, çentrou d'in gio à unna cappella dedicâ à San Rocco (oua o quartê geneâ do Gruppo Scout "Genova 20"), a l'ea unna fermâ in sciâ stradda pe Piaxensa, collocâ a-a confluensa do ruscello Geiou co-o ruscello Bezagno. A-a giornâ d'ancheu, allargou da-o desviluppo dòppo a guæra, o l'é o cheu do quartê. O sciumme Geiou, o seu urtimo tratto, o l'à creou unn-a grande ciassa animâ. Giusto à montâ, in sce Via Sertoli, inta zöna popolarmente conosciua comme "Arizona" (i un muggio de carri che portavan i ben domesteghi di-i neuvi rexidenti an ispirou sto nomme, piggiou in prestito da-i cini western), gh'é un muggio de grendi blòcchi de edifiçi pubrichi. Tiæ sciù di anni 1930, ean a-o prinçipio destinæ a-i rexidenti do çentro istòrico de Zena, che i seu quartê originäi ean stæti derruæ, inte l'aia d'in gio à Ciassa Pontexello (Cian de Sant'Andrîa).

Pròpio into cheu do quartê, l'istòrica fabrica de pittua Boero a l'à fonçionou pe ciù de çinquant'anni. Do 2007 a l'à annonçiou a seu deçixon de stramuâ e seu struttue de produçion à Tortonn-a do 2010. Apreuvo à sta deçixon, un progetto pe reconvertî l'aia o l'é stæto lançou. O progetto, presentou do 2007 da-i propietäi Boero, o comprendeiva a construçion de edifiçi rexidençiæ, 'n supermercou, pòsti commerçiæ, unn'aia verde con di spaçi pe i pedoìn, parcheggio e serviçi pubrichi, compreiso un aoditöio e unn-a biblioteca. Do zugno 2017 un supermercou o l'é stæto inauguou inte l'aria, e do mazzo 2022 i atri desviluppi son stæti completæ, compreixi quarche edifiçio rescidençiâ con di appartamenti destinæ à l'ediliçia soçiâ.

E colliñe derê a-o quartê offrivan a poscibilitæ de piggiâ varie stradde pe escurscioin: montâ in sciâ vallâ do Geiou se peu montâ a-o passo do Creto e a-o Monte Alpe, ò a-i Proéi Casen ò arrivâ a-e roiñe de Castelusso. Un di percorsci ciù interesànti o l'é o percorso de pria de Luxerna de l'condûto istòrico ch'o corre o ciù tanto da seu stradda chì.

Stöia

Inte l'anno 1000 i paixi da valadda favan parte da tegnua vescovile dita "Izoa do Vesco" che a l'appartegniva a-a famiggia di Fieschi, ch'ean in contrasto co-a Repubrica de Zena.

Do XV secolo, Moâssann-a e Struppa son vegnue à ëse de entitæ amministrative separæ, pe ëse dappeu incorporæ into commun de Zena do 1926. Moâssann-a a l'é arrestâ into baçî formou da-a Vallâ de Geiou, co-i seu pàixi piccin e çentri in sciâ stradda pe Creto e a Screia da unn-a pàrte e pe a Vallâ de Porçevia da l'atro canto. A çittæ prinçipâ a l'é vegnua à ëse o gruppo de case da-a rente a-a gexa de Santa Maria de l'Assunçion, mensunâ into registro arçiepiscopâ do 1143, ma de seguo ciù vegia, inta quæ de prie tombali ean conservæ da l'epoca imperiâ.

«… e poi, sul monte, Pino soprano e Pino sottano, ambi sotto la parrocchia di S. Giacobo, e fanno circa novanta fuochi: e quanto allo spirituale appartengono a Bisagno, e quanto al temporale sono della Podestaria di Polcevera. E poi viene la rettoria di Morassana, con fuochi quarantasette.»

(Agostino Giustiniani, "Annali della Repubblica di Genova", 1537)

Apreuvo a-a seu poxiçion, Moâssann-a a l'é stæta pe di secoli unn'importante gionçion de stradde, donde converzeivan e stradde da Zena, da-o levante (pe Bävai), da-a Vallâ do Screia (pe-o passo do Creto), da-a Vallâ do Porçevia (pe-a Croçiera de Pin), da-a Vallâ de Bezagno erta e da-a Vallâ de Trebbia.

Da-o prinçipio do XIX secolo, a vegia ræ de stradde a l'ea vegnua inadeguâ pe-e neuve esigense portæ da l'industrializzaçion ch'a l'ea apreuvo à cresce. À comensâ da l'epoca napoleònica, e sorviatutto dòppo l'annescion da Repubrica Ligure a-o Regno de Savoia, l'é comensou a neuva construçion de stradde. A construçion da stradda naçionâ da Zena à Piaxensa a l'ea comensâ do 1809, e a no l'é stæta completâ scin a-o 1870. O pàise de l'Olmo, in sciâ ciaña donde s'increuxan i sciûmmi Geiou e Bezagno, ch'o l'ea longo a neuva stradda, o l'à comensou à desviluppâse d'in gîo a-a staçion da posta. O l'é vegnuo à ëse a-a spedia o çentro ciù popolou do muniçipio e 'n pòsto de incroxo pe-i rexidenti di vari pàixi in sciâ çimma da-a colliña. In sciâ fin o l'à scompassou i atri doî çentri istòrichi, quello d'in gio a-a Gexa de l'Assunçion e quello à Pino, un fæto confermou da-a recollocaçion do municipio à valle.

Unn-a stöia de notiçie da fin do XVIII secolo a conta de 'n'incorscion à Moâssann-a inte'nn-a festa religiosa do malemmo Giöxeppe Musso, co-o nommiagio "o Diao". I banditi an arröbou a-i parteçipanti inte unn-a procescion de dinæ e de giöie. L'inçidente o l'à avuo unn-a gran resonansa locale e o l'é arrestou inta memöia di pòpoli pe tanti anni.

Co-o decreto reale-lezze n. 74 do 14 de zenâ do 1926, into quaddro da creaçion da coscì dita Grande Zena, o commun o l'é stæto abolio e aggregou con 18 atri à quello de Zena, e a seu neuva entitæ amministrativa a l'é vegnua à fonçionâ a-o 1 de luggio do 1926. Into periodo dòppo-guæra l'imprescionante espanscion de l'edifiçio e a stabiliçion de struttue commersiæ e de produçion an cangiou definitivamente o moro do quartê, sorviatutto inte zöne da-a bassa vallâ.

Scimboli

Stemma

Stemma do commun de Moâssann-a

Pòsti de interesse

Architettue religiose

Into quartê de Moâssann-a gh'é sette gexe parocchiæ cattòliche, tutte d'origine antiga; quattro de questi appartëgnan a-o Vicariato de Medio-Erto Bezagno e trei (Santo Zêuggio, Montesignan e San Gotardo) a-o Vicariato de Marasci-Stagén, tutti doî che fan parte de l'Arcidiòçexi de Zena.

  • Gexa parocchiâ de Santa Màia de l'Assunçion: I primmi registri istòrichi da-a gexa à Moâssann-a remontan a-o 1143, quande a l'é stæta mensunâ into registro arçiepiscopâ comme dependente da-a paròcchia de San Scî de Struppa, ma se credde che unn-a cappella, ciù tardi derruâ, a l'existesse in sce quello scito fin da-o XI secolo. No se sa quande a gexa de l'Assunçion a l'é stæta tiâ sciù comme paròcchia (gh'é de preuve d'un rettô do 1268, ma a l'é attestâ sôo che comme sede da paròcchia int'un documento do 1481); i registri da parròcchia comensan do 1602. Renovâ do XVII secolo, a l'à patio laddronissi e danni gravi inte guære do 1746-1747. O vegio campanin o l'é stæto restörou do 1880. A gexa a l'à unn'unica navâ con sette artæ; Tra e varie euvie d'arte conservæ gh'é unn-a statua de legno da Madonna do Rosaïo, da scheua Maragliano, e unn-a pittua ch'o descrive o Batteximo de Cristo attribuio à Antönio Maria Vassallo. Inta gexa gh'ea 'n tempo quarche antighitæ de l'epoca romann-a: unn-a testa de marmao de l'imperatô Vitellio, e i remazûggi de 'n sarcòfago roman con de figue à bassorilievo da dea Minerva e un fauno, a-a giornâ d'ancheu conservæ respettivamente into museo d'archiologia ligure de Pêgi e into museo Palaçio Gexo. O cortî da gexa o l'é aggibbou con 'n caratteristico risseu de prie de mâ.
  • Gexa de San Ròcco de Moâssann-a. Da-o 17° secolo, unn-a cappella dedicâ à San Ròcco a l'existeiva inta bassa Moâssann-a. O l'é stæto renovou e alargou do 1937 e elevou à unn-a paròcchia da-o Cardinâ Giöxeppe Siri do 1963. Apreuvo a-a crescente popolaçion do quartê di-i anni 1960, l'é stæto deçiso de tiâ sciù unn-a vea gexa da-a rente a-a vegia cappella. A neuva gexa, tiâ sciù de ciumento armou e progettâ da l'architetto Zòrzo Gnudi, a l'é stæta consacrâ da-o cardinâ Siri a-i 4 de marso do 1967.
  • Gexa parrocchiâ de San Giacòmo Maggiô, inta pàise omònimo.
  • Gexa parrocchiâ de San Pê Apòstolo. O primmo documento ch'o se refeisce à l'existensa d'unn-a gexa à Pin o remonta a-o 1183. A gexa, co-o titolo de San Zane do Castello, a l'é mensunâ espressamente inte 'n atro documento do 1201, comme unn-a dependensa da gexa de Sant'Orçeise. Do 1514 o l'à acquistou o titolo de San Pê; no se sa quande a l'é vegnua à ëse unn-a paròcchia autònoma, ma sto fæto o l'é avvegnuo probabilmente a-a meitæ do 16° secolo. A gexa, consacrâ do 1641, a l'é stæta gravemente dannezzâ e arröbâ da-e truppe austriache inta guæra do 1746-1747. Restörou, o l'é stæto consacrou torna da l'Arçivescòvo Zane Lercari a-i 19 d'ötovie do 1772. Ancon ciù restöri son stæti fæti in sciâ facciâ do 1886, tànto che o travaggio de consolidaçion in scî fondamenti o l'é stæto fæto de no guæi.
  • A gexa parrocchiâ de Santo Zêuggio, into quartê do mæximo nomme, à unn-a mainea despægia da-e atre gexe à Moassaña, a fa parte do vicariou Marasci-Stagén, insemme à quello de Montesignan. Comme e ciù tante gexe zeneixi, a l'é stæta mensunâ pe-a primma vòtta do 1143 comme a cappella de Santo Zêuggio de Luco, dependente da-a gexa parrocchiâ de San Scî "de Molaciana". 'N ospiçio pe peregrin o l'ea attaccou a-a cappella. Dapeu a l'é vegnua à ëse unn-a paròcchia independente do 15° secolo (1401 segondo quarche fonte, 1481 segondo de atre), vegnindo à ëse unn-a dependensa da gexa de San Michê Arcangeo à Montesignan. A l'é stæta elevâ à unn-a condiçion de paròcchia torna do 1929, pe decretto do Cardinâ Carlo Dalmaçio Minoretti.
  • Vegia gexa de San Michê Arcangeo de Montesignan. A primma gexa inte l'aia de Montesignan a l'ea collocâ inta borgâ de Mermi e a l'é mensunâ inti papê do 1212 comme unna paròcchia autònoma, con giurisdiçion in sce Terpi e Montesignan; da-o 15° secolo a l'à esteiso ascì a seu giurisdiçion in sce Santo Zêuggio. Sta gexa chì, ch'a l'ea donde o campo de sport "Angeo Baiardo" o l'é oua, a l'é stæta gravemente dannezzâ da 'n derruo de tæra e tiâ sciù torna do 18° secolo, ma 'n neuvo derruo de tæra do 1818 o l'à fæto che a derruesse in pàrte e quello ch'o l'ea arrestou o l'é stæto derruou quarche dexennio apreuvo; o titolo de paròcchia o l'é stæto dapeu stramuou à l'ötöio da Madònna del Càrmine de Terpi, che dapeu o l'é stæto ingrandio e trasformou inte'nn-a gexa paròcchiâ, e inricchio con di arredi sacri e de decoraçioin da-e gexe zeneixi soppresse. Drento a-a gexa s'é conservou unn-a pittua ch'o depenze San Michê Arcangeo attribuio a-o pittô fiamingo Cornelis de Wael, unna statua de legno da Màdonna do Carmine do Giobatta Bissone e di-i affreschi do Giöxeppe Passano.
  • Gexa parrocchiâ de San Gotardo. Into quartê de San Gotardo gh'ea unn-a vòtta unn-a gexa dedicâ à San Martin, ciammâ San Martino de' Corsi, mensunâ pe-a primma vòtta into registro arçiepiscopâ do 1143. Segondo i istòrichi do secolo XIX Angeo e Marçello Remondini, a gexa de San Martin, insemme a-o seu ospiâ, a s'attreuvava in sciâ stradda pe-o passo do Trensasco, inta localitæ de Creuxu (da-o quæ o topònimo “Corsi”), tanto che ciù in basso inta vallâ gh'ea unn-a modesta cappella dedicâ à San Gottardo. Segondo o Zane Carraro, præve e istòrico, gh'ea in cangio sôo che unna gexa, ch'a correspondeiva a-a cappella d'ancheu, che verso o secolo XVI a l'à cangiou o seu nomme da San Martin à San Gotardo, quarcösa de ben ben despægio inte l'aia zeneize; a dedicaçion a-o santo bavareise probabilemente a testimonia o transito de peregrin che ne vegnivan da l'Euröpa do Nòrde. Sta cappella chì, dependente da San Bertomê de Stagén e a quæ presensa a l'é documentâ da-o 1580, a l'é stæta elevâ à unn-a paròcchia a-i 15 de luggio do 1891, pe decretto de l'Arçivesco Sarvatô Magnasco. Di anni 1960, apreuvo a-a crescente popolaçion do quartê, a construçion d'unn-a neuva gexa a l'é stæta deçisa. A primma pria de sta neuva gexa, ch'a sta da-a rente a-a preçedente cappella, a l'é stæta missa a-i 26 de marzo do 1961, in presensa do Cardinâ Giöxeppe Siri. Doî anni apreuvo, a-i 18 de marso do 1963, o mæximo Siri o l'à inaugurou a neuva gexa. Inta gexa a gh'é unn-a statua de marmao de San Gotardo, 'na vòtta collocâ inta Catedrale de San Loenso.

Architettue civili

Condûto istorico

L'aia de Moâssann-a a l'é stæta istòricamente ligâ a-a çittæ e a-o seu pòrto scin da-i tempi d'antighitæ. O quartê o l'é, de fæto, traversou da l'antigo conduto ch'o forniva Zena, tiàndo l'ægua da-o sciumme Bezagno giusto de l'erto à Prou, inta zöna conosciua comme "A Preisa" (into muniçipio de Bargaggi). L'istòrico condûto (ciammou localemente "o condûto") o va pe-a ciù parte apreuvo a-a stradda de quello che da-i antighi tempi romen o portava l'ægua a-a çittæ da sta zöna, con piggiâ da-e vivagne inte l'aia ch'a confina co-i distreiti de Moâssann-a e Struppa.

Despæge struttue de sto condûto se peuan attrovâ inte l'aia de Moâssann-a: a ciù imprescionante e megio conservâ a l'é o ponte Scifon in sciô sciumme Geiou, ciæamente vixibile da-o çentro de Moâssann-a. Con i seu 23 erchi de pria e unn-a longhixe totale de 648 metri, o stramuava l'ægua da Moâssann-a Ærta à Pin Sottan. A construçion do ponte (o primmo ponte à scifon inte l'istöia, pe-o quæ i inzegnê zeneixi an avuo de contatto ascì co-o Galileo Galilei) a l'é stæta deçisa do 1660 ma missa in deuvia 'n secolo ciù apreuvo (tra-o 1772 e o 1777) segondo un progétto de l'architetto Clàudio Storace. L'obiettivo o l'ea de accurtî o percorso do condûto, che originaiamente o corriva inta vallâ do Geiou traverso 'n longo e tortuoso percorso inte 'na zöna propensa a-e derrue de tæra, che rendeiva a manutençion ben ben cäa.

A-o prinçipio ean installæ de cannæ de færo in sciô ponte, ma no poeivan rexiste a-a prescion. Dapeu l'é stæto deçiso de sostituîli con de cannæ de marmao, con trasformâ into mæximo tempo o ponte à scifon inte'n ponte-cannâ, ma i neuvi cannæ no son mai stæti installæ e son arrestæ abbandonæ into letto do sciumme. Do 1831, en stæti installæ di neuvi cannæ de ghisa, che son ancon ciæamente vixibili in sciô ponte a-a giornâ d'ancheu.

Di anni 2000, o ponte (comme a vexinn-a "Cà di Filtri", ch'a forniva l'accesso a-o condûto pe-e ispeçioin) o l'é stæto renovou comme parte do restöro de l'istòrico condûto, 'n veo capolavô de l'inzegneria antiga. Unn'atra struttua ben conservâ a l'é o ponte-cannâ do 17° secolo (longo 69 metri) in çimma a-a vallâ do Geiou, pöco assæ 2 km da Moâssann-a, ch'a fava pàrte da seçion do condûto chittou co-a construçion do neuvo ponte. A ciù vegia pàrte do condûto da vallâ do Geiou, a-a giornâ d'ancheu, a no l'é ciù vixibile pe l'espanscion ediliçia e ascoso da-a vegetaçion scciassa.

Architettue militare

Castellusso

Tra i monumenti d'interesse istòrico gh'en e roinn-e do coscì dito "Castellusso", colocou à 307 metri in çimma do livello do mâ in sce 'n speron de pria ch'a l'ammia a Vallâ do Bezagno e unn-a pàrte da Vallâ do Geiou. O l'ea un di ciù antighi bastioin de defeisa into territöio zeneize, no compreiso into çircuito di fòrti de Zena ma ch'o remontava a-a fin do 10° secolo. Sta primma struttua de defeisa de l'Etæ de Mezo a serviva à guardâ o tegnua vescovîle e e stradde che traversavan a Vallâ do Bezagno contra e incorscioin di-i sæxin. O Castellusso o conscisteiva inte unn-a tore quaddrâ, unn-a tore çentrâ semiçircolâ, e unn-a miagia d'in gio.

Assosto anti-aereo

Ascì inte l'aia de Moâssann-a Ærta, into bòsco de d'ato à Via Olivo, gh'é unn-a barma piccinn-a scorpia inta ròcca, deuviâ inta Segonda Guæra Mondiâ comme refugio pe-i raid aerei. A gallaia a l'é longa 50 metri pöco assæ, ærta 2 metri, e ancia 2 metri, con træ intræ, sôo che unn-a de quæ a l'é de lengê deslenguâ da-o sottobòsco. Unn-a speçie de salamandra a vive inta barma.

Äie naturale

Proei Casén

À nòrde da cresta in sciâ quæ a Cartazena a s'attreuva gh'en i Proei Casén (250 m in çimma do livello do mâ), inta Vallâ do Geiou ærta, a-i pê do Monte Arpe (800 m in çimma do livello do mâ, a çimma ciù erta inte l'aia de Moâssann-a). L'aia a consciste inte unn-a grànde, ciatta prateria (18.000 m2 pöco assæ ), o resultato de 'n'antiga derruâ ch'a l'à digou a Vallâ do Geiou quarcösa comme doî miggiæa d'anni avanti, con formâ un lago. Co-o tempo, o lago o s'é impio, e l'aia a l'é vegnua à ëse unn-a prateria. Graçie a-o terren permeabile, e ægue do sciumme Geiou, giusto à valle da-e cascæ, s'infiltran e sciortan sotta o prou, sôo che pe vegnî feua torna à valle da-o boschetto de castagne. Inta fòrte cheita d'ægua, a permeabilitæ do terren a no peu manezzâ o scignificativo afflusso d'ægua, con permette a-o sciumme de scorî in sciô de d'ato e de inondâ temporaneamente l'aia.

Tære rosse

Giusto de sotta à Castellusso, à 270 m in çimma do livello do mâ, gh'é 'na'aia piccinn-a ciammâ 2Tære rosse" caratterizzâ da 'n esploxon de "Argilliti de Monteuggio" rosse, priva de vegetaçion, che crean 'n ambiente suggestîvo, ascì apreuvo a-o contrasto d'in gio a-o verde.

Atro

Giardin pubrich "Zòrzo Falco"

I giardin pubrichi che piggian o nomme da-o Zòrzo Falco son collocæ da-a rente a-o çentro de Moâssann-a, in sciâ riva mancinn-a do sciumme Geiou, tra o Làrgo Poulo Boccàrdo e a Via Sertoli, e son 'n popolâ pòsto de riunioin pe-i rexidenti. I giardin, che de spesso ospitan di eventi de quartê comme mercoei à l'ærta e attivitæ pe figgeu, se spanzan longitudinalmente e son caratterizzæ da-a presensa de variezzæ ciante ligure, compreixi i grendi erboi de tiggio, i pin marittimi, i öfeuggi. Da-a rente à l'intrâ sudde, doî cannæ de marmao che favan parte do condûto istòrico de Zena son vixibili; o monumento a-i Partizen che son cheiti inta Rexistensa o l'é collocou ascì lì. In collaboraçion co-o Muniçipio IV - Media Val Bezagno, da-o 2010 i Giardin do "G. Falco" son stæti mantegnui e sostegnui da-o Gruppo Scout AGESCI "Zena XX", ch'o î deuvia comme un ateliê de quartê averto pe offrî a-i figgeu de attivitæ de çittainansa attiva. 'N cartellon collocou da-a rente a-i scæn che pòrtan a-a gexa de San Ròcco o l'é mantegnuo da-i scout che ô deuvian pe fâ pubbriçitæ pe di eventi e pe promeuve o scout.

Giardin pubrichi "Mauriçio Orengo"

I giardin pubrichi do "Mauriçio Orengo" son collocæ in Via Bernardini e piggian o nomme da-o fondatô do gruppo scout de Moâssann-a (Zena XX), pöche dozzenn-e de metri da-a cappella de l'Olmo. In sostansa, creuvan 'n garage into intærrou e o l'offre di spaçi a l'averto pe-a çittadinansa, con di parchi de zeugo pe figgeu, di scioî, de banchinn-e e 'n edifiçio piccin ch'o l'alloggiâ o quartê geneâ de Moâssann-a do CAI.

Geografia antròpica

Montesignan

Panoramma de Montesignan

Montesignan o l'é 'n quartê in sciâ çimma da collinn-a in sciâ riva mancinn-a do sciumme Bezagno. Fin a-o 1926 a fava parte da muniçipalitæ de Bävai, e dapeu a l'é stæta incorpoâ into distreito de Moâssann-a. O lesto boom de construçion dòppo a Segonda Guæra Mondiâ, co-a construçion de 'n muggio de progetti de ediliçia pubrica, o l'à fæto che a popolaçion de sta localitæ a scompassesse quella de Moâssann-a.

A localitæ, ch'a comprende ascì e fraçioin de Terpi e Mermi, oua incorporæ inte unn-a scingola agglomeraçion urbann-a, a l'é mensunâ pe-a primma vòtta inte 'n documento do 1061 comme Monte Asenino e do 1142 comme Monteasciano, ma l'origine de sti antighi topònimi a no l'é segua.

Do 18° secolo, un muggio de ville son stæte tiæ sciù inte l'aia da de famigge patriçie zeneixi, compreiso o Palaço Durazzo, d'in gio a-o quæ quarchedunn-a de ste antighe rexidense a sorviavive ancon. L'aia a l'é stæta tiâ drento a-e guære do 1746-1747 (Guæra da Succescion Austriaca) e do 1800 a-i tempi de l'ascidio de Zena, quande di volontäi da Vallâ do Bezagno an sostegnuo i sordatti franseixi do Geneâ André Masséna inta defeisa da collinn-a de Montesignan e do ponte de Carræ. O ponte de Carræ (traduto pe errô comme Ponte Carrega in italian) o l'é stæto tiou sciù inte urtime dëxenn-e d'anni do 18° secolo, in sciâ domanda di rexidenti, pe conligâ Montesignan a-a riva drita do Bezagno, sensa sostituîlo. O ponte, adatto pe-o passaggio de carri pesantemente carregæ - da-o quæ o seu nomme - o l'é stæto restörou do 1907 e oua o l'é deuviou comme ponte pe pedoin. O l'é ciù curto che quande o l'é stæto tiou sciù apreuvo che e moderne stradde in sciô sciumme e l'espanscion de l'edifiçi into cian da vallâ an restreito o letto do sciumme, con rende neçessäio derruâ quarche erco.

Santo Zêuggio

Santo Zêuggio co-a neive

Santo Zêuggio a l'é unn-a fraçion rescidençiâ in çimma à unn-a collinn-a (222 m in çimma do livello do mâ) in sciâ banda mancinn-a da vallâ do Bezagno, ciù erta che Montesignan. Comme Montesignan, scin a-o 1926 o l'ea un borgo do commun de Bävai. 'N antigo çentro in sciâ stradda da-a vallâ do Bezagno a-a banda à levante de Zena, 'n tempo ciammou Luco, i benedettin se son stabilî lì do 11° secolo dòppo avei lasciou l'antiga abbaçia de San Scî a Struppa a-o clero ordinäio. A primma notiçia da gexa de Santo Zêuggio a remonta a-o XIII secolo; za unn-a paròcchia autònoma, a-o prinçipio do 15° secolo a l'é vegnua à ëse unn-a dependensa de San Michê de Montesignan, e sôo che quattro secoli apreuvo, do 1929, a l'é stæta tiâ sciù torna comme parròcchia. Fin à pöche dëxenn-e d'anni avanti o l'ea 'n pàise agricolo, 'n pòsto de villezzo pe-e famigge zeneixi. Gh'é ben ben de ville tiæ sciù do XIX secolo e a primma meitæ do secolo XX e ben ben de ostaie, ancon frequentæ da-i zeneixi a-a giornâ d'ancheu. Dapeu da Segonda Guæra Mondiâ, Santo Zêuggio o l'à visto ascì unn-a scignificativa espanscion inta construçion, in parte formâ da di grendi blòcchi de edifiçi pòpolæ, che an reiso neçessäio arvî de neuve stradde che ô conligavan a-o fondo da vallâ, con sostituî e vegie crêuze.

San Gotardo

Vista de San Gotardo

San Gotardo, oua compreiso inte l'aia urbann-a de Montesignan, o l'ea parte de Stagén da-o 15° secolo scin a-a primma meitæ do 20° secolo, quande o l'é stæto incorporou into distreito de Moâssann-a. O l'é 'n quartê moderno colocou longo a stradda statâ 45, a-o ponto donde a stradda ch'a pòrta sciù a-o passo de Trensasco a comensa, 'n tempo un ligamme importante co-a stradda da sâ e a Vallâ do Porçevia.

À despeto da seu apparensa moderna (i ciù tanti edifiçi son stæti tiæ sciù do 20° secolo), San Gotardo o l'à de antighe origine; un tempo o se ciammava San Martin de Creuxi (San Martino de' Corsi in italian) e o l'é mensunou inti papê do 1138, quande unn-a gexa con un ospiâ de peregrin da-a rente a l'ea lì longo a stradda de Trensasco. Incluso into distreito de Moâssann-a inte l'Etæ de Mezo, o l'é stæto incorporou à Stagén dòppo che l'epidemia da peste do 1473 a l'à caxonou a depopolaçion de l'aia. Pe caxon de sto avvegnimento, e ascì apreuvo à l'avertua contemporanea de neuve stradde tra Zena e a Vallâ do Pò, San Martin de Creuxi o l'à perso l'importansa. Dapeu, quande o pàise a l'é tornou à popolâ, no ciù in sciâ collinn-a ma into fondo da vallâ, o topònimo antigo o l'é stæto sostituio da-o nomme do santo a-o quæ a gexa piccinn-a into frattempo a l'ea stæta dedicâ.

I Carpi

I Carpi o l'é un pàise piccin in sciâ çimma de collinn-a in sciâ riva drita do sciumme Geiou, ch'o piggia o nomme da unn-a famiggia do pòsto. Inti tempi passæ, l'Ostaia gianca (L'Osteria della Bianca in italian) a l'ea collocâ da-a rente a-a cappella, conosciua pe-i seu pasti de domenega de bazann-e e salamme co-o vin Carpi ch'o l'aromava de sorfano, e 'n pòsto de riunioin pe-i cantadoî zeneixi appascionæ. O se peu razzonze da unn-a stradda ch'a comensa inta vallâ do Geiou, ò à pê pe mezo de l'antiga crêuza ch'a portava à Pin Sopran e a-a vallâ do Porçevia. O l'é 'n insediamento compatto ch'o consciste de case vegie, oua completamente renovæ. A cappella piccinn-a dedicâ a-i Santi Ròcco e Nicolò a l'é stæta restörâ do 2006. Da-a rente a-o paise gh'en di orti, di erboi da fruta, e de vigne; 'n tempo se produiva 'n vin gianco avvoxou, sciben che inte de quantitæ modeste.

Cartazena

Panoramma de Cartazena

Cartazena, a ciù popolâ di borghi de Moâssann-a inta vallâ do Geiou, a l'é collocâ à 244 m in çimma do livello do mâ, in sciâ collinn-a in sciâ riva mancinn-a do sciumme. In passou ciammou Cartagena, se peu razzonze da-o çentro de Moâssann-a con piggiâ pe San Feliçe. A localitæ a l'à l'apparensa de 'n villaggio compatto, con de case ben ben vexinn-e unn-a à l'atra, ciassette piccinn-e e antighi treuggi. 'N tempo a l'ea a-o çentro d'unn-a spessa ræ de stradde piccinn-e che conligavan o cian da vallâ do Geiou co-a stradda pe Cretto e Monteuggio. Cartazena a comprende o villaggio piccin de Trei Còste, giusto à valle da-a fraçion ma raggiungibile sôo che à pê.

Geiou

O villaggio, ch'o piggia o nomme da-o ruscello ch'o sciorte into Bezagno into çentro de Moâssann-a, o l'é colocou in sce unn-a collinn-a in sciâ riva mancinn-a da vallâ e o se peu razzonze sôo che à pê: a stradda ch'a monta in sciâ vallâ do Geiou a finisce dòppo doî chilòmetri davanti a-o ponte-cannâ do XVII secolo. O villaggio o l'é compòsto da piccinn-e case à terrassa; gh'é unn-a cappella dedicâ à San Bernardo, averta sôo che a-o giorno do santo patrono.

Pin Sottàn

Vista do Pin Sottàn

Pin Sottàn, giusto de d'ato a-o çentro de Moâssann-a, longo a stradda ch'a conliga a vallâ do Bezagno co-a vallâ do Porçevia, a-a giornâ d'ancheu o se presenta comme 'na'aia rexidençiâ moderna, con di eleganti edifiçi de appartamenti e case à terrassa. O çentro istòrico da localitæ, arrecuggeito d'in gio a-o palaçio tiou sciù do 17° secolo da-a famiggia Durazzo, oua unn-a cà de penscion, o se peu razzonze con anâ apreuvo à unn-a allea ch'o se rammifica da-a stradda. 'N tempo l'unica connescion co-o fondo da vallâ a l'ea a crêuza ch'a comensava in sciâ riva drita do Geiou. A villa di Durazzo a l'é aggibbâ con di freschi do Menego Parodi e o Bertomê Guidobono.

Pin Sopran

Panoramma de Pin Sopran

A stradda da Moâssann-a, dòppo avei passou o Pin Sottàn, a monta in sciâ collinn-a verso o Pin Sopran (314 m in çimma do livello do mâ) e o passo da Croçiera di Pin (340 m in çimma do livello do mâ), donde a-a giornâ d'ancheu unn-a gallaia a pòrta à Torrassa e Casaneua, into commun de Sant'Orçeise. Sta stradda chì a l'ea ben ben importante inti tempi antighi, dæto ch'a serviva da ligamme tra a Vallâ do Bezagno e a stradda do sâ ch'a passava pe Torrassa, ch'a ne vegniva da-o pòrto de Zena e a se dirizzeiva verso o Piemonte. Gh'é unn-a staçion in sciâ stradda ferrâ Zena-Casella, e l'aria a l'é ascì servia da-a linia AMT 481.

San Giacomo

San Giacomo o l'é un villaggio desperso in sciâ çimma de collinn-a in sciâ riva drita do sciumme Geiou, longo a crêuza ch'a montava a-o passo Pin. O çentro prinçipâ do paise o l'é arrecuggeito d'in gio a-a gexa de San Giacomo Maggiô, 'n antigo ötöio fondou do 1347 e dapeu convertio inte unn-a gexa. Da-a seu ciassa, gh'é unn-a vista stramesuâ da vallâ do Geiou. Inta ciassa gh'é 'n busto de marmao do Pappa Zane XXIII, scorpio da un monumento da-o Costanso Ciano ch'o l'é stæto derruou dòppo a cheita do Fascismo.

Manifestaçioin

Feste e fee

Communicaçioin

Moâssann-a l'é colocâ longo a Stradda Statâ da Vallâ do Trebbia 45, ch'a conliga Zena à Piaxensa pe mezo do Passo da Scoffæra. Sta stradda longa e tortuosa, inta seu seçion ligure, a conliga e muniçipalitæ de Bargaggi, Dägna, Toriggia, e i pàixi de l'erta Vallâ do Trebbia con Zena, e traverso a gallaia de Bargaggi-Ferræ, co-a Vallâ da Fontann-a Bonn-a erta. A-a giornâ d'ancheu, unn-a stradda urbann-a spedia, tiâ sciù di anni 1980, a corre longo a riva mancinn-a do sciumme Bezagno, con contornâ o quartê de Moâsann-a; sta stradda a l'é conligâ a-o çentro do quartê da-o Ponte Alexander Fleming, inauguou do 1984. A ciù vexinn-a intrâ de l'autostradda a l'é quella de Zena-Est (into quartê de Stagén) in sce l'autostradda A12, à 4,5 km pöco assæ da Moâssann-a.

Atri progetti