Repùbrica de Zena

Da Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

Repùbrica de Zêna
Res Publica Genuensis
Flag of Genoa.svg Armoiries Gênes.svg
Repubblica di Genova.png
Nómme compléto Comûne de Zêna (1096-1528)
Serenìscima Repùbrica de Zêna
Nómme ofiçiâ Compagna Communis Ianuensis
Res Publica Ianuensis
Léngoe ofiçiâi nisciùnn-a. I àtti ofiçiâli vegnivan scrîti in zenéize, latìn e italiàn.
Léngoe parlæ lìgure, còrso e âtre
Inno naçionâle nisciùn
Capitâle Zêna
Âtre capitâli {{{atre capitali}}}
Dipendense Còrscica, Giudicato de Torres (1259-1325)
Politiga
Forma de Stato {{{forma de stato}}}
Forma de Governo Repùbrica oligarchiga
{{{cappi de stato}}} {{{elenco dei cappi de stato}}}
{{{cappi de governo}}} {{{elenco dei cappi de governo}}}
Òrgani debellatîi {{{organi}}}
Stöia
Nascita 1096
Caoza {{{caozainiçio}}}
Fin 1797
Caoza Conquista de Napolion Bonaparte
Geögrafîa e Economîa
Teritöio originale {{{teritöionascita}}}
Màscima estenxón {{{mascima estenxon}}}
Popolaçión 60.000 into XVI secolo
Monæa {{{moneta}}}

A Repùbrica de Zêna (in latin: Res Publica Genuensis ò Ianuensis; in italian: Repubblica di Genova), conosciûa fin a-o 1528 cómme Comûne de Zêna (in latin: Compagna Communis Ianuensis) e da-o 1580 cómme Serenìscima Repùbrica de Zêna, a l'è stæta pe setteçento anni unn-a naçión sovrann-a e indipendente de l'Euròpa, che con alterne fortùnn-e a l'à segnòu a stöia do continénte. Réizase indipendente into 1096 (co-o seu primmo duxe e poæ da patria Scimon Boccaneigra), a Repùbrica a l'aiva dovûo combàtte cóntra Pisa e Veneçia e a s'êa espansa in tùtto o Mâ Mediterànio .

Teritöi conquistæ[modìfica | modìfica wikitèsto]

Colònie e bâze zenéixi

A Repùblica de Zêna, inta stöia , a l'à esteizo o seu domìnio diretto in sci segoénti teritöi: Liguria e çèrte zöne vixinn-e (tra e quæ in particolâ l'Otrazovo), a Còrscica, Gorgonn-a, Cravæa, Çipro, Scio, Samo, Galata ò Pêra a Costantinopoli, Sebastopoli, Cénbalo, Soldaia e Caffa in Crimea, Moncastro ò Maurocastro into Mâ Neigro, Tann- a into Mâ Magiô (ancheu dîto Mâ d'Azov) e Tabarca in Tunixia.

A prìmma Croxâ a l’à portòu i Zenéixi into céntro do Móndo, dónde se dȇve a lô a conquìsta de Geruzalèmme (Præpotens Genuensium præsidium), dónde acquìstan colònie e mercoéi, dónde incàscian richésse straordinâie. Dòppo a vitöia da Melòria in sce Pîza e quélla de Córsola in sce Venéçia, o Mâ Néigro o l’é praticaménte in lâgo zenéize! A Crôxe de Sàn Zòrzo a dòmina in sciô Mâ Mediterànio, e o Bànco de Sàn Zòrzo o l’ariviâ a manezâ ’n patrimònio asæ ciù grànde de quéllo de ciù inportànti cazàdde ouropȇe, che a-o Bànco domandiàn de spésso palànche e agiùtti. Asestâ in mòddo segûo in scî mónti a-e sò spàlle e lóngo e dôe Rivȇe, tra Mónego e Pòrtovénere, Zȇna a da a-o sò domìnio de tæra a fórma da Región che conoscémmo ancheu. E sò colònie, i sò contàtti inte tùtto o móndo, e sò rótte mercantîli ghe dàn quélla richéssa e quélle conpeténse che restiàn inta stöia scinn’a-a ancheu. I fæti stòrichi internaçionâli e o dovéi çercâ nȇuvi mercoéi comerciâli pòrtan i Zenéixi fȇua da-i lìmiti cazænghi do Mediterànio. Són in Cìnn-a a-a córte di Móngoli, són a-e Canâie e a-o Càppo Vèrde, costézan l’Àfrica vèrso sùd: sorvetùtto són in Spàgna de dónde partiâ o sò çitadìn ciù famôzo pe andâ a çerca de ’na rótta nȇuva pe-e Ìndie, e in càngio o descreuviâ in Nȇuvo Móndo: l'América.

Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]

A Repùblica de Sàn Zòrzo[modìfica | modìfica wikitèsto]

A prìmma Croxâ o l’à portòu i Zenéixi into céntro do Móndo, dónde se dȇve a lô a conquìsta de Geruzalèmme (Præpotens Genuensium præsidium), dónde acquistàn colònie e mercoéi, dónde incàscian richésse straordinâie. Dòppo a vitöia da Melòria in sce Pîza, quélla de Córsola in sce Venéçia, o Mâ Néigro o l’é praticamente in lâgo zenéize. A Crôxe de Sàn Zòrzo a dòmina in sciô Mâ Mediterànio, e o Bànco de Sàn Zòrzo o l’ariviâ a manezâ ’n patrimònio asæ ciù grànde de quéllo de ciù inportànti cazàdde ouropȇe, che a-o Bànco domandiàn de spésso palànche e agiùtti. Asestâ in mòddo segûo in scî mónti a-e sò spàlle e lóngo e dôe Rivȇe, tra Mónego e Pòrtovénere, Zȇna a da a-o sò domìnio de tæra a fórma da Región che conoscémmo ancheu. E sò colònie, i sò contàtti inte tùtto o móndo, e sò rótte mercantîli ghe dàn quélla richéssa e quélle conpeténse che restiàn inta stöia scinn’a-a ancheu. I fæti stòrichi internaçionâli e o dovéi çercâ nȇuvi mercoéi comerciâli pòrtan i Zenéixi fȇua da-i lìmiti cazænghi do Mediterànio. Són in Cìnn-a a-a córte di Móngoli, són a-e Canâie e a-o Càppo Vèrde, costézan l’Àfrica vèrso sùd: sorvetùtto són in Spàgna de dónde partiâ o sò çitadìn ciù famôzo pe andâ a scrovî ’na rótta nȇuva pe-e Ìndie, e in càngio o descreuviâ in Nȇuvo Móndo.

L'espansción da Repùblica de Zêna into Mâ Mediterànio

O Sécolo di Zenéixi[modìfica | modìfica wikitèsto]

I rapòrti fra Zȇna e a Penîzoa Ibérica àn ’na sòlida tradiçión ch’a coménsa co-a liberaçión da çitæ de Tortôza da-i Môi da pàrte di zenéixi (1148), a pàssa atravèrso i rapòrti co-o Pòrtogàllo do rè Gioâne I e, in particolâre, co-a famìggia Zenéize Pesàgno (costrutoî de bàrchi e navegànti) pe arivâ a quéllo ch’o vȇgne ciamòu in spagnòllo “El siglo de los genoveses” (o Sécolo di Zenéixi) conpréizo a fȇa goæra ch’a l’à vìsto o prevaléi di Aragonéixi into domìnio do Mediterànio Òcidentâle e in Sardégna. O no l’é ’n câxo chò-u Cristòffa Colónbo o foîse in Spàgna. E o no l’é ’n câxo che i Zenéixi, di quæ ciù de ’n tèrzo o vivéiva in Spàgna, da ste sò bâze, spécce da Sevìggia, manezésan i tràfeghi richìscimi che ne vegnîvan da-i teritöi do Nȇuvo Móndo che i spagnòlli stâvan conquistàndo. Pèrso o Mâ Néigro e e colònie into Levànte a caxón di Tùrchi, i Zenéixi àn capîo ch’aviéivan dovûo spostâ de 180° i sò interèsci comerciâli, gjâ i éuggi da Levànte a Ponènte cómme avéiva fæto o Colónbo e, in càngio, sostitoî e spéçie con l’argénto che, se dîva, o nascéiva in América, o luxîva a Sevìggia ma o finîva asoteròu a Zȇna. O scìnbolo de sto procèsso chi o l’à nómme Andrîa Döia, Poæ da Pàtria zenéize, òmmo de fidùccia de l’inperatô Càrlo V, ch’o l’à saciûo zugâ con quésto gròsso flùsso econòmico e o l’à dæto a-a Repùblica risòrse econòmiche e strutûe polìtiche che són duæ scinn’a-a Napolión.


O declìn scinn’a Napolión[modìfica | modìfica wikitèsto]

A Repùblica, inadàtta a zugâ ’na sò polìtica èstera, a vîve sciorbîa inte l’òrbita spagnòlla e a ne gestìsce e finànse pe ’n lóngo perîodo, a-o mànco scìnn-a quànde gh’é quarcösa da aministrâ. Ma e richésse spagnòlle, coscì cómme a sò poténsa, vàn amermàndo e pe l’Inpȇro Ibérico, atacòu da l’Olànda e da l’Inghiltæra, Zȇna a no sèrve ciù e a vȇgne mìssa da pàrte. Sénsa l’agiùtto spagnòllo, a Repùblica Oligàrchica a rèsta izolâ, asfìtica e esclûza da-i tràfeghi inportànti; a proviâ a fâ ’na spediçión inte l’Indonézia pe çercâ ’n âtro futûro, ma o tentatîvo o vȇgne fermòu da-i Olandéixi. Into Mediterànio a prezénsa di Barberéschi e l’incapaçitæ de poéli conbàtili, i tràfeghi che no réndan ciù perché òua tùtto gîa vèrso l’Atlàntico, i mercoéi de lóngo ciù pövei fàn in mòddo chi-â prezénsa zenéize a no l’é che l’ónbra de quéllo ch’a l’ȇa ’na vòtta. Pe de ciù, a Repùblica a se dȇve difénde da-i Françéixi a-i quæ a l’é costréita a cȇde a Còrscica, e da-i Piemontéixi che vȇuan a región pe poéi avéi ’n avertûa in sciô mâ. A Repùblica de Sàn Zòrzo a no l’é bónn-a a renovâse e a pàssa coscì i ùrtimi ténpi da sò stöia a difénde a sò indipendénsa da-i Savöia e a conbàtte pe tòcchi picìn da sò tæra con nómmi famôxi de marchezâti e principâti ma pövei e picìn cómme mandìlli. A nìnte sèrvan fæti cómme quélli do Balìlla se no sôlo cómme inùtili prȇuve d’òrghéuggio. In sciâ fìn arîva o Napolión ch’o scancèlla tùtto, o a trasfórma in Repùblica Lìgure pe pöi anétila a-a Frànsa. Pe ’n schèrso do destìn, a scancelâ l’ùrtima de Repùbliche Marén o l’é stæto un ch’o poéiva beniscìmo ȇse ’n sò fìggio: de fæti a Còrscica a l’é stæta vendûa a-i Françéixi l’ànno prìmma da nàscita do Napolión che coscì o l’é nasciûo françéize.

Da-i Annali do Gostìn Giustiniàn (1424) in scî posediménti zenéixi[modìfica | modìfica wikitèsto]

O fæto l’é che Zêna inte quélli ténpi a fâva, e a frequentâva asæ o tràfego de mercançie into levànte, e a posedéiva in sce l’îzoa de Cîpro a çitæ de Famagósta, a posedéiva l’îzoa de Scîo, e a çitæ de Pêra, e into Mâ Pòntico (Mâ Néigro) ò sæ into pónto Eosîno ciamòu da-a génte Mâ Magiô a posedéiva a tæra ciamâ Samàstro, ch’a l’é inte l’Anatòlia, inte quélla pàrte che i Latìn ciàman Pònto e Bitìnia, e da-arénte a-o sciùmme Parthémio ciamòu da-i antîghi Amìstris, a posedéiva inta Tàorica Chersonésso (a Crimêa), che quélli vegnûi dòppo àn ciamòu Tartàia e Gazàia, o Cébalo, Soldàia, Càffa, e a Gòthia (Dâcia), ch’o l’é o pàize abitòu, segóndo quéllo che dîxe i abitànti mæximi ò sæ quéllo che rèsta de l’ezèrcito chò-u Gofrêdo de Bogión o l’à portòu in Tæra Sànta, e o parlâ da génte de Gòthia o gh’à ancón de scimilitùdini co-a léngoa françéize, e inta Palùdde Meòtide (Meòçia), ò sæ into mâ da Tària a posedéiva a tæra de Tànn-a da-arénte a-a fôxe do sciùmme Tànai, ch’o l’é quéllo ch’o fa da confìn fra l’Àzia e l’Ouröpa. E inta tæra ciamâ o Cöpa, inte quélla palùdde ascì, a gh’avéiva giurisdiçión, e inte tùtte e sorvedîte tære a sò presénsa a l’êa asæ grànde, cómme féugge de l’èrbo ch’a l’êa a Repùblica, e se trafegâva ascì in Scinöpi (Scinöpe), in Trapezónda (Trebizónda), in Savastòpoli (Sebastòpoli), e into Bòsforo, e co-i Scignôri de quélli pòsti a Repùblica a gh’avéiva inportànti acòrdi, e dapertùtto a ghe mandâva Cónsoli, scrivén, e âtri ofiçiâli.

Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]