Prîa do Dolmen

ZE	Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ

A Prîa do Dòlmen a l'é 'n magheu ch'o s'atrêuva into Pàrco Naturâle Regionâle do Béigoa, inta provìnsa de Sànn-a, e-o consèrva 'n inportànte patrimònio de incixoìn rupèstri.

O conplèsso, ch'o fa pàrte de prîe intagiæ de Ca do Che, o se lêva sôvia 'n'artûa vexìn a 'n riàn perénne e-o se svilùppa in sce 'n grùppo de ciàppe de scìsto disgregæ. Pâ chò-u scîto o fésse da santoâio inti ténpi antîghi e ch'o fîse veneròu in asoçiaçión a-o cùlto di fùrmini, che probabilménte corpîvan quésta prîa in particolâ. Quésto detàggio o se consèrva fòscia inta toponomàstega da pròscima Ròcca do Trón, ch'a poriéiva êse stæta temûa e tengûa pe sâcra pe-a sò capaçitæ de atrâe i fùrmini.

O spàçio do dòlmen o l'é stæto ricavòu da 'na formaçión naturâle e-a ciù pàrte de incixoìn a l'é stæta exegoîa in sciâ fàccia rivòlta a Nòrd, ch'a se prezénta dónca rìcca de ségni de spésso mìssi un de d'âto a l'âtro. E tràcce ciù antîghe són stæte datæ a-o perîodo tra l'Etæ do Ràmmo e l'Etæ do Brónzo, ma divèrsci motîvi trêuvan de analogîe za co-a cultûa do Vâzo a Bócca Quàddra into Neolìtico de Mêzo.

E incixoìn

In sciâ Prîa do Dòlmen s'atrêuva divèrse tràcce do tîpo di polissoir, comùn a âtri scîti do mónte Béigoa e no sôlo, sàiva a dî sórchi inpiêgæ pe afiâ instruménti de prîa ò de metàllo. Infæti, l'àrea do mónte Béigoa a l'é stæta atîva into Neolìtico pe-a lavoraçión da serpentinìte, pe comùn dîta prîa vèrde, pe prodûe àsce, ascétte, sàppe e picoìn de particolâ prêxo. E prîe vèrdi louæ in sciô mónte Béigoa into Neolìtico àn gödûo de ànpia difuxón, tànto che són stæte ritrovæ in scîti archiològichi da-a Scòsia a-a Bulgarîa.

Prîa sôvia o dolmen con ségni de polissoir e micro-copélle. O Carmelo Prestipino o i à acostæ a quélli do nuraghe de Sa Mandra Manna in Sardégna, che remóntan a l'etæ do Ràmmo
Exénpi de prîe vèrdi louæ in sciô mónte Béigoa into Neolìtico, conservæ into Musêo de Archiologîa Lìgure a Pêgi

E incixoìn ciù antîghe pàn êse quélle a scâ, che Adolfo Zavaroni e Stefano Mezzani, into sò artìcolo Iscrizioni in antico ligure e simboli sulla Roccia del Dolmen nel Parco del Beigua, intèrpretan cómme o scìnbolo da montâ de ànime di mòrti da l'oltretónba pe-a rinàscita. Do rèsto a scâ a l'é stæta into contèsto sâcro de divèrse cultûe a reprezentaçión da comunicaçión do móndo terén con quélli ìnfero e celèste. A-o de fêua da sò ezegêxi, i mæximi motîvi a scâ in sciâ Prîa do Dòlmen se pêuan trovâ za into repertöio da teràggia do Neolìtico de Mêzo in Ligùria (6900-6500 a.C.).

Incixoìn a scâ e âtri grafîti in sciâ Prîa do Dòlmen
Incixoìn a scâ e crôxe in sciâ Prîa do Dòlmen
Vâzo con motîvi a scâ do Neolìtico de Mêzo, conservòu into Musêo de Archiologîa Lìgure a Pêgi
Vâzo con motîvi a scâ do Neolìtico de Mêzo, conservòu into Musêo de Archiologîa Ligùre a Pêgi

(EN) «The ladder motif finds occurrences in religious belief and practices of nearly all religion and is essentially associated with death rituals as symbolic prop for the soul to gain ascendency to heaven»	(LIJ) «O motîvo a scâ o trêuva ricorénse into créddo religiôzo e-e pràtiche de squæxi tùtte e religioìn e-o l'é pe-o ciù asociòu co-e çeimònie fùnebre, cómme 'n arénbo scinbòlico pe l'ànima pe goâgnâ a montâ in çê»
(Ajit Kumar, An appraisal of ladder symbolism with special reference to rock-art)

In sciâ fàccia rivòlta a Nòrd se peu òservâ, tra-e âtre, numerôze incixoìn a crôxe, a quæ abondànsa a l'é stæta interpretâ da dötréi studiôxi cómme o tentatîvo de conversción do scîto pagàn a-o crestianêximo. A ògni mòddo, segóndo o stùddio sôvia mensonòu de Zavaroni e Mezzani, i ségni crôxifórmi sàivan pe cóntra a senplificaçión di ségni antropomòrfi "a phi", ö sæ o scìnbolo de 'n dîo cìclico de l'univèrso. O mæximo artìcolo o l'identìfica pe de ciù 'n ségno, da Carmelo Prestipino conscideròu de 'na bànsa medievâle, cómme a reprezentaçión ciù antîga de 'na divinitæ ch'a tégne 'n câdión co-o lìquido da fecondaçión universâle.

A fàccia rivòlta a Nòrd da Prîa do Dòlmen
A-o çéntro, l'incixón ch'a l'é stæta interpretâ cómme 'na bànsa medievâle ò 'n dîo ch'o têgne 'n câdión

A fàccia rivòlta a Sùd pe cóntra a l'é pövia de incixoìn, ciù superfiçiâli e mêno ciæe, e-a móstra sôlo ræi ségni a fî che pàn conpónn-e de série de crôxifórmi, fòscia da-o scignificâto antropomòrfo. L'asénsa d'âtre incixoìn a poriéiva êse spiegâ co-o fæto che quésta fàccia a fîse destrània a-o contèsto religiôzo do scîto ò pe cóntra consciderâ inviolàbile.

A fàccia rivòlta a Sùd da Prîa do Dòlmen
Detàggio de incixoìn crôxifórmi in sciâ fàccia rivòlta a Sùd
Datàggio de incixoìn arbaletifórmi (a fórma de balèstra) sótta a fàccia rivòlta a Sùd do Dòlmen

In sciâ superfìçie rivòlta a Èst do magheu ciù intagiòu do conplèsso do dòlmen se peu òservâ 'n'incixón bén vixìbile ch'a ricôre in sciâ Prîa Scrîta e che Zavaroni e Mezzani àn interpretòu cómme 'n'âtra aluxón a 'n dîo cìclico. O sogètto o sàiva dónca o dîo senior equivalénte do româno Vertumnus ò o dîo iunior luminôzo e marçiâle, seu servitô: a figûa a sàiva pe de ciù da lêze cómme 'n ligàmme pe-a pòula druit "o giâ", méntre pöco sôvia 'n ségno ciù lêgio o voriéiva dî atia "ch'o ritórne" ò "che ti ritórni" (conzontîvi d'ezortaçión).

Incixoìn in sciâ fàccia rivòlta a Èst: o grànde scìnbolo a-o çéntro o l'é stæto asoçiòu a 'n dîo cìclico
Ùnn-a de fàcce do câdión de Gundestrup, trovòu inte 'n scîto cèltico in Danimàrca: segóndo Zavaroni e Mezzani, o dîo co-a rêua (Taranis) o sàiva defæti o dîo cìclico senior e-o zoêno a mancìnn-a o dîo marçiâle iunior

A èst do conplèsso do dòlmen, óltre di âtri magheu disgregæ, se trêuva a Prîa Pilar, 'na ciàppa a-o livèllo do terén coscì dîta da-o nómme do seu scrovitô e caraterizâ da-a prezénsa de 'n canâ intagiòu in sciâ superfìçie. O fìn do sórco coscì òtegnûo o pâ êse quéllo de arechéugge l'ægoa de 'na vivàgna picìnn-a ch'a sciòrte pöco sôvia, fòscia adêuviâ into pasòu pe-a divinaçión. Vexìn a-o canâ se svilùppa divèrse incixoìn, tra-e quæ coppèlle, crôxe e série de crôxifórmi scìmili a quélle da fàccia do dòlmen rivòlta a Sùd.

Bibliografîa

(IT) Carmelo Prestipino, Alla scoperta delle rocce incise nel geoparco del Beigua (PDF), in sce parcobeigua.it.
(IT) Adolfo Zavaroni e Stefano Mezzani, Iscrizioni in antico ligure e simboli sulla Roccia del Dolmen nel Parco del Beigua, in sce academia.edu.
(EN) Ajit Kumar, An Appraisal of ladder symbolism with special reference to rock-art, in sce academia.edu.

Âtri progètti

Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Prîa do Dolmen