Prîa Scrîta

ZE	Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ

A Prîa Scrîta a l'é 'n magheu ch'o s'atrêuva into Pàrco Naturâle Regionâle do Béigoa (SV), in sciâ fàccia do quæ l'é testimoniòu de incixoìn de époche despæge. A l'é mìssa inti dintórni do Riàn Travèrsa e a se prezénta cómme 'na ciàppa de natûa ofiolìtica (comuneménte dîta "prîa vèrde") ch'a vêgne fêua da-o terén, a quæ tenacitæ a l'à permìsso de tramandâ atravèrso i sécoli 'n regìstro de artefæti stratificæ.

E incixoìn

E prìmme tràcce sàivan datæ a l'etæ do færo (900-180 a.C.) e conscìstan inti ségni tìpichi de l'iconografîa da còsta padànn-a, cómme crôxe, antropomòrfi "a phi", dìschi con ràggi e figûe giömétriche: do rèsto e mæxime caraterìstiche s'atrêuvan in sciâ Prîa do Dolmen ascì, mìssa no goæi lontàn in sciô mónte Béigoa e incîza a partî da l'etæ neolìtica (5800-3000 a.C.). L'iconografîa da còsta tirénica (a crénn-a ch'a spartìsce a còsta padànn-a da quélla tirénica a pàssa pròpio in sciâ çìmma do mónte Béigoa) a sàiva pe cóntra caraterizâ da còppelle, canæ e polissoir, ö sæ de prîe dêuviæ pe lisciâ a sèlce.

A ciù pàrte de ste incixoìn pêuan êse asociæ a-a sfêra da religión de antîghe popolaçioìn lìguri, che con tùtta probabilitæ consciderâvan o Béigoa 'n mónte sâcro, cómme testimònia inta zöna a stràdda megalìtica de Arpixélla ascì, ch'a condûe scìn a-o mónte Greppìn, veneròu pe-a seu capaçitæ de atrâe i fùrmini inte tenpèste. Defæti o nómme do mónte Béigoa o l'é stæto asociòu, insémme a quéllo do squæxi òmònimo mónte Bêgo, a l'antîgo dîo arpìn da goæra Baigus (conosciûo inte l'àrea di Pirenæi cómme Baigorix) e-i aspêti màgichi pre-crestién do pòsto sàivan tramandæ ancón inta toponomàstega do pòsto, cómme into câxo do nómme da localitæ E Fàie (determinòu fòscia da lezénde ligæ a-e foæ). Dónca l'é fàçile chò-u conplèsso montagnìn do Béigoa, co-e seu çìmme secondâie, o fîse veneròu da ste popolaçioìn e dêuviòu cómme scîto de ritoâli e çeimònie religiôze, in quànte reputòu manifestaçión do sâcro inta natûa ch'o consentîva de percepî dêi e spìriti. L'identificaçión de 'n pòsto sorvielevòu cómme sêde do contàtto tra a realtæ çelèste e quélla terèstre, ch'o permétte a vixinànsa e l'incóntro do divìn con l'umàn, a reprezentiæ a-a fìn di cónti 'na caraterìstica comùn de numerôze mîtologîe, ch'àn de spésso conscideròu mónti despægi cómme çéntro do móndo (axis mundi).

Ezénpi de incixoìn

Cómme dîto, rigoàrdo a-a Prîa Scrîta do Béigoa, tra-e inscriçioìn ciù antîghe gh'é segûo quélle crôxifórmi, solifórmi, arborifórmi, arbaletifórmi (a fórma de balèstra, ö sæ i coscì dîti ségni antropomòrfi "a phi").

Incixón arborifórme
Evidençiaçión de incixón arborifórme
Incixón solifórme
Evidençiaçión de incixón solifórme

Scìmili ségni antropomòrfi "a phi" (coscì dîti pe-a seu somegiànsa co-a létia grêga “Φ”) són bén atestæ in sciô mónte Bêgo ascì, in Frànsa, cómme inte di scîti a Pistöia e-a Pròu, prezénpio in scî Sàsci Scrîti de tre Limentre. Segóndo Adolfo Zavaroni e Stefano Mezzani, outoî de l'artìcolo Iscrizioni in antico ligure e simboli sulla Roccia del Dolmen nel Parco del Beigua, o saiéiva o scìnbolo de 'na divinitæ da-i caràteri cìclichi, responsàbile da creaçión e da distruçión, scìmile a quélla latìnn-a Vertumnus. O mæximo artìcolo o sostêgne pe de ciù che e crôxe (o quæ scìnbolo o sàiva tra l'âtro dêuviòu cómme ligàmme inta scrîtûa pe reprezentâ o grùppo ti ò it) constitoiéivan 'na senplificaçión do ségno "a phi", do quæ consèrvan o scignificâto, e che dónca no sàivan pe nìnte o prodûto de 'na stratificaçión crestiànn-a vegnûa dòppo.

(LA) «Si in alicuius episcopi territorio infideles aut faculas accendunt aut arbores, fontes vel saxa venerantur, si hoc eruere neglexerit, sacrilegii reum se esse cognoscat.»	(LIJ) «Se into teritöio de quàrche véscovo i paghén ò açéndan fraxélle ò véneran èrboi, vivàgne e prîe, s'o l'aviâ trascuòu de arancâ sta uzànsa, ch'o sàcce d'êse corpéive de sacrilêgio»
(XXIII cànone aprovòu da-o Concìlio de Arles into 452)

Defæti, segóndo òpinioìn despæge, l'abondànsa de crôxe incîze inti scîti do Béigoa a sàiva o prodûto de l'òpia de cristianizaçión e a reprezentiæ dónca o tentatîvo de conversción de superstiçioìn animìstiche a-a nêuva religión: a sto pónto e antîghe tràcce pagànn-e in scê prîe sàivan coscì vegnûe di ségni diabòlichi, asociæ de spésso a lezénde e credénse popolâri.

Incixón solifórme
Evidençiaçión de incixón solifórme
Incixoìn rupèstri de Lille Strandbygaard, in Danimàrca, ligæ a-o cùlto do sô e datæ a l’ètæ do Brónzo (1800-500 a.C.)
Raprezentaçión do dîo cìclico
Evidençiaçión da raprezentaçión do dîo cìclico

In sciâ fàccia da Prîa Scrîta se peu identificâ, vixìn a 'na crôxe, a-o mànco 'n'incixón arborifórme, sàiva a dî constitoîa da 'na lìnia verticâle rafiguànte o teu de 'n èrbo da dónde sciòrte i ràmmi, inte sto câxo into nùmero de çìnque pe lâto e dirètti vèrso o bàsso. De raprezentaçioìn scìmili, che se pêuan atrovâ za into repertöio çeràmico do Neolìtico de mêzo lìgure, són stæte identificæ in sciô mónte Bêgo, ma inta Vàlle Camònica ascì e in numerôze âtre localitæ italiànn-e: in sti contèsti defæti l'èrbo o pâ ch'o fîse càrego de valénse sâcre, in quànte enblêma da rigeneraçión periòdica e do cìclo da vìtta. In particolâ, o cùlto de l'èrbo (dendrolatrîa) o l'é atestòu, cómme do rèsto in tànte âtre cultûe de ògni època e pòsto, inta religiòn de antîghe popolaçioìn lìguri ascì, dónde ancón sótta a dominaçión romànn-a o bòsco sâcro in generâle o restâva a sêde de çeimònie naturalìstiche (vd. Lucàn, A goæra civîle, I 453-454: nemora alta / incolitis lucis).

'N'âtra incixón ch'a móstra de analogîe co-o contèsto rupèstre do mónte Bêgo l'é a raprezentaçión da rêua co-i ràggi (incixón solifórme), ch'a porieiva probabilménte reprezentâ o dìsco do sô e intrâ dónca inta scinbologîa sâcra da Sonnenkreuz (“crôxe do sô”) comùn a tùtta l'Eoröpa, da-o Neolitico a l'ètæ do Brónzo. Se coscì fîse, alôa a sudivixón do dìsco inte quàttro quadrànti, che contêgnan âtretànti pónti, a poriéiva fòscia scinbolezâ l'alternâse de quàttro stagioìn inte l'ànno, spartîe dai rispetîvi equinòçi e solstìçi.

In sciâ Prîa Scrîta se peu identificâ 'n incixón, pöco vixìbile pe l'eroxón do ténpo, ch'a ricôre in sciâ Prîa do Dolmen, dónde co-o mæximo stùddio sôvia çitòu Zavaroni e Mezzani l'àn interpretâ cómme scìnbolo do dîo cìclico senior (corispetîvo de Vertumnus) ò do dîo iunior marçiâle e luminôzo seu servitô: pe de ciù, o grafîto sàiva da lêze cómme 'n ligàmme pe-a pòula druit, tradûto con "o gîa, o rêua" (da-a réixe proto-indoêa *dreh₂- "corî, agî", da dónde o grêgo draō "fâ, ezegoî" ascì e o sànscrito drávati "corî, scapâ").

A ògni mòddo, a Prîa Scrîta a consèrva incixoìn fæte dòppo ascì, de quæ dötræ són stæte identificæ cómme di ségni che reprezentan e decixoìn pigiæ pe-a gestión de schéusse. Defæti, segóndo e fónti a vôxe, a Prîa Scrîta a l'êa o pòsto de radùn di pastoî, che se riunîvan pe parlâ e sortegiâ a goàrdia de stréuppe de pêgoe e-e ativitæ da schéussa. Pe de ciù, mescciæ a tùtte ste inscriçioìn, in sciâ prîa l'é stæto incîzo scrîte, dæte e scarabòcci ciù recénti, sôviatùtto de l'Eutoçénto e do Nêuveçénto, lasciæ da-i pasànti cómme àtto de vandalìsmo.

Bibliografîa

(IT) Adolfo Zavaroni e Stefano Mezzani, Iscrizioni in antico ligure e simboli sulla Roccia del Dolmen nel Parco del Beigua.
(IT) Fabio Copiatti e Elena Poletti, L'alberiforme da incisione rupestre a logo di un'area protetta: l'esperienza di studio dei petroglifi del Parco Nazionale Val Grande, Capo di Monte, 2015.
(IT) AA. VV., Alla scoperta delle rocce incise nel Geoparco del Beigua (PDF), Zêna, Ente Parco Beigua, 2013.
(IT) Le incisioni rupestri e la pietra Scritta, in sce parcobeigua.it. URL consultòu o 7 agòsto 2024.
(IT) Fabio Copiatti e Elena Poletti, L'alberiforme da incisione rupestre a logo di un'area protetta: l'esperienza di studio dei petroglifi del Parco Nazionale Val Grande, Capo di Monte, 2015.
(IT) Nicoletta Bianchi, Dinamiche culturali e manifestazioni simboliche tra Cuneese e Monte Bego: dall'arte rupestre al pastoralismo di un territorio montano durante la preistoria recente, in Quaderni della Soprintendenza Archeologica del Piemonte, vol. 30, Zêna, Ente Parco Beigua, 2015, pp. 13-15.
(IT) John W. Taylor, Tree Worship, in Mankind Quarterly, Seténbre 1979, pp. 79-142.
(IT) Miti e leggende: trekking al chiaro di luna, in sce parcobeigua.it. URL consultòu o 7 agòsto 2024.
Andrea Acquarone, parlo ciaeo E mävegge do monte Bego, in gio fra e 35.000 incixoin da valle sacra di liguri, in sce ilsecoloxix.it, 13 seténbre 2020. URL consultòu o 7 agòsto 2024.

Âtri progètti

Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Prîa Scrîta