Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganéize

Castelanìa de Rivernàu

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
AR
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese
Castelanìa de Rivernàu
Castelanìa de Arnascu, Sènexi e Rivernàu
(IT) Castellania di Arnasco, Cenesi e Rivernaro
Piano geometrico di parte della Riviera di Ponente di Genova da Albenga a Finale (ca. 1750).png
Màppa stòica cun indicài i paisi de Arnascu, Menôxi e Sènexi
Dæti aministratîvi
Léngoe ofiçiæLatìn, Italian
Léngoe parlæLigure (grùppu sentru usidentàle, dialettu arbenganese, parlà de Arnàscu e Sènexi)
CapitâleArnascu
Dipendénte daMarca Arduinica (fin au 1091)
Stemma Clavesana.svg Marchesàu de Clavesàna (1091-1236)
Coat of arms of the House of Del Carretto.svg Marchesàu de Barestìn (1236-1545)
Zuccarello-Bandiera.png Marchesàu de Süccaellu (1545-1624)[1]
Flag of Genoa.svg Repübbrica de Zena (1624-1735)
Civil Flag and Civil Ensign of the Kingdom of Sardinia (1816-1848).svg Regnu de Sardegna (1735-1797)
Polìtica
Fórma de Stâtofeudu (castelanìa)
NàscitaXII seculu
CòuzaInfeudamentu da parte di Marchési de Clavesana da famìa Cazulini (1236) de facto
Fìn1797
CòuzaInvaxùn da parte de truppe de Napuleùn Bonaparte
Teritöio e popolaçión
Economîa
Comèrci conPaisi vixìn sutta aa Repübbrica de Zena
Religión e socjêtæ
Religioîn prinçipæCristianêximo
Evoluçión stòrica
Sucedûo daCoat of arms of the Ligurian Republic.svg Repübbrica Ligüe
Òua pàrte deItalia Italia (Flag of Liguria.svg Liguria )

A Castelania de Rivernàu (dîta ascì Castelania de Arnascu, Sènexi e Rivernàu, in italian Castellania di Rivernaro) a l'è stà ina castelania ligüe nasciüa a partì dau XIII seculu inta bassa valà de l'Aròscia, inte l'entrutèra arbenganese. U teritòiu ucupàu da stachi u cumprende i udierni cumüi de Arnascu e Cixàn (frasiùn de Sènexi). De prupietài da famìa di Marchesi Clavesana, a vegne sedüa in sub-vassalàggiu ai Cazulini de Arbenga, a partì da 17 de marsu 1236.[2]

Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Liguria ò stato della Republica di Genoua, dettaiu da zona de Arbenga cun indicàu ascì Arnascu

U(r)igini[modìfica | modìfica wikitèsto]

E primme testimunianse in sce a castelanìa sun da rintracià au 18 marsu du 1202, quande a vegne stabilìa ina cunvensciùn fra u cumün de Zena e i raprezentanti de diferenti cumünitài da zòna ingàuna de punente (che a cumprendeva e valli de l'Aròscia, du Merula (Andöa), ciü e zòne de Ineia, Priaâta, de Rèssu e de Naxin) custituìa a livéllu de iura, cumme in assuciasiùn fra i diferenti castélli: fra sti chi u gh'è ascì quellu de rivernatis, c'u pîa u sò numme da Rocca Liverna o Riverna, còlla dunde u surgéva u castéllu di Clavesana.[3]

Inte stu ducumentu Zena a ga(r)antìsce ae cumunitài in sustegnu diplumaticu-milità, inti cunfrunti di nemixi cumüi. Grassie a stu chi e a 'n âtru ducumentu rizalente au 1199, in àttu stréitu cun Pòrtu Mauissiu drentu au quàle vegnan mensciunài i abitanti du burgu de Arnastrum.[4]

Da stu tratàu u se capisce cumme a Castelania de Rivernàu a l'éa zà da tempu 'na realtài existente, urganizà e ricunusciüa dae putense vixìne, armenu dau XII seculi. Se da stu ducumentu chi u nu l'è puscibile riscuntrà l'estensciùn efetìva da castelanìa, da lì u se pö peò cumprende cumme i burghi i l'éan urganizài aturnu au castrum Rivernate inturnu au Mille, quande l'intrega regiùn a faxeva parte da Marca Arduinica, istituìa da Berengario II re d'Italia.

Doppu a Marca[modìfica | modìfica wikitèsto]

U castellu di Du Carettu in scia Rocca Liverna

Doppu a motte ascì de l'ürtima raprezentante di marchesi arduinici (Adelaide di Susa, mòrta intu 1091), u duminiu da castelanìa u pàssa sutta i dumini de Bonifacio del Vasto, de stìrpe Aleramica e da lì ai sò discendenti, i Marchesi de Clavesana, che divegnan cuscì Scignùi de gran parte de l'entutèra ingaunu.

A cavallu di seculi XII e XIII, se dröve in periudu de scuntri fra i marchesi e u libéu cumün de Arbenga, tütt'i dui in fàze de espansciùn, cun sti eventi chi ch'i vàn a càzze ascì in sci teritòi du feudu de Arnascu, c'u subisce ina ridusiùn a livellu terituiàle de tòstu a metài.[5]

Inte l'ànnu 1236, i Clavesana i van cuscì a léva dau cuntròllu di paisi suttupòsti aa Castelanìa i presedenti Scignùi, faxenti parti da famìa di Rubaldini, inte stu mòddu chi vegne sedüu u duminiu a in'àtru gruppu aristucraticu arbenganese, quellu de Aicardo Cazulini, capustipite de ina lunga séie de nobili lucali, difatti i sò discendenti i mantegiàn u cuntrollu inti seculi sucescìvi, fin au periudu di inissi de l'etài muderna.

Fin aa Rivulusiùn Fransese a Castelanìa de Rivernàu a g'ha avüu ina stòia du tüttu scìmile a quella de àtri feudi picin prezenti intu Sacru Rumàn Impéu, ma inte stu càxu a l'è particulare u cuntinuu scàngiu diplumaticu e intermediasiùn de diferenti stàtti vixìni, da primma cun i Arduinici, du Vastu e de Clavesana, e pòi ascì cun i marchesi de Séva, de Salüssu e di Del Carretto.

L'etài mudèrna[modìfica | modìfica wikitèsto]

Inte l'ànnu 1537 a Castelanìa a cuntàva tòstu 88 föghi, e dunca 88 famìe, pé in tutale de persune aturnu ai 400 rexidenti.[6] Intu Sinquesentu, pé l'impuscibilitài de duveà i véi castélli de Rivernàu e Castiùn, a famìa di Cazzulini a cumensa a custrusiùn du Castéllu de Bezzu, caraterizàu da ina cunfurmasiùn a ca' rexidensiâ che ancù ancöi a caraterizza l'edifissiu.[7]

Inta primma metài du Seisentu, i Cazulini e a pupulasiùn de Arnascu, Menôxiu e Sènexi se impegnan pé custruì turna a gêxa da Sunta, inta stessa pusisiun da presedente, cun de durme ciü scimili au stìle ba(r)òccu. Sutta a tüttu u periudu de cuntròllu da famìa Cazzulini u se àrve in periudu de stabilitài pé a castellanìa du Rivernàu, c'u düa fin aa fìn du guvernu de sti chi in sce Arnascu, terminàu difatti intu 1753, difatti zà da tempu l'éan cumensàe de tensciùi fra i scignùi du paìse e i Marchesi du Carettu, padrùi du feudu de Barestin, che se van a zunze a quelle interne pé a spartisiùn ereditàia. Gh'è cuscì ina cuntinua lòtta c'a düa pé ben duxéntu ànni e c'a porta in ruvìna a famìa fin a perde u feudu. Aa fin da Guèra de Sucesciùn Pulacca (1733-1738), u Tratàu de Vienna u stabilisce che a suvranitài in sciu feudu a passa au Regnu de Sardegna, cu'u suvràn Carlu Manuele III de Savòia, püe se u cuntrollu du feudu u resta aa famìa Du Carettu de Barestìn.[8]

Quarche annu dòppu, cuscì, vegna infeudài àtri espunenti da nubiltài arbenganese, culigài e tribütài di Del Carretto de Barestìn: i Còsta, zà scignùi da Cuntea de Cunscente, (c'a cumprendeva ascì Cixàn, Cunscente e u cumün de Garlenda), chi i cunservan a pudestài in sce a castellanìa fin a l'arìvu de l'esercitu fransese guidàu da Napuleùn Bunaparte.

Da Napuleùn au cumün d'ancöi[modìfica | modìfica wikitèsto]

Doppu u 1794, ànnu de l' ucupasiùn da parte de l’Armâ Rivulusiunàia Fransese, u teritôiu da Castelanìa u vegne suttupòstu pé trei anni a l'autu(r)itài di cumisài parigìn (fra sti chi Filippo Buonarroti) scicumme c'u l'éa cunsciderà cumme ina pursiùn de teren nemigu aleàu di Savoia, vistu che sti chi i nu apugiàvan a Rivulusiun Fransese.[9]

Fra u 1797 e u 1805, i paìsi ch'i furmàvan u feudu i vegnan ragrupài inta növa munisipalità de Arnascu e Sènexi, sutta au duminiu da Repübbrica Ligüe, a Castelanìa a vegne desfà, scicumme che u növu stattu u l'éa de stampu demucraticu.

Inquadrau inta Giurisdisiùn da Sènta, cun capitàle Arbenga fin au 1805, pe pòi passà sutta au Primmu Impéu Fransese fin au 1804, intu sircundâiu de Portu Mauìssiu, culegau cun u dipartimentu de Muntenötte. A l’epuca da sò furmasiùn u cumün u cuntàva tòstu 830 abitanti.[10]

Cun a restaurasiùn du 1815 u passa turna sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, cun a spartisiùn du teritòiu fra i dui növi cumüi de Sènexi e Arnascu, sepa(r)ài in moddu cunsensuàle, andandu a fa finì l'ünitài du feudu, a partì dau 1929 végne sciurbìa a municupalitài de Sènexi inte quella de Cixàn.[11]

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. I dumini da Castelanìa i l'éan in pàrte stài ereditài dau Marchesàu de Finâ
  2. Franco Noberasco, Storia della Castellania di Arnasco, Cenesi e Rivernaro, Gruppo Amici dell'Olivo - Arnasco, 2001, pp. 19-21.
  3. ibidem, p. 15.
  4. ibidem, p. 13.
  5. ibidem, pp. 44-50.
  6. ibidem, p. 211.
  7. Castello di Bezzo, in sce culturainliguria.it. URL consultòu o 2 lùggio 2021.
  8. F.Noberasco, op.cit., p. 311.
  9. ibidem, p. 329.
  10. ibidem, p. 348.
  11. ibidem, p. 351-352.