Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganéize

Arbenga

Da Wikipedia
Sâta a-a navegaçión Sâta a-a çèrchia
AR
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese
Arbenga
cumün
Arbenga – Stemma Arbenga – Bandiera
Arbenga – Veduta
Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ
Localizaçión
StâtoItàlia Itàlia
RegiónCoat of arms of Liguria.svg Liguria
ProvìnsaSann-a
Aministraçión
ScindicoRiccardo Tomatis (liste civiche de céntro-scinìstra) da-o 9-6-2019
Dæta de instituçión1861
Teritöio
Coordinæ:44°02′56.81″N 8°12′46.86″E / 44.049114°N 8.213017°E44.049114; 8.213017 (Arbenga)
Altitùdinem s.l.m.
Superfìcce36,58 km²
Abitanti24 064[1] (30-6-2019)
Denscitæ657,85 ab./km²
FraçioìnBastia, Campugexa, Leca, Lüxignan, Sàlia, San Fé
Comûni confinantiArasce, Arnascu, Cixan, Utuê, U Sejâ, Villanöva d'Arbenga
Âtre informaçioìn
CAP17031
Prefìsso0182
Fûzo oràrioUTC+1
Còdice ISTAT009002
Cod. cadastrâA145
TargaSV
Cl. scìsmicazöna 3 (sismicitæ bàssa)[2]
Cl. climàticazöna C, 1 203 GG[3]
Nomme abitantiarbenganesi
arbenganexi
ingàuni
Sànto patrónsàn Michê Arcàngiou
Giórno festîvo29 seténbre
Cartògrafîa
Màppa de localizaçión:
Arbenga
Arbenga
Arbenga – Mappa
Pusisiun da sitè de Arbenga inta Pruvinsa de Savuna
Scîto instituçionâle

Arbenga (in italiàn Albenga, sturicamènte in latìn Albingaunum) a l'è ina sitè de 24 064 abitanti[1] inta Pruvinsa de Savuna, segunda pé abitanti e pé agglumeràu ürbàn inte tüttu u savunése. A vegne ciamâ a sitài da-e sentu turi.

«Arbenga, chi nu gh'à da fa, nu ghe venga.»

(Proverbiu e mòddu de dì tipicu in sce Arbenga)

Geugrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

A sitè a se tröva in-scia Rivéa Ligü(r)e de Punènte, a-a cunfluènsa di scciümmi Neva, Lerùn, e Aròscia, che se incuntran e furman a scciümmàia dîta A Sènta, che füxa in Arbenga.

L'è inta ciàna ciü gròssa da Ligü(r)ia, ch'a mezüa 36,51 kmq. U territô(r)iu cumünâle u cunprènde ascì l'ìsua Gainâa, c'ha l'è distante da-a còsta 1,5 chilommetri. Segunda îsua da regiun pé estensciùn doppu A Parmâia a l'è cunusciüa senplicemènte dai abitanti cumme L'Ìsu(r)a.

Stôia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Urigine du numme[modìfica | modìfica wikitèsto]

U nùmme u de(r)iva da u Latin Albíngaunum ch'u l'è pa(r)éggiu a Album Ingaunum: a sitài capitâle + genitîvu plürâle lìgüre in -um. U nùmme u l'è indu-eurupeu. Quànde Rùmma a cunquista, divegne Albingaunum. U se pö tradüe in sitài di Ingauni, vistu ch'a l'ea u sentru prinsipâ da tribù di Lìgüri Ingàuni.

U periudu prerumàn[modìfica | modìfica wikitèsto]

A sitài a vegne fundâ aturnu a-u VI seculu a.C. da ina tribù di Ligüri Antìghi, poi dîta di Ingàuni: u nucleu uriginâle sitadìn u se(r)éva stàu culucàu aturnu a-a colla de San Martin, ciü a meridiun de l'insediamentu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütâ u vixìn pòrtu natürale.[4]

Cu-u tempu difatti i Lìgüri i cuménsan a furmà ina propia flòtta, grassie ascì a-u repà(r)u furnìu da-a cunfurmasiùn terituiâle, cun scòpi de pirate(r)ìa inte zòne sircustanti, che venan cuscì purtàe sutta a-u cuntrollu ingàunu.

Inti primmi periudi a se svilüppa ducca in ecunumia agricula, che a fà divegnì u sentru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia du punénte, duminandu i teritôi cunprézi fra a muderna Sanrémmu e fin a-u càppu da Cravazòppa a Finâ, rivandu a-u relatîvu entrutèra e entrandu in cuntattu cun e pupulasiùi di Viagenni, stansiài inte l'âta Valâ du scciümme Tànau.[5]

I ingauni i strenzan cuscì amicissia cu-i cartaginesi, andàndu a giütâli cuntru Rumma dandughe sustegnu düante a segunda de guère puniche, cumbatüa fra u 218 e u 201 a.C. e che a purteà a de grosse cunseguense in sce pupulasiùi lìgü(r)i.

Se cunta che da chi u frài de Annibale, Magun, u l'éa partiu pè anda à Zena; i danni che u l'a fàu i sun stài cuscì grossi, che u gruppu che u te vegne in gùa quando ti cianzi u se ciamma Magun.

Dòppu e guère püniche[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumài intu 181 a.C., difatti doppu a scunfitta de sti chi i ingàuni i se légan a-u duminiu rumàn, ascì se cuntinnuan cun de scurerìe piratesche de distürbu, specialmente sutta a-u mandàu du cunsule Appiu Claudiu.

E rivôte e venan placàe sulu da u pro-cunsule Lucciu Emiliu Paulu, che u sancisce a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nucleu sitadin u(r)iginâiu e serca de purtâ ste pupulasiùi turna sutta a-a sféa de influensa repübricàna in moddu ufisiâle.

Inte sti anni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in inpurtante municipium, che u cröve a ciü parte de valàe interne du basìn da Senta, ciü i teritôi di paìsi da valâ du Tànau, cumme Garesce e Urméa, cu-i bùrdi ciü setentriunàli da zòna arbenganese fisài fin ai paìsi ascì de Séva e Pampa(r)àu.[5]

U svilüppu du municipium[modìfica | modìfica wikitèsto]

Da l'annu 89 a.C. i rumài i l'han cuncessu dirittu latìn ai populi intu nòrd da penìsua italiàna, pé poi dâghe quellu rumàn a intu 45 a.C., grassie a Gaiu Giuliu Césa(r)e, cun u quàle u pìa furma ascì u pué lucale de l'istitusiùn sitadìna.

A testimunià l'inpurtansa da realtài arbenganese a l'è a custrusiùn de müaje de difésa in etài repübricàna, che e sircundavan a strutüa du càrdu e du decüman, bâse poi pé a seguente cunfurmasiùn du burgu, ancùa ancöi de stanpu rumàn. A strutüa ürbàna, peò, nasciüa da quell'u(r)iginariu castrum fàu custruiì intu 181 a.C. a vegne ciü vôte repiâ e rivìsta, adi(r)itüa intu V seculu, sutta a l'inpeatù Unô(r)iu.

Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zòna a vegghe ducca ina forte pruspe(r)itài, ch'a porta a-u culegamentu cun e âtre realtài vixìne, tantu che a vegne fâ pasà da chi a Via Julia Augüsta, custruîa a partì da-u 14 a.C., sutta a l'inpeatù Augüstu, forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime.

Tante âtre sun pòi e testimunianse lasciàe de stu periudu, cumme ina longa sé(r)ie de tunbe e âtre strutüe füneâie, dunde sun stài ritruvài ascì reperti pregiài, cumme u piàttu blö, de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmente inta necròpuli a nord de l'abitàu.[6]

Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutüe cumme e tèrme (svilupàe düante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de müaje de difésa sitadìne, vixìn a-u cursu da Sènta e a quéllu ch'u léa u véggiu pòrtu natü(r)àle,[7] o ascì cumme l'anfiteatru, datàu a-u II seculu d.C, in gràddu de cuntegnî a-u mascimu tòstu mìlle persùne: fàttu ch'u mustra cumme Arbenga a l'éa cumunque ina realtài de riliévu pé tüttu u punènte.[8]

Da-a l'inpéu a-u mediuevu[modìfica | modìfica wikitèsto]

A partì da-u I-II seculu a sitài a và a utegnì a libertài de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiun di lucàli decu(r)iùi.

Cu(r)iùsu u fàtu che, pé in bréve periudu, u sitadìn ingàunu Pròculu u l'axéva pruvàu a pruclamàse inpeatû aturnu a-u 280, armandu ascì in pròppiu esercitu, venèndu peò batüu e giüstisiàu.[9]

In Arbenga u se difunde prestu u Cristianéximu, tantu che in scia Gainâa u tröva repà(r)u San Martin Véscu, cuntru e persecusiùi da parte di ariài.[10] Cu-a crîzi da pulitica inpe(r)iâle a zòna a végne püe invâza da-i Vixigôti a partì da l'ànnu 402, ch'i deròccan ina grossa pàrte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni a-a pupulasiùn.[9]

Sulu cun u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu, dùzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travâji pé a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu inpulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batistéu e catedrâle de San Michê, dedicâ a-u santu prutetû sitadìn.

Vegne custruìu ascì u palassu episcupâle, difatti cu-u 451 Arbenga a divegne ascì sede vescuvî: u primmu véscu u l'è Quinsiu.[9][11]

U periudu medievâle[modìfica | modìfica wikitèsto]

Doppu a fin de l'Inpéu Ruman du 476 Arbenga a subisce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì da-u V seculu), pé poi divegnî ina de sitài ciü inpurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dîta Marittima Italorum, mategnüa fin a-u 641-643[11][5], quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.[11]

Sutta a sti chi a sitài a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pé ina bòna parte, cumme e müaje de difésa e i prinsipali palassi religiùsi e aministrativi.[5]

L'inpurtansa ecunomica, che armenu fin a-u VI seculu a l'éa restâ ai livelli di periudi presedenti a vegne ridimensciunâ: Arbenga divegne in vicus[5], sensa ciü ina véa e pròppia aministrasiun.[11]

A nascita du Cumitàu[modìfica | modìfica wikitèsto]

A partì da-u 774 u teritòiu ingàunu u passa sutta a-a duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta a-u Cumitàu Arbenganese, entitài aministratìva estesa da Finâ fin a Sanremmu, mantenedu ina lucale pusisiùn de riliévu.[11]

Intu fratempu inta ciàna cumensan a inperversâ grùppi de saracen, chi i zunzan da-a Pruvensa pe mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinnui sbàrchi in sce coste Lìgüri, prinsipalmente aturnu a-a fìn du IX seculu, quande i venan caciài vìa cu-a battaja de Frascinéu (ben ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'891).[12]

Sulu versu a fìn du X seculu a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiun ch'a l'éa cianìn cianìn ca(r)à rispettu a l'épuca rumana. Pròppiu intu 950, grassie a-a rifurma de Berengâ(r)iu II, Arbenga a finisce drentu a-a Marca Arduinica.[13]

Inta sitài a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süza aturnu a-u XI seculu[14], sutta 'na furma de marchesàu armenu fin a-u 1091, periudu düante u quàle a ghe saià ina pruspe(r)itài ecunomica, duvüa ai cumerci cu-u Bàssu Piemunte.[11]

In bréve tempu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucale: u pîa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtài a partecipa difàtti a-a prìmma Cruxâ (1098), utenèndu ina sé(r)ie de privilêgi a partì da-u 1109.[13]

Sti li i prevedêvan a puscibilitài de cumercializà intu levante du Mediteraneu: a dinamicitài ecunomica a gh'a ascì ciü risvòlti, andàndu a purtà intu teritôiu ina növa spinta pé l'artiginàu. Questu u porta a-a custrusiùn de növi edifissi, ingrandendu u sentru abitàu.

U rapòrtu cu-e Repübbriche Mainàe[modìfica | modìfica wikitèsto]

Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scùntru fra l'Inpéu e a Gêxa, reclamandu senpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrase a partì da-u XII seculu cu-e Repübbriche Mainàe de Zena e Pìsa.

Cun st'ürtima u gh'éa stàu in atàccu navâla (düante in periudu de pàxe fra e due Repübbriche intu 1165[11]), quande i tuscài dan fögu a-u sentru sitadin, derucandu e fregàndu i tesô(r)i di edifissi stò(r)ici.[15]

Sciben sta dizaventüa i ingàuni ricustruiscén quellu che i pisài l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimentu firmàu da sti lì intu nuvenbre du 1178, dunde van a ricunusce ascì l'esensiùn da-e tàsce pé e nâvi e e mèrci ingàune in ingressu inti teritôi da vella cuntrulài.[16]

I arbenganesi turnan a cumercià, scibén indebulìi rispettu a prìmma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi.

Intu mèximu ànnu du tratàu, difatti, a repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acòrdu, ch'u l'impunéva u cuntrollu de Zena in sce tütte e inbarcasiùi che entrâvan intu lucâle portu.[17]

U cuntrattu, definìu in umiliasiùn pé-i sitadin, u vegne refüàu, e ducca i repübbricài sun custretti a truvà 'na növa stradda pe metì e màn in sci afàri arbenganesi.

A giüttàli i ghe sun i marchesi de Clavesana,  che van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìttu u(r)amài caütti da tenpu. Bunifassiu du Vastu, ducca u se lega cu-i zenesi a partì da-u 1192, cun funsiùn de difesa.

Arbenga a se sente ducca custrétta a cegâse a-a putènsa repübbricàna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti a-a presensa di cunsuli Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnin e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu 1199.[18]

A cunvesciùn sta vôtta a và a limità a libertài de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta a-a presensa fìssa de 'n cuntingènte militâ zenese in sciu teritôiu cumünâle.[11]

Sutta a Repübbrica de Zena[modìfica | modìfica wikitèsto]

Cun st'attu de suttumisciùn i vinculi de l'acordu se fan senpre ciü strêti e Arbenga, asseme a-e sitai de Vintimîa e de Savùna, intu 1238 divegne in cumün de fasiùn ghibelîna, stàndu da-a parte de l'inpeatû Fede(r)igu II de Svévia.

Cu-a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü düa e i arbenganesi vegnen turna custrêti a firmà ina növa cunvensiun, tantu da asetâ intu 1250 di giùdisi e'n pudesta de nomina zenese, a-e dirette dipendense du senàu da Repübbrica.

De cumpetensa du cumün resta ciü sulu l'aministrasiun de tàsce e a gestiùn di traffici cumerciâli, poi adi(r)itüa ridimensciunài a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu a-a deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.[11]

A fundasiùn de vìlle növe[modìfica | modìfica wikitèsto]

Düante a segunda metài du XIII seculu (specialmènte fra u 1250 e u 1290) u cumün, pe afruntâ u duminiu di Clavesana inte l'entrutèra (cu-i quâli u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "ville növe", burghi furtificài prezenti intu cuntàdu aturnu a-a ciàna.[19]

Inpurtanti avanpòsti arbenganesi divegnen Pûi e Villanöva pé a valà de l'Aròscia e Cixàn[20] inta valà du Neva, dunde poi i ingàuni devan afruntâ i Du Carettu, infeudài intu Marchesàu de Süccaellu.[21]

Inte ste növe realtài rìvan a abità chi i cuntadìn da-e valàe: a sti lì i vegnen cuncèssi püe sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axéva cumunque de mutivasiùi cumüi, difàtti i ingàuni l'axevan sernüu sti posti proppiu pé méju cuntrulà quelli teritôi de cunfin.

Ideâle ducca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Lerùn u se càccia inte l'Aròscia[19], assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescente putènsa de Utuê, sutta au cuntrollu nemìgu.[22]

Pa(r)éggia a mutivasiun da fundasiùn du Burghettu, custituìu ufisialmente u 15 d'Avrì du 1260, cun l'acquistu da parte du cumün de diferenti tòcchi de terén, poi destinài a-a furmasiùn de l'abitàu.[23]

I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du 1288, i l'éan prinsipalmente de Tui(r)àn e da-u restu da valà du Varatèlla. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna gh'axeva fra l'àtru dàu ina se(r)ie de privilégi, cumme a prutesiùn da-e invaxùi, in cangiu da diretta dipendensa da-i magistrài arbenganesi.[23]

Quattrusentu[modìfica | modìfica wikitèsto]

A partì da-u Quattruséntu a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mézzu düànte a guèra fra i zenesi e i Viscùnti.[11]

A rende ancù ciü difissile a situasiù a se gh'éa mìssa a pèste, che chi a l'axéva curpìu prinsipalmente aturnu au 1397.[24] Proppiu doppu a fin de sta li, intu 1400, aprufitàndu de pruteste da pupulasiùn zenese i marchesi du Carettu, du ràmmu de Caissàn, van a invàdde Villanöva.[24]

A difesa di Arbenganesi u vegne in àtru marchese du Carettu, Carlu, sta vòtta de Savùna. A-a Cêve intantu pìan parte a-a cuntesa i scigùi du pòstu, cuntru Arbenga.

A difesa peò de Carlu a se dimustra vinsente inta bassa valà e dunca, avendughe pùia di savunesi A Cêve dumanda a pàxe, stipulâ in ànnu doppu.

Següamente aturnu a l'ànnu 1413 vegnen agiurnài i statüi cumünàli, in sciu cunsìju du pudestài Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)â, pé l'elesiùn a-e càreghe sitadìne tütte e fàsce suciàli.[25]

Növi pruvedimenti peò de difissile aplicasiùn, scicumme che trei ànni dòppu se sèndan turna e lîti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favurìe da l'insediamentu da famìa di Canpufregusu au postu di Adurnu[25], sti lì rézzan l'aministrasiùn pé ben chinz'ànni.

I Adurnu, dunca , se allean cu-i Viscunti milanési e intu 1436 Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinin a asediâ e prinsipâli sitài da Rivêa, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu nu esse sciurtìu a pià u Castelettu. L'assediu u curpisce ascì inpurtanti realtài cumme Vûtri e Finâ.[26]

Arbenga a rexiste a l'assediu, ma a ne sciòrte furtemente indebulìa ecunumicamente, se dröve ducca in periudu de grave crìxi.[11]

A Ciàna d'Arbenga a vegne prugrescivamente abandunâ e pòcu sana, diventandu maniman ina palüdde. Vegne prefe(r)ìa pe i cumerci a vixìna A(r)àsce.[11]

Etài muderna[modìfica | modìfica wikitèsto]

A partì da-u Sinquesentu a situasiu a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuiscian i cumerci, e l'agricultüa a vegne ridimensciunâ a-a cultivasiùn da canapa. I ciü culpìi da-a crìxi i sun i prupietà(r)i picìn, mentre i gròssi latifundisti (menbri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna) vegnen tucài sulu relativamènte.

Meju u va pe l'artigianàu, cu-i scangi versu u Piemunte, ma a situasiùn a l'è destinâ a pessu(r)à.

Difatti a disanguâ ancù de ciü l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinnua muvimentasiùn de trüppe , specialmente düante a guèra fra Carlu V e Francescu I. I sitadìn sun ubligài a furnì uspitalitai e risùrse ascì a-i gene(r)àli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itüa u se ferma chi, intu 1536, u stessu inpe(r)atû.[27][28]

Sulu inta segunda metai du seculu l'ativitài cultü(r)àle a se repìa, prinsipalmente grassie a l'asiun da diocexi. Intu stessu mumentu peò e invursciui esterne portan a-u rafursamentu de difése sitadìne, cun in evidente inpiêgu de risurse ecunomiche.

A partì da-u Seisentu se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì da-u 1625 primma e intu 1672 poi, culegâ cun u cunflittu dirèttu cun Zena.

Arbenga a se instradda versu a in epuca ancù ciü scüa, lungu tüttu u Settesentu, seculu düante a quale u vegne abandunâ l'ativitài cumerciàle e artigianàle, a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn (de lungu pé l'emigrasiùn versu àtre lucalitài ciü prudutîve).[27]

Etài cuntenpuranea[modìfica | modìfica wikitèsto]

Cu-a revulusiùn fransese Arbenga a ségue e vicende da Repübbrica de Zena: se regòrda peò, fra e àtre côse, l'invaxun de Cixan da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u 1794 e u 1795, quande a sitài a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difésa du burgu.

Propiu inte quellu periudu a situasiùn pezùa, tantu che, inte l'avrì 1764 dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan a-a cunquista da Rivêa de Punente fra Vintimìa e Savuna, piàndu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixina valà de l'Aròscia.

Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitài a vegne anessa intu 1797 a-a Repübbrica Lìgüre: inte quellu mumentu a situasiùn a l'éa furtemènte crìtica, perché u teritòiu u l'éa du tüttu lasciàu sensa cuntrollu militàre. Pochi i l'éan difatti i grùppi de l'esercitu fransese, che peò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.[29]

A livèllu terituiâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì da-u 1797 drentu a-u Dipartimentu du Ma(r)émula, cun capitàle A Prìa[30] Da l'ànnu seguente a sitài a passa sutta a Giüisdissiùn da Sènta, da quàle a l'è ascì a prìmma sêde cantunàle, (seguîa da-u Sejâ, Süccaéllu, Casanöva, Ùnsu, Rànsu, Cuxe e A Cêve), armenu fìn a-u tèrmine de l'espe(r)iénsa da Repübbrica Lìgüre, intu 1803.[31]

Ducca, cun l'anesciùn du teritôiu lìgü(r)e a l'Inpêu Fransese, Arbenga a pàssa intu Dipartimentu de Muntenötte, sutta l'arrondissement du Pòrtu, dund'u diventa sêde giüdisiâja[32]

Cun a restaurasiùn du 1814-1815 a sitài avegne anéssa a-u Regnu de Sardegna e végne fâ Pruvinsa, fin a-u 1859, quande cu-a lézze Rattazzi a vegne ricunvertîa a sircundâiu, ròllu mantegnüu fin a-u 1926, ben dòppu a creasiùn du Regnu d'Italia, annu de l'acurpamentu cu-u sircundâiu de Savùna.

Cuscì, a-a fìn da Segunda Guèra Mundiàle, Arbenga a pàssa sutta a-a Pruvinsa de Savuna, parte da muderna Repübbrica Italiàna.

Da-u 1973 a l'éa diventâ ascì a sêde da Cumünitài muntàna ingàuna, fin a-u 2008, ànnu du sò acurpamentu cun a Cumünitài muntana du Pulupìxe pé furmà quella du Punènte Savunese, atîva fìn a-u 2011, ànnu da sò supresciùn definitîva.

Scìnbuli[modìfica | modìfica wikitèsto]

Bandêa de Arbénga[modìfica | modìfica wikitèsto]

A bandêa de Arbenga a l'è custituîa da 'na crûxe rùssa in canpu giânu. A l'è nasciüa intu XII seculu, a-u tenpu di cruxài ch'i l'andaxévan inti pòsti santi du Cristianêximu pe pregâ: inisialmente a l'éa duve(r)â cu-u canpu d'òu, pòi sustituìu cun quellu mudernu.[33]

A bandêa a l'è stèta ricunisciüa ufisialmente da-u prexidénte da Repübbrica Italiana u 24 frevâ du 1979, cun in apôxitu decrêtu.[34]

Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Evulusiùn demugràfica[modìfica | modìfica wikitèsto]

Abitanti censìi[35]

Frasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]

Gemelàggi[modìfica | modìfica wikitèsto]

Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]

Architetüe religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]

U cumüne de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da diocexi de Arbenga-Impeia, dunca a l'è frasiunâ in diferenti parocchie: Nòstra Scignùa de Puntelungu, S. Bernardin (Vaìn), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pé a frasiun da Bastìa), Santi Fabian e Bastian (Canpugéxa), A Sunta (Leca), Santa Marghé(r)itta (Lüxignan), San Giacumu Mazù (Sàlia), Santi Scimùn e Giüdda (San Fé) e San Zorzu.

Catedrâle de San Michê[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'estèrnu da catedrâle de San Michê

A catedrâle de San Michê a l'è a géxa prinsipàle da sitài, dedicâ a-u santu prutetû d'Arbenga (San Michê Arcangé(r)u). A cianta u(r)iginâia de l'edifissiu a presenta in stîle rumanicu, e püe nu mancan e testimunianse du seguènte anpliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu a-a creasiùn de dùe navàe ai fianchi de quella u(r)iginâia. A-u XIII seculu a curispunde ascì l'artessa du paviméntu, ribasâ, rispettu Da nutâ u canpanìn, inglubàu inta strutüa sulu int'in segundu mumentu, düante ün di tànti rifassimenti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìnbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, assemme a-e sò âtre tùri.[38]

Batisté(r)u paleucristiàn[modìfica | modìfica wikitèsto]

Magnifying glass icon mgx2.svgO mæximo argoménto in detàggio: Batistêu d'Arbenga.
U batisté(r)u, in sciu sfundu e tùri

L'edifissiu u l'è stàu edificàu intu V seculu, düante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, in scia quale u se ìssa 'n tanbüu utagunàle. A-u sò internu se tröva ancù l'antìga funte pé u batézzu e ina sé(r)ie d'afreschi, risalenti a-u VI seculu.

Internamènte e öttu müaje presentan ascì de nìcchie de furma alternâ (semi-riunde e quadràe). L'u(r)iginàia vôta tardurumàna, custruìa cu-a tecnica de ànfue inglubàe inta strutüa a l'è andâ pèrsa a càusa du restàuru sbajau fàu intu 1898 da l'architettu Alfredo Dandrade.[5]

L'architettu purtughése difatti u pensâva che a cuvertüa a cupula a duvéva êsse 'n rifassimentu du periudu rinascimentàle e ducca l'axéva caciâ zü: ancö e ànfue che se truvavan drentu a-a vôta sun cunservae inte nicchie du batisté(r)u, e u téitu u l'è ina senplice strutüa de legnu.[39]

Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus[modìfica | modìfica wikitèsto]

A Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus

Sede paruchiàle, a se tröva inth sentru stò(r)icu sitadìn, de fiancu aa catedràle de San Michê, se pènsa ch'a secce stà custruìa intu 1098 da parte di muneghi benedetìn, pé selebrà a presensa de serte funti miraculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de in Fontibus).[40]

A gêxa muderna a se(r)éva 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, poi "restruttüâ" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiun de l'edifissiu pé fa spàssiu a l'alargamentu de Vìa d'Àste.

Cuntestualmente u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, du quale a resta sulu 'na futugrafia, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünàle.

A faciâ a vegne ducca purtâ in deré de quarche métru e vegnen azunte növe decurasiun de stüccu e pregiài atâ de quellu periudu.[41]

Santuâiu de Puntelungu[modìfica | modìfica wikitèsto]

U santuâiu de Puntelòngu da-a stràdda

U Santuàiu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte ruman che u dà u numme a-a zòna, u Puntelungu (ciamàu ascì Puntelòngu o Pontelongu a segunda da prununsia). L'edifissiu religiùsu u l'è gestìu dai fratti francescài a partì da-u 1965, ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.[42]

Da-e funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'éa presente zà primma de l'ànnu Mille, poi prugrescivamènte ingrandìu fin a rivâ a-u 1250, quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma capella a vegne invéce mensciunâ cumme Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae, culegâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn de l'Ìsua Gainâa.[42]

A gêxa muderna a l'è stèta custruìa intu XVIII seculu, grassie a-u miraculu avegnüu ai 2 de lüju du 1637, in sustitusiun de quélla presedente.[43]

Gêxa du Sacru Cö[modìfica | modìfica wikitèsto]

A paruchiàle du Sacru Cö

A Gêxa du Sacru Cö a l'è stà fundâ intu màzzu du 1895, cu-a pôza da primma prìa, a-u de fiancu da prìmma culònna a acinistra de l'atâ, pé poi êsse denédetta e duvèrta au cültu intu mazzu du 1896.

Quande a végne averta a g'ha ancù u fundu sensa decurasiùn, fin a-u 1925, ànnu de l'interventu du pitù Sturla de Tùrin, e poi de Guida, ch'u pitüa turna a gêxa intu 1957.[44]

Gêxa de San Bernardin de Siêna[modìfica | modìfica wikitèsto]

A l'è a sêde paruchiàle pé u quartê de Vaìn, a-u de là da Sènta. A strurüa a l'è stâ ti(r)â sciü intu 1467 da-i fràtti minùri, ch'i sèrnen a zòna perché abastansa distànte da-u sentru sitadìn, ma ascì pé a vixinànsa cu-a Vìa Julia Augusta. L'inaugurasiun a vegne fâ inte l'utùbre du 1480 e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunventu.

Intu Settesentu vegne ancù ampliàu rispettu a-a ciànta u(r)iginàia, pé poi esse ricunvertìu a uspeâ sutta a-u duminiu fransése, anche se cu-i inissi du XIX seculu, doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutüa a vegne serâ e a càzze in abandùn.

Restruttüàu cumme caserma militàre sutta ai Sabàudi, vegne in pàrte recupe(r)àu a üsu religiùsu sulu intu 1961 (grassie a l'interesamentu ascì de l'Istitüu internasiunàle di stüddi Lìgü(r)i e du prufesû Nino Lamboglia), mèntre tréi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.[45]

Paròcchia de Léca[modìfica | modìfica wikitèsto]

A prucesciùn di cristi intu 2015
  • Gexa paruchiale da Sunta, du 1790, se tröva intu sentru da frasiun. A cuntegne di dipinti e de opée pregiàe, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiale, dedicâ a Santa Maìa du Bòsseu.[46]
  • Uatòiu de San Peu: dedicàu au santu prutetù da frasiun, u se tröva lì d'ataccu aa gêxa da Sunta, sede da lucàle cunfratèrnita.
  • Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u, custruìa inte l'epuca mediuevale, a l'è stâ abandunâ pe-e cunseguense de 'n teràmottu intu XVI seculu, primma du restauru purtàu avanti da-u Rotary Club a(r)ascìn a cunservava di afreschi du Quattruséntu, spustai inta gêxa S. Bérnardin a Vaìn pé metîli au següu.

Paròcchia de Canpugéxa[modìfica | modìfica wikitèsto]

A gêxa de San Zòrzu
  • Gêxa paruchiale di santi Fabian e Sebastian, intu sentru da frasiùn.
  • Uatòiu de San Giuvanni Batìsta
  • Capelétta de San Bastiàn, in lucalitài Murtéu.
  • Gexa növa de San Zorzu, a l'è a paruchiàle da lucalitài, averta a partì dai ànni 1960 pé tütelà a cunservasiùn de quella véia a se tröva vixin ae opere paruchiali.
  • Géxa véia de San Zorzu, a l'è ina strutüa du XV seculu, culucà dau semitéiu, a cunserva di pregiài afreschi ispirài aa Divina Cumédia.

Paròcchia de Bastìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

A gêxa de San Stêva de Massà(r)u
  • Gêxa paruchiàle da Santìscima Nunsiâ, a l'è scitüâ intu burgu da frasiun. A l'è stâ custruîa a partì da-u 1623, ma zà da-u 1518 i abitànti de Bastìa sernen a növa gêxa in sustitusiùn de quella de San Steva.
  • U(r)atôiu da Santa Cruxe, in fàccia a-a gêxa, a l'è a sêde da lucale cunfraternita.
  • Gêxa de San Steva de Massà(r)u, mensciunâ pé a primma vòtta 1271, l'edifissiu u se prezènta de stile rumanicu, cun ancù a strutüa uriginàia du Duxèntu, tranne che pé quarche mufifica di periudi sucescîvi. A-u sò internu u cunserva ina sé(r)ie de afréschi datài fra u 1383 e i inissi du seculu XV.[47]

Paròcchia de Sàlia[modìfica | modìfica wikitèsto]

A faciâ da gêxa de Sàlia

• Gêxa paruchiâle di Santi Giacumu e Feìppu: fundâ l'11 d'avrî du 1515, quande a cumünitài a sciorte a utegnì l'auturizzasiùn daa diocexi de pué custruî ina funte pé u batézzu legà aa catedrâle ingàna. A gêxa d'ancöi a nasce peò intu periudu sucescìvu, següu l'ampliamentu e a ricustrusiùn upe(r)à intu 1622, quandu u vegne cistruìu anscì u campanìn. A primma messa a vegne peò celebrà sulamente intu 1636.[48]

• Uatôiu di Santi Giacumu e Feìppu: u se tröva ciü in bàssu rispettu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutau de in campanìn a véa. In scia drîta rispettu a l'entrâ a se pö vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sentru da rapresentasiùn da Madònna cu-u Bambìn.

Paròcchia de Lüxignan[modìfica | modìfica wikitèsto]

A gêxa de Santa Margaìtta a Lüxignàn
  • Gêxa paruchiàle de Santa Margaitta d'Antiòcchia, a se tröva intu sentru da frasiun. A l'è du XV seculu, cun 'na cianta a crûxe latîna, frasiunâ in tréi navàe. L'edifissiu u l'è stàu anpiliàu aturnu a-u 1630 cun l'azunta de 'n côru vultàu a mezudì e, sücescivamente, a vegne rifâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. U canpain u l'è invece du XVI seculu.
  • U(r)atòiu de San Bertumê: a strutüa muderna a l'è stâ ti(r)â sciü intu 1780, in scia bàse de quella presedente, crulâ quarche tenpu primma. U l'è a sede da lucale cunfraternita.

Paròcchia de San Fê[modìfica | modìfica wikitèsto]

A gêxa paruchiàle di Santi Scimùn e Giuda
  • Gêxa paruchiàle di Santi Scimùn e Giuda: a se tröva intu sentru da frasiùn. A strutüa a l'è u(r)iginâia du XIV seculu, ma u canpanìn (rizalènte a-u seculu XII) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'atribusiun a-i dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumentu, difatti presedentemente u santu dedicatà(r)iu u l'éa San Fê.
  • U(r)atôiu de San Giuvanni Batìsta, edificàu intu 1574, a l'è a sede da cunfraternita du paìse. U cunserva a-u sò internu ina sé(r)ie de afreschi du XVI seculu.

Aree archeulogiche[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Baxîlica de San Vitûre;
  • Baxîlica de San Calòcciu;
  • Ruvìne da Gêxa de San Martin;
  • Gêxa de San Carlu, risalènte au XVII seculu;

Architetüe sivìli[modìfica | modìfica wikitèsto]

Palassi stò(r)ici[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Cunplessu du cunventu de San Duménegu.
  • Palassu Peloso Cepolla.
  • Palassu Oddo: Palassu inpunènte custruìu du Setesèntu pe inglubamèntu de diferènti cà de urigi e medievâle. Sturicamète sêde de 'n culêgiu, aù òspita a bibliutêca sìvica e u museu de màgiche traspaènse, cun l'espusisiun du piàttu blö e âtri reperti rescuvèrti da-e antìghe necropuli rumâne.[49]
  • Palassu Veju du cumün.

Âtru[modìfica | modìfica wikitèsto]

Sentru Emys: u l'è in sentru de prutesiun pé a biscia scrossua Emys orbicularis ingàuna, specie u(r)iginàia de sta parti, a riscciu estinsiun.

Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Dialettu arbenganeise[modìfica | modìfica wikitèsto]

Magnifying glass icon mgx2.svgO mæximo argoménto in detàggio: Dialétto arbenganéize.

A Arbenga se parla 'n dialéttu da léngoa lìgure, faxènte parte du Ligure çentru-ucidéntàle du quale u l'è a varietài ciü difüza. L'è ascì parlàu in ti atri cumüi vixin a Arbénga e in te vàllae du Néva, Pennavàire, Aröscia e Lerùn, spessu cun carateristiche de transisiùn.

Ecunumia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]

In Arbenga sun ben seguii di giurnali in scia réa, cumme IVG, AlbengaCorsara e u Carciofino. I cutidiài lézüi de ciüi i sun A Stampa e u Seculu XIX.

A Arbenga g'he ascì ina radiu seguia in tuttu u punènte: Radiu Unda Ligure 101, cun ascì u segunsa stasiun denuminâ Radiu Unda Ligure Italia.

Feste e fêe[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Paliu dei Riùi Ingàuni
  • Prucesciun da Madònna de Puntelongu a-u 2 de Lüju
  • Arbenga in sciù: pe' in mese, generalmènte in avrì, in tu sentru stò(r)icu, i caruggi e e ciasse vegnen addubàe cun ciante e sciùe tipiche da ciàna, furmandu cuscì diferenti cunpusisiùi.
  • Sagra Du Burgu: a l'è 'na festa ch'a se tegne a Bastia, urganizâ da-a lucâle pro-loco, l'urtima settimana d'austu;
  • Sagra du Michettin: se tegne inta lucalitài de San Zorzu a Canpugéxa, a l'è ina festa cu-i prudòtti du pòstu;
  • Festa de San Michê: dedicâ a-u santu prutetû de Arbenga, a se tegne tütti i ànni a-i 29 de setenbre;
  • Festa de Santa Lusia;
  • Festival da Cansùn in Lengua Ligure, inta frasiun de San Zorzu, u se tegne tütti i ànni intu lucâle teàtru Don Pelle.

Vie de cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]

Stradde[modìfica | modìfica wikitèsto]

Diferenti sun e stradde che culegan Arbenga cun e sitài e i paixi vixin: artêja de tranxintu fundamentale l'è a SS1 Aurelia, ch'a porta versu U Sejâ (a punente) e versu A(r)àsce (a levante). Cun st'ürtima lucalitài Arbenga a l'è püe culegâ da 'n rammu de "Aurelia Bis" ch'a g'ha de sciurtìe ascì a Villanöva e inta frasiun de Bastia.

Da Leca a parte poi a Via da Cêve (SP 453), ch'a traversa a valâ de l'Aròscia fin a-A Cêve, mèntre se deramma versu nord-punènte a SS 582 da Còlla de San Benardu, culegànte l'intrega valâ du Neva fin a Garesce.

Feruvìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. 1,0 1,1 Dàttu Istat - Polulasiun rexidénte a-u 30 de zügnu du 2019.
  2. Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
  3. Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
  4. (IT) Treccani:I Liguri Ingauni, in sce treccani.it. URL consultòu o 21 novénbre 2021.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 (IT) vàrri, La piana di Albenga (7), in Guida d'Italia, Liguria, Milan, Touring Club Italiano, 1982, p. 404, ISBN 88-365-0009-9.
  6. (IT) Arbenga: u piàttu blö, in sce historiaproject.com. URL consultòu o 4 dexénbre 2021.
  7. (IT) L'antiga SPA arbenganese: e terme, in sce albengacorsara.it. URL consultòu o 2 dexénbre 2021.
  8. (IT) L'Anfiteàtru ruman d'Arbenga, in sce scoprialbenga.it. URL consultòu o 2 dexénbre 2021.
  9. 9,0 9,1 9,2 (IT) A stòia d'Arbenga: fra lìgüi e rumài, in sce comune.albenga.sv.it. URL consultòu o 4 dexénbre 2021.
  10. (IT) Federica Pelosi, Turismo, Albenga si affida a San Martino, in Il Secolo XIX, Zena, GEDI grùppu edituiâle, Màzzu 2018.
  11. 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 (IT) A stòia d'Arbenga: U Mediuevu, in sce comune.albenga.sv.it. URL consultòu l'8 dexénbre 2021.
  12. (IT) Gerolamo Rossi, Contado Albenganese (V), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 88.
  13. 13,0 13,1 (IT) vàrri, La piana di Albenga (7), in Guida d'Italia, Liguria, Milan, Touring Club Italiano, 1982, p. 405, ISBN 88-365-0009-9.
  14. (IT) Gerolamo Rossi, Contado Albenganese (V), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 89.
  15. (IT) Gerolamo Rossi, Comune (VI), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 108.
  16. (IT) Gerolamo Rossi, Comune (VI), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 109.
  17. (IT) Gerolamo Rossi, Comune (VI), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 110.
  18. (IT) Gerolamo Rossi, Comune (VI), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, pp. 112-113.
  19. 19,0 19,1 (IT) U Burgu de Villanöva, stòia e urbanistica, in sce villanovadalbenga.com. URL consultòu o 17 lùggio 2021.
  20. (IT) A stòia de Cixàn 'cuntâ da Pierluigi Casalino, in sce sanremonews.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  21. (IT) Paola Guglielmotti, (III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni, in Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale, Firenze University Press, 2005, p. 60.
  22. (IT) Cumün d'Utuê, a stôia e u teritô(r)iu, in sce comune.ortovero.sv.it. URL consultòu o 20 dexénbre 2021.
  23. 23,0 23,1 (IT) U Burghettu: Stòia, in sce comune.borghettosantospirito.sv.it. URL consultòu o 20 dexénbre 2021.
  24. 24,0 24,1 (IT) Gerolamo Rossi, Guerre cittadine (IX), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, pp. 179-180.
  25. 25,0 25,1 (IT) Gerolamo Rossi, Guerre cittadine (IX), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 183.
  26. (IT) Gerolamo Rossi, Guerre cittadine (IX), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 184-185.
  27. 27,0 27,1 (IT) Arbenga: l'etài muderna, in sce comune.albenga.sv.it. URL consultòu o 28 dexénbre 2021.
  28. (IT) Gerolamo Rossi, Gare municipali (XIII), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 237.
  29. (IT) Giovanni Assereto, La Liguria occidentale al tempo di Napoleone, in Bagliori d’Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell’annessione all’Impero (1805-2005), Vintimìa, Philobiblon Edizioni, 2005, pp. 20-36.
  30. (IT) AA. VV., Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797, Zêna, Stamperia nazionale, 1797, pp. 310-318.
  31. (IT) Daniela Mancini, Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico, in sce francobampi.it. URL consultòu o 17 zenâ 2022.
  32. (FR) L'almanach impérial pour l'anée 1810, in sce napoleon-series.org. URL consultòu o 17 zenâ 2022.
  33. (IT) Sustituìa in scia tùre di Malasemensa a bandêa d'Arbenga, in sce ivg.it. URL consultòu o 20 novénbre 2021.
  34. (IT) Descrisiùn di scinbuli ufisiâli du cumün de Arbenga, in sce araldicacivica.it. URL consultòu o 20 novénbre 2021.
  35. Statìstiche I.Stat ISTAT  URL cunsultàu u 28-12-2012.
  36. U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte, in sce albengacorsara.it. URL consultòu o 20 novénbre 2021.
  37. A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella), in sce m.youtube.com. URL consultòu o 20 novénbre 2021.
  38. (ITENESFRRU) A catedrâle de San Michê, in sce comune.albenga.sv.it. URL consultòu o 21 zenâ 2022.
  39. (ITENFRRU) U Batistéu paleucristian, in sce comune.albenga.sv.it. URL consultòu o 24 zenâ 2022.
  40. (ITENFRRU) Arbenga, Santa Maia in Fontibus, in sce paesionline.it. URL consultòu o 29 zenâ 2022.
  41. (ITENFRRU) A gêxa de Santa Maia in Fontibus, in sce comune.albenga.sv.it. URL consultòu o 29 zenâ 2022.
  42. 42,0 42,1 (IT) Puntelòngu: a stòia du Santuâiu, in sce santuariomadonnadipontelungo.com. URL consultòu o 21 novénbre 2021.
  43. (IT) Puntelòngu: u Santuâiu e u pùnte, in sce scoprialbenga.it. URL consultòu o 21 novénbre 2021.
  44. (IT) Paròcchia du Sacru Cö: stòia, in sce sacroalbenga.wordpress.com. URL consultòu o 29 zenâ 2022.
  45. (IT) Gêxa de San Bernardin a-u Munte, in sce scoprialbenga.it. URL consultòu o 29 zenâ 2022.
  46. (IT) La piana di Albenga (7), in Guida d'Italia, Liguria, Milan, Touring Club Italiano, 1982, p. 422, ISBN 88-365-0009-9.
  47. (IT) Bastia, a gêxa de San Steva, in sce museionline.info. URL consultòu o 5 frevâ 2022.
  48. (IT) E frasiùi de Arbenga, Salea, in sce scoprialbenga.it. URL consultòu o 14 novénbre 2021.
  49. (IT) Palàssu Oddo, descröve Arbénga, in sce scoprialbenga.it. URL consultòu o 12 màrso 2022.

Atri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Contròllo de outoritæVIAF (EN134356601 · WorldCat Identities (EN134356601