Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganéize

Arbenga

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
AR
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese
Arbenga
cumün
Arbenga – Stemma Arbenga – Bandiera
Arbenga – Veduta
Localizaçión
StâtoItalia Italia
RegiónCoat of arms of Liguria.svg Liguria
ProvìnsaSann-a
Aministraçión
ScindicoRiccardo Tomatis (liste civiche de céntro-scinìstra) da-o 9-6-2019
Dæta de instituçión1861
Teritöio
Coordinæ:44°02′56.81″N 8°12′46.86″E / 44.049114°N 8.213017°E44.049114; 8.213017 (Arbenga)Coordinæ: 44°02′56.81″N 8°12′46.86″E / 44.049114°N 8.213017°E44.049114; 8.213017 (Arbenga)
Altitùdinem s.l.m.
Superfiçie36,58 km²
Abitanti24 064[1] (30-6-2019)
Denscitæ657,85 ab./km²
FraçioìnBastia, Campugexa, Leca, Lüxignan, Sàlia, San Fé
Comûni confinantiArasce, Arnascu, Cixan, Utuê, U Sejâ, Villanöva d'Arbenga
Âtre informaçioìn
CAP17031
Prefìsso0182
Fûzo oràrioUTC+1
Còdice ISTAT009002
Cod. cadastrâA145
TargaSV
Cl. sismicazöna 3 (sismicitæ bàssa)[2]
Cl. climaticazöna C, 1 203 GG[3]
Nomme abitantiarbenganesi
arbenganexi
ingàuni
Sànto patrónsàn Michê Arcàngiou
Giórno festîvo29 seténbre
Cartògrafîa
Màppa de localizaçión:
Arbenga
Arbenga
Arbenga – Mappa
Pusisiun da sitè de Arbenga inta Pruvinsa de Savuna
Scîto instituçionâle

Arbenga (in italiàn Albenga, sturicamènte in latìn Albingaunum) a l'è ina sitè de 24 064 abitanti[1] inta Pruvinsa de Savuna, segunda pé abitanti e pé agglumeràu ürbàn inte tüttu u savunése. A vegne ciamâ a sitè da e sentu turri.

«Arbenga, chi nu gh'à da fa, nu ghe venga.»

(Proverbiu e mòddu de dì tipicu in sce Arbenga)

Geugrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

A sitè a se tröa in-scia Rivéa Ligü(r)e de Punènte, a-a cunfluènsa di scciümmi Neva, Lerùn, e Aròscia, che se incuntran e furman a scciümmàia dîta A Sènta, che füxa in Arbenga.

L'è inta ciàna ciü gròssa da Ligü(r)ia, ch'a mezüa 36,51 kmq. U territô(r)iu cumünâ u cunprènde ascì l'ìsua Gainâa, c'ha l'è distante da-a còsta 1,5 chilommetri. Segunda îsua da regiun pé estensciùn doppu A Parmâia a l'è cunusciüa senplicemènte dai abitanti cumme L'Ìsu(r)a.

Stôia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Urigine du numme[modìfica | modìfica wikitèsto]

U nùmme u de(r)iva da u Latin Albíngaunum che u l'è a mèxima de Album Ingaunum: a sitè capitâle + genitîvu plürâle lìgüre in -um. U nùmme u l'è indu-eurupeu. Quàndu Rùmma a cunquista, divegne Albingaunum. U se pö tradüe in sitè di Ingauni, vistu ch'a l'ea u sentru prinsipâ da tribù di Liguri Ingauni.

U periudu prerumàn[modìfica | modìfica wikitèsto]

A sitè a vegne fundâ aturnu a-u VI seculu a.C. da ina tribù di Ligüri Antìghi, poi dita di Ingàuni: u nucleu uriginâle sitadìn u sa(r)éva stètu culucàu aturnu a-a colla de San Martin, ciü a meridiun de l'insediamentu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütâ u vixìn pòrtu natürale.[4]

Cu-u tempu difatti i Lìgüri i cuménsan a furmâ ina propia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu da-a cunfurmasiùn terituiâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zòne sircustanti, che vegnan cuscì purtàe sutta au cuntrollu ingàunu.

Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in ecunumia agricula, che a fà divegnî u sentru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia du punénte, duminandu i teritôi cunprézi fra a muderna Sanrémmu e fin a-u càppu da Cravazòppa a Finâ, fin a-u relatîvu entrutèra, entrandu in cuntattu cun e pupulasiùi di Viagenni, stansiài inte l'âta Valâ du scciümme Tànau.[5]

I ingauni i strenzan cuscì amicissia cu-i cartaginesi, andàndu a giütâli cuntru Rumma dandughe sustegnu düante a segunda de guère puniche, cumbatüa fra u 218 e u 201 a.C. e che purteà de grosse cunseguense in sce pupulasiùi lìgü(r)i.

Se cunta che da chi u frài de Annibale, Magun, u l'éa partiu pè anda à Zena; i danni che u l'a fètu i sun stèti cuscì grossi, che u gruppu che u te vegne in gua quando ti cianzi u se ciamma Magun.

Dòppu e guère püniche[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumài intu 181 a.C., difatti doppu a scunfitta de sti chi i ingàuni i se légan a-u duminiu rumàn, ascì se cuntinnuan cun de scurerìe piratesche de distürbu, specialmente sutta au mandàu du cunsule Appiu Claudiu.

E rivôte e vegnan placàe sulu da u pro-cunsule Lucciu Emiliu Paulu, che u sancisce a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nucleu sitadin u(r)iginâiu, serca de purtâ ste pupulasiùi turna sutta a-a sféa de influensa repübbricàna in moddu ufisiâle.

Inti sti anni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in inpurtante municipium, che u cröve a ciü parte de valàe interne du bacìn da Senta, ciü i teritôi di paìsi da valâ du Tànau, cumme Garesce e Urméa, cu-i bùrdi ciü setentriunàli da zòna arbenganese fisài fin ai paìsi ascì de Séva e Pamaparàu.

U svilüppu du municipium[modìfica | modìfica wikitèsto]

Da l'annu 89 a.C. i rumài i l'han cuncessu dirittu latìn ai populi intu nòrd da penìsua italiàna, pé poi dâghe quellu rumàn a intu 45 a.C., grassie a Gaiu Giuliu Césa(r)e, cun u quàle ascì u pìa furma ascì u pué lucale de l'istitusiùn sitadìna.

A testimuniâ l'inpurtansa da realtài arbenganese a l'è a custrusiùn de müaje de difésa in etài repübricàna, ch'a sircundava a strutüa du càrdu e du decüman, bâse poi pé a seguente cunfurmasiùn du burgu, ancùa ancöi de stanpu rumàn. A strutüa ürbàna, peò, nasciüa da quell'u(r)iginariu castrum fètu custruî intu 181 a.C. u vegne ciü vôtte repigiàu e rivìstu, adi(r)itüa intu V seculu, sutta a l'inpeatù Unô(r)iu.

Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zòna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itài, ch'a porta a-u culegamentu cun e âtre realtài vixìne, tantu che a vegne fâ passâ da chi a Via Julia Augüsta, cistruîa a partì dau 14 a.C., sutta a l'inpeatù Augüstu, forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime.

Tante âtre sun pòi e testimunianse lasciàe de stu periudu, cumme ina linga sé(r)ie de tunbe e âtre strutüe füneâie, dunde sun stèti ritruvài ascì reperti pregiài, cumme u piàttu blö, de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmente inta necròpuli a nord de l'abitàu.[6]

Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutüe cumme e tèrme (svilupàe düante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de müaje de difésa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quéllu ch'u léa u véggiu pòrtu natü(r)àle,[7] o ascì cumme l'anfiteatru, datàu au II seculu d.C, in gràddu de cuntegnî au mascimu tòstu mìlle persùne: fàttu ch'u mustra cumme Arbenga a l'éa cumunque ina realtài de riliévu pé tüttu u punènte.[8]

Da-a l'inpéu a-u mediuevu[modìfica | modìfica wikitèsto]

A partì da-u I-II seculu a sitài a và a utegnì a libertài de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiun di lucàli decu(r)iùi.

Cu(r)iùxu u fàttu che, pé in bréve periudu, u sitadìn ingàunu Pròculu u l'axéva pruvàu a pruclamàse inpeatû aturnu a-u 280, armandu ascì in pròppiu esercitu, venèndu peò batüu e giüstisiàu.

In Arbenga u se difunde prestu u Cristianéximu, tantu che in scia Gainâa u tröva ripà(r)u San Martin Véscu, cuntru e persecusiùi da parte di ariài. Cu-a crîzi da pulitica inpeià a zòna a végne püe invâza da-i Vixigôti a partì da l'ànnu 402, che scciàppan ina grossa pàrte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni a-a pupulasiùn.

Sulu cun u decrêtu du generâle de Flaviu Custànsu, dùzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travâji pé a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu inpulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batistéu e catedrâle de San Michê, dedicâ a-u santu prutetû sitadìn.[9] Vegne custruìu ascì u palassu episcupâ, difatti cu-u 451 Arbenga a divegne ascì sede vescuvî: u primmu véscu l'è Quinsiu.

U periudu medievâ[modìfica | modìfica wikitèsto]

Doppu a fin de l'Inpéu Ruman du 476 Arbenga a subisce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau V seculu), pé poi divegnî ina de sitài ciü inpurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dîta Marittima Italorum, mategnüa fin au 641-643, quande u cà(r)a zü u suvràn lungubàrdu Rotari.

Sutta a sti chi a sitài a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pé ina bòna parte, cumme e müaje de difésa e i prinsipali palassi religiùsi e aministrativi.

L' impurtansa ecunomica, che armenu fin au VI seculu a l'éa restà ai livelli di periudi presedenti a vegne restridimensciunâ: Arbenga divegne in vicus[10], sensa ciü ina véa e pròpia aministrasiun.[11]

Scìnbuli[modìfica | modìfica wikitèsto]

Bandêa de Arbénga[modìfica | modìfica wikitèsto]

A bandêa de Arbenga a l'è custituîa da 'na crûxe rùssa in canpo giânu. A l'è nasciüa intu XII seculu, au tenpu di cruxài ch'i l'andaxévan inti pòsti santi du Cristianêximu pe pregâ: inisialmente a l'éa duve(r)â cu-u canpu d'òu, pòi sustituìu cun quellu mudernu.[12]

A bandêa a l'è stèta ricunisciüa ufisialmente dau prexidénte da Repübbrica Italiana u 24 frevâ du 1979, cun in apôxitu decrêtu.[13]

Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Evulusiùn demugràfica[modìfica | modìfica wikitèsto]

Abitanti censìi[14]

Frasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]

Gemelàggi[modìfica | modìfica wikitèsto]

Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]

Architetüe religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]

U cumüne de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da diocexi de Arbenga-Impeia, dunca a l'è frasiunâ in diferenti parocchie: Nòstra Scignùa de Puntelungu, S. Bernardin (Vaìn), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pé a frasiun da Bastìa), Santi Fabian e Bastian (Canpugéxa), A Sunta (Leca), Santa Marghé(r)itta (Lüxignan), San Giacumu Mazù (Sàlia), Santi Scimùn e Giüdda (San Fé) e San Zorzu.

Santuâiu de Puntelungu[modìfica | modìfica wikitèsto]

U santuâiu de Puntelòngu da-a stràdda

U Santuàiu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte ruman che u dà u numme a-a zòna, u Puntelungu (ciamàu ascì Puntelòngu o Pontelongu a segunda da prununsia). L'edifissiu religiùsu u l'è gestìu dai fratti francescài a partì da-u 1965, ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.[17]

Da-e funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'éa presente zà primma de l'ànnu Mille, poi prugrescivamènte ingrandìu fin a rivâ a-u 1250, quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma capella a vegne invéce mensciunâ cumme Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae, culegâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn de l'Ìsua Gainâa.[17]

A gêxa muderna a l'è stèta custruìa intu XVIII seculu, grassie au miraculu avegnüu ai 2 de lüju du 1637, in sustitusiun de quélla presedente.[18]

Âtre gêxe[modìfica | modìfica wikitèsto]

Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Dialettu arbenganeise[modìfica | modìfica wikitèsto]

Magnifying glass icon mgx2.svgO mæximo argoménto in detàggio: Dialétto arbenganéize.

A Arbenga se parla 'n dialéttu da léngoa lìgure, faxènte parte du Ligure çentru-ucidéntàle du quale u l'è a varietài ciü difüza. L'è ascì parlàu in ti atri cumüi vixin a Arbénga e in te vàllae du Néva, Pennavàire, Aröscia e Lerùn, spessu cun carateristiche de transisiùn.

Feste e fëe[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Palio dei Rioni Ingauni
  • Prucessun da Madonna de Pontelongo au 2 de Lûiu
  • Arbenga in sciuë: pe' i' mese, in tu çentru, i caruggi e ë ciasse vegne addubæ cun ciante e sciue.
  • Sagra Du Burgu: festa à Bastia l'urtima settimana di agosto;
  • Sagra du Michettin: a San Zorzu, festa con prodotti du leugo;
  • Festa di San Michele: patrun de Arbenga, 29 settembre;
  • Festa de Santa Lucia;
  • Festival da Cansùn en Lengoa Ligure, inta frasiun de San Zorzo

Comunicaçioin[modìfica | modìfica wikitèsto]

In Arbenga gh'é dae giurnali online, come IVG, AlbengaCorsara e ù Carciofino. I quotidàn leiti sun La Stampa e ù Secolo XIX.

A Arbenga g'he ascì ina radiu seguia in tuttu u punènte:

Vie de cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. 1,0 1,1 Dàttu Istat - Polulasiun rexidénte a-u 30 de zügnu du 2019.
  2. Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
  3. Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di graddi/giórno di Comùn pe Region e Provinsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
  4. (IT) Treccani:I Liguri Ingauni, in sce treccani.it. URL consultòu o 21 novénbre 2021.
  5. (IT) La piana di Albenga (7), in Guida d'Italia, Liguria, Milan, Touring Club Italiano, 1982, p. 404, ISBN 88-365-0009-9.
  6. (IT) Arbenga: u piàttu blö, in sce historiaproject.com. URL consultòu o 4 dexénbre 2021.
  7. (IT) L'antiga SPA arbenganese: e terme, in sce albengacorsara.it. URL consultòu o 2 dexénbre 2021.
  8. (IT) L'Anfiteàtru ruman d'Arbenga, in sce scoprialbenga.it. URL consultòu o 2 dexénbre 2021.
  9. (IT) A stòia d'Arbenga: fra lìgüi e rumài, in sce comune.albenga.sv.it. URL consultòu o 4 dexénbre 2021.
  10. (IT) La piana di Albenga (7), in Guida d'Italia, Liguria, Milan, Touring Club Italiano, 1982, p. 404, ISBN 88-365-0009-9.
  11. (IT) A stòia d'Arbenga: UMediuevu, in sce comune.albenga.sv.it. URL consultòu l'8 dexénbre 2021.
  12. (IT) Sustituìa in scia tùre di Malasemensa a bandêa d'Arbenga, in sce ivg.it. URL consultòu o 20 novénbre 2021.
  13. (IT) Descrisiùn di scinbuli ufisiâli du cumün de Arbenga, in sce araldicacivica.it. URL consultòu o 20 novénbre 2021.
  14. Statìstiche I.Stat ISTAT  URL cunsultàu u 28-12-2012.
  15. U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte, in sce albengacorsara.it. URL consultòu o 20 novénbre 2021.
  16. A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella), in sce m.youtube.com. URL consultòu o 20 novénbre 2021.
  17. 17,0 17,1 (IT) Puntelòngu: a stòia du Santuâiu, in sce santuariomadonnadipontelungo.com. URL consultòu o 21 novénbre 2021.
  18. (IT) Puntelòngu: u Santuâiu e u pùnte, in sce scoprialbenga.it. URL consultòu o 21 novénbre 2021.

Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Contròllo de outoritæVIAF (EN134356601 · WorldCat Identities (EN134356601