Nöi
PR |
Sta pagina chi a l'è scrita da Prìa |
| Noi cumǜn | |||
|---|---|---|---|
| |||
 Panuramma de Noi
| |||
| Lucalizasiùn | |||
| Stâtu |  Itàlia
| ||
| Regiùn |  Liguria
| ||
| Pruvinsa |  Sann-a
| ||
| Aministrasiùn | |||
| Scindicu | Ambrogio Repetto (lista sivica de sentru-scinistra "Prospettiva Noli") 1º - 13-6-2022 | ||
| Territòiu | |||
| Curdinè | 44°12′20.49″N 8°24′58.14″E | ||
| Ātéssa | 2 m s.l.m. | ||
| Süperficie | 9,67 km² | ||
| Abitanti | 2 453[1] (31-10-2023) | ||
| Denscitè | 253,67 ab./km² | ||
| Frasiùi | Tusse, Vöze | ||
| Cumǜi cunfinanti | Finâ, Sputurnu, Vessi e Pòrtiu | ||
| Âtri infurmasiùi | |||
| CAP | 17026 | ||
| Prefissu | 019 | ||
| Füzu uràiu | UTC+1 | ||
| Cod. ISTAT | 009042 | ||
| Cod. catastu | F926 | ||
| Targa | SV | ||
| Cl. scìsmica | 3[2] | ||
| Cl. climàtica | 1 379 GG (C)[3] | ||
| Numme abitanti | noleixi | ||
| Patrùn | Sant'Eugeniu | ||
| Festivu | segunda duménega de lüggiu | ||
| Cartugrafìa | |||
  Noi | |||
.svg) | |||
| Scitu uficiâle | |||
Noi (Nori in finarìn[4], Nòi in-tu parlâ da Prìa[5], Noli in italiàn) u l'è 'n cumǜn ligüre de 2.453 abitanti[1] inta pruvinsa de Sann-a.
Geugrafìa
[modìfica | modìfica wikitèsto]Noi u l'è in paîze ch'u se vaccia sciü-u mâ e ch'u resta in-ta Rivêa de Punénte, tra mézzu Sputurnu, a levante, e Finâ, a punénte. U se tröva in-ta pruvinsa de Sann-a, a 15 km da sta sitê.
U territòiu u cröve in estensciùn de 9,62 chilometri quaddri, a partî da-u Càu de Noi (276 m), cu-u cunfìn versu Finâ ch'u se spuncia in drentu versu u Briccu di Crôvi (384 m) e e Tère Russe, u gîa a levante cu-u Casteléttu (410 m) e u Ciàn de Verne, dandu versu Vessi e Portiu. Ciǜ in sciü u se furma in cüniu a l'ātéssa da frasiùn de Vöze, dund'u turna a chinâ, passandu inte vixinanse da Cà de Badìn. In-te l'ürtimu töccu, versu a maîna, u cunfìn u l'è marcòn da-a fuxe du Riàn Chiariventi.
U prufîlu da costa u nu se mustra guêi regulâre, vistu ch'u l'è bén aspiu, survatüttu da-e parte du càu.[6] In-tu veggiu u se cunserva l'inpiantu de l'Etê de Mézzu, tantu ch'u l'è spartîu in-te quattru cuntrê: U Purtéllu, A Maîna, U Burgu e A Ciàssa.
L'entrutèra u se svilüppa a partî da-e valê de dùi rién ch'i sun a Lüminélla e l'Ēguaviva, ch'i se cunzùnzan pocu primma de sbucâ in-tu mâ a punénte du paîze, in ciü u se ghe tröva ascì e dùe frasiùi de Vöze e de Tusse.[7]
Stòja
[modìfica | modìfica wikitèsto]Urìgine du numme
[modìfica | modìfica wikitèsto]U numme de Noi u vegniéva da-u grêgu-bizantìn, tantu che du seculu IX, in-ti papê ciǜ antìghi, u vegne mensönòn cumme Naboli,[8] che pödâse ch'u l'avesse in sénsu de "sitê növa".[7] Dapö u l'è cangiòn in Nauli, fin a passâ a-e versciùn d'ancö.
Noi a faxeva parte de Rumma e dunca du so Imperu, ch'a ne l'êa 'n municippiu. Pö a l'è divegnüa ina grande aleâ de Zena e du 1097 a l'è stêta fundamentâ pe e cruxê. Du 1202 a vegne a Repübbrica, fin a quande du 1797 a l'è piggiâ da-i fransezi. A so antiga diòcexi a l'è stêta tacâ a quélla de Sann-a du 1829, méntre du 1861 Noi a l'è intrâ intu Regnu d'Italia.
Abitanti
[modìfica | modìfica wikitèsto]Abitanti censê[9]
Pòsti de interesse
[modìfica | modìfica wikitèsto]Architetüe religiuze
[modìfica | modìfica wikitèsto]- Gêxa de San Paragôiu: a l'è a ciü antiga gêxa de Nòi, dedicâ a-u santu martire ch'u l'è visciüu tra i seculi III e IV e che segundu a tradisiùn u sajéva nasciüu propiu chi. L'edifissiu u g'ha ina strutüa originâia paleucristiann-a, ch'a remuntiéva a-i seculi VI-VIII e ch'u gh'è stêtu fêtu in simma di travaggi a-u pinsipiu du seculu XI. Defêti a strutüa ch'u se vegghe ancö a l'è de stîle rumanicu, cu'u de föa decuròn cun de culunette e di archétti tipichi de quéllu tenpu. Drentu a gêxa a l'è spartîa in-te trê navê, cun l'inpiantu a baxilica. U se cunserva, sciü-a drîta, a véggia carêga du véscu, scicumme che a gêxa a g'ha avüu u titulu de catedrâle fin a-u 1572. Rangiâ in-te l'Öttuséntu, dapö u l'è stêtu fêtu di scâvi ch'i l'han mustròn ch'u ghe fusse da vixìn l'antîga vasca pe-u batêximu e ina necropuli de l'etê tardu antîga.
- Cuncatedrâle de San Pê: a resta in-tu Burgu e a l'è du seculu XIII. Pagâ da-i pescaûi du paìze, tantu ch'a porta u titulu du santu prutetû de sti-chi. A l'ha pigiòn u titulu de catedrâle dapö ch'u l'è stêtu levòn a quélla de San Paragôiu, scicumme ch'u se pensâva ch'a fusse in-t'ina puzisiùn ciü següa, drentu a-e müàgge. L'inpiantu a l'inprinsipiu u l'êa rumanicu, mentre ancö, a se mustra u ciü tantu cumme gêxa barocca. Defêti mensönâ in-te vixite du Munscignù Mascardi a-a fin du Sinqueséntu, u se ghe inpune di travaggi pe' giüstâla. Tra i vàri ātê ch'u gh'è drentu, u l'è bén de cuntu quéllu dedicòn a Sant'Eugeniu, ch'u l'è u santu prutetû da sitè de Noi e chi e ne sun cunservê e relicchie. Gran parte di dipinti ch'u gh'è drentu i sun stêti fêti da Vincenzo Suarez, pitû spagnollu du Setteséntu, cumme quéllu ch'u resta in simma a l'atâ, ch'u rafigüa Sant'Eugeniu. Sciü-a porte d'intrâ, a statua du santu ch'u tegne in man e ciave, fiancòn da quattru àngei.
- Atoju de Sant'Anna, in-tu paìze, u n'è stêtu pusòn a primma prìa a-i 15 de nuvenbre du 1759, pe vuluntê du véscu Antonio Maria Arduini, scicumme ch'u l'êa sentîu u bezögnu d'in'âtra gêxa in-tu paìze, ch'a se fianchesse a quélla de San Pê. U cültu da santa a Noi u gh'è da ciü tenpu, scicumme che in antigu in atoju dedicòn a-a santa u se truvava a-i pe du Munte Ursìn, che però u l'êa vegnüu zü propiu de sti periudu. U g'ha in inpiantu baroccu a navâ sencia, cu-u frunte ch'u nu l'è stêtu finî. De drentu i fan mustra despaéggi afreschi, ciü de presiuze casce da prucesciùn, de Sant'Anna, San Giuacchin e da Madonna. Sciü-e müàgge ai fianchi u gh'è ascì i cristi da prucesciùn, scicumme che l'atoju u l'è a sêde da cungrega de Sant'Anna.
- U munestê de Santa Marìa du Riu, föa de müàgge, fundòn cu-u titulu de San Fransescu in-tu seculu XIII, u l'ha ospitòn de cumünitê de muneghe fin a-u 1520, annu ch'u l'è stêtu seròn. Passòn sutta a-i Benedetìn de Pia. Vegnüi i fransézi, u munestê u l'è cheitu a bandùn, a gêxa a l'è stêta pe du tenpu sutta u titulu de San Benedettu, ma a-i tenpi d'ancö u cunplessu u l'è cunvertìu in abitasiùn[7], cun di forti cangi in-te l'architetüa.[10]
- Cunplessu de San Fransescu, cun gêxa ciü cunvéntu, u l'è stêtu tiòn sciü du 1291 sciü invìu du véscuvu Leonardo Fieschi. U resta de föa de müàgge e u l'è stêtu rangiòn de grossu in-tu seculu XVII. A gêxa a l'è stêta giâ cun sti travaggi, ma a l'è restâ a ina navâ sula. U de föa u se mustra rubüstu, cun due finte culònne sciü-i fianchi. U canpanìn u cunserva e canpann-e ch'e remuntan üna au 1362, l'âtra a mézzu Setteséntu. Fra u Trexéntu e u Seiséntu a gêxa a l'ha funsiunòn da sepürtu pe-e famìgge de cuntu du paìze.[11]
Gêxe de Vöze
[modìfica | modìfica wikitèsto]- Gêxa de San Pê e San Paulu, a l'è de stîle tardu baroccu, erezüa in-ta segunda mitê du Setteséntu in-tu scitu là dund'u se ghe truvava ina capelétta ciü antiga. St'ürtima a l'êa descrîta da-u Mascardi in-te vìxite cumme troppu picina pe-u besögnu da burgâ. A l'è stêta cunsacrâ da-u véscu Arduini in-tu 1789, doppu anni de travaggi, finansiê da-a génte du postu.[11] A-u de drentu u se ghe tröva ina statua dedicâ a-i dùi santi, purtâ in prucesciùn u dì da festa, ch'a cazze a-i 29 de zügnu.
- Atoju de San Bastian e San Roccu, ciü picìn, u resta atacòn a-a gêxa e u ne parlâva ascì de stu chi u véscu Mascardi, zà du Sinqueséntu u l'êa a sêde da cungrega du postu. U gh'è stêtu fêtu di travaggi du Setteséntu.
- Capélla de San Roccu e San Bastiàn, sciü-a stradda ch'a mena a Véssi e Pòrtiu, a l'ha a faciâ tenzüa de röza, cu-in dipintu surva a-a porte cu-a figüa de San Bastiàn.
- Capelétta de San Giacumu, de lungu pe andâ versu Vessi e Pòrtiu, da che poi u se pö chinâ versu a Vâ di Ponci, traversâ da-a Julia Augusta.
Architetüe sivili
[modìfica | modìfica wikitèsto]U paîze u se mustra cu'i antighi portighi in frunte a-u mâ, in tenpu drîtu in scia ciàzza e ancö vaciê sciü l'Aurelia, i l'êan u sentru da vitta de mâ.
- Palassi
- Palassiu du Cumǜn du XIV-XV seculu.
- Tûre e Porte Papùn du XIII-XIV seculu.
- Tûre di Quattru Canti.
Architetüe militari
[modìfica | modìfica wikitèsto]- U Castéllu de Munte Ürsìn du seculu XII e i resti de furtificasiùi.
Cultüa
[modìfica | modìfica wikitèsto]Ecunumia
[modìfica | modìfica wikitèsto]Noi a se bazava in scia pesca e l'agricultüa. L'ativitê agricula a se baza survatüttu sciü-a prudusiùn du vin e de l'öiu d’oîva.
Feste e fêe
[modìfica | modìfica wikitèsto]Sport
[modìfica | modìfica wikitèsto]Aministrasiùn
[modìfica | modìfica wikitèsto]Vie de cumünicasiùn
[modìfica | modìfica wikitèsto]Stradde
[modìfica | modìfica wikitèsto]A l'è scituâ lungu l'Aurelia, ciü l'autustradda A10, cu-a sciurtîa ciǜ da vixin ch'a l'è a Sputurnu.
Feruvìa
[modìfica | modìfica wikitèsto]
In-tu paîze a se truvâva ina stasiùn feruviâria sciü-a veggiu trêtu tra Finâ e Sann-a, inaugüròn du 1872, fêtu ch'u l'axêva purtòn a di sventraménti.[6] Cu-u stramüu a munte fêtu du 1977 Noi a l'ha persu a stasiùn. Ancö a ciǜ vixinn-a a l'è quélla de Sputurnu, de lungu sciü-a linia Zena-Ventimiggia.
Nòtte
[modìfica | modìfica wikitèsto]- 1 2 Dêto Istat - Pupulasiùn rescidente a-i 31 d'utùbre du 2023.
- ↑ (IT) Classificazione sismica, in sce rischi.protezionecivile.gov.it.
- ↑ (IT) Tabella dei gradi/giorno dei Comuni italiani raggruppati per Regione e Provincia (PDF), Legge 26 agosto 1993, n. 412, Al. A, Agenzia nazionale per le nuove tecnologie, l'energia e lo sviluppo economico sostenibile, 01-03-2011, p. 151. URL consultòu o 9 zùgno 2025 (archiviòu da l'url òriginâle o 1º zenâ 2017).
- ↑ (LIJ, IT) Luigi Alonzo Bixio, Dizionario delle parlate finalesi, Finâ, Centro Storico del Finale, 2000, p. 152.
- ↑ (LIJ, IT) Cumün da Prìa, Dizionario di Pietra Ligure, in sce yumpu.com, p. 50.
- 1 2 Garibaldi, 2006, Noli, p. 99
- 1 2 3 (IT) Furio Ciciliot, Francesco Murialdo e Giuliano Moggio, Toponimi del Comune di Noli, in sce storiapatriasavona.it, 2013. URL consultòu o 7 dexénbre 2025.
- ↑ (IT) Notizie Storiche, in sce comune.noli.sv.it. URL consultòu o 7 dexénbre 2025.
- ↑ Statistiche I.Stat - ISTAT; URL cunsultòn a-i 30-12-2023.
- ↑ (IT) Giuliano Moggio e Gianfranco Uccelli, Le Chiese di Noli, 30 zenâ 2026.
- 1 2 (IT) Noli. Itinerari religiosi (PDF), in sce comune.noli.sv.it. URL consultòu o 30 zenâ 2026 (archiviòu da l'url òriginâle o 29 agósto 2013).
Bibliugrafìa
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (IT) Giuseppe Garibaldi, Tra Leira e Centa: ambiente, popolazione, economia dei comuni tra Voltri e Albenga, in Riviera e Oltregiogo, Imperia, Associazione Italiana Insegnanti di Geografia, Sezione Provinciale Imperia-Sanremo, 2006.
Atri prugètti
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Nöi
Ligammi de föa
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (IT) Scito do Comüne, in sce comune.noli.sv.it. URL consultòu o 25 zenâ 2025.
| Contròllo de outoritæ | VIAF (EN) 168674268 · SBN (IT) CFIV146081 · LCCN (EN) n83212952 · GND (DE) 4461087-7 · BNF (FR) cb155775963 (data) · BAV (EN, IT) 494/83793 |
|---|