Sta pagina chi a l'è scrita in finarìn

Orcu Feìn

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
FI
Sta pagina chi a l'è scrita in finarìn, in-ta variante lücale
Orcu Feìn
comun
Orcu Feìn – Veduta
Vista de Feìn da-a stradda pe Orcu
Localizaçión
StâtoItalia Italia
RegiónCoat of arms of Liguria.svg Liguria
ProvìnsaSann-a
Aministraçión
ScindicoRoberto Barelli (Lìsta cìvica "Idea in comune") da-o 6-6-2016 (2º mandòu da-o 27-5-2019)
Dæta de instituçión1869
Teritöio
Coordinæ:44°13′10.29″N 8°19′29.98″E / 44.219525°N 8.324994°E44.219525; 8.324994 (Orcu Feìn)Coordinæ: 44°13′10.29″N 8°19′29.98″E / 44.219525°N 8.324994°E44.219525; 8.324994 (Orcu Feìn)
Altitùdine161 m s.l.m.
Superfiçie17,31 km²
Abitanti898[1] (26-5-2014)
Denscitæ51,88 ab./km²
FraçioìnOrcu, Feìn
Comûni confinantiCôrxi, Finô, Mallare, Vessi Portiu, Cügén
Âtre informaçioìn
CAP17024
Prefìsso019
Fûzo oràrioUTC+1
Còdice ISTAT009044
Cod. cadastrâD522
TargaSV
Cl. sismicazöna 3 (sismicitæ bàssa)[2]
Cl. climaticazöna D, 1 694 GG[3]
Nomme abitantiOrchési e Feinési
Sànto patrónSan Lurénsu
Giórno festîvo10 agustu
Cartògrafîa
Màppa de localizaçión:
Orcu Feìn
Orcu Feìn
Orcu Feìn – Mappa
Pusisiùn du cumüne de Orcu Feìn in-ta pruvinsa de Savuna.
Scîto instituçionâle

Orcu Feìn (Òrco Feìn in senése, Orco Feglino in italian) u l'è ün cumüne de 898 abitanti da pruvinsa de Savuna.

Geugrafia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Vista du Munte Ôtu

U teritöriu du cumüne de Orcu Feìn, a munte de Finô, u se truva in-ta parte ciü ôta de valô da sciüméra Susà e in-ta riva de punénte da valô da sciüméra Aquila, e cuôli, doppu avé traversó Finô, i se cacian in-tu Mô Ligüre. In-ta valô da Susà u teritöriu cumünôle u riva fìn a-a custéra di munti, cun-u sö puntu ciü èrtu in-tu Bric du Sovassu (998 m).

I cunfìn cu-i paisi vexìn i pasan pe-a sciüméra Susà, cun Vessi Portiu a levante, e pe-e custére di munti a punénte cun Côrxi e a nord cun Mallare. U cunfìn setentriunô du paise u l'è segnó da-u spartiègue tra-u bacìn ligüre e cuéllu da valô Burmia, in-tu töccu cunpresu tra u sa mensunó Bric du Sovassu, a ovest, e u Munte Ôtu (956 m) a est. In-sciu cunfìn setentriunô cun Mallare u gh'è asci a Colla de San Giacumu (796 m), traversô da üna stradda in tèra battüa, e a-i pé du Munte Ôtu.

De ciü, e due lücalité prinsipè du cumüne, Feìn e Orcu, i se truvan, rispetivaménte, in-tu fundu da valô da Susà e in simma a-u briccu che u divide sta valô chi da cuélla de l'Aquila.

Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]

U numme "Feìn" u vegne foscia da-u latìn Ad figulinas, dunca "u pustu unde a l'è féta a ceramica". U numme da lücalité de Orcu pe cuntra u nu l'à ün origine tantu céra, foscia da-u latìn Orca (in-tu sensu ségge da béstia marina o du numme che u se döverôva pe di tipi de butti) o ancura ciü antigu, foscia da léngua di ligüri.

Antighité e Mediuevu[modìfica | modìfica wikitèsto]

De éte ciü antighe i nu ghe sùn particulè testimunianse in-tu teritöriu de Orcu Feìn ma de següru u l'éra sa frecuentó da de pupulasiui di antighi ligüri, i cuôli i l'axévan ün inpurtànte vilàggiu in-scia Ruca de Perti, a-a giurnô d'ancö cunusciû cumme u "Vilàggiu de Agnime", che u remunta a l'éte du féru e u l'è scinbulu de l'inpurtànsa du Finô cumme cunfin tra-i teritöri di ligüri Sabazi e di Ingauni. I nu ghe sùn mancu di particulè resti de l'éte rumôna détu che a stradda prinsipô de l'area, a via Julia Augusta, a pasôva in-ta valô a punénte de cuélla de sutta a Orcu, a valô Ponci, unde i ghe sùn sincue punti rumôni du I-II seculu d.C.[4]

Doppu i seculi ciü scüri de l'ôtu mediuevu a primma testimuniansa scrita du Orcu Feìn a remunta a-u 967, cuande l'inperatö Otun I u cunsegnôva a Aleramo du Munferùn e tère "in desertis locis" da cuscì dita môrca Aleramica, tra-e cuôli u l'è indicó u castéllu de Orcu asci, ditu Castrum Orche e scituó in simma a-a colla de San Lurénsìn. In-tu 1162, cun ün dipluma de l'inperatö Federiccu Bôrbarussa, u castéllu de Orcu u sara détu a Riccu du Caréttu[4][5].

Feìn, antigaménte ditu Poggiu da Géxa u l'è mensunô pe-a primma otta in-te ün papé du 1351 e in-ti ôtri sucessivi, ma u sara pe vari seculi ün teritöriu sutta a cuéllu de Orcu, In particulô, cu-i sö "Castrum, compagna et territorium", Orcu u l'éra üna de cunpagne in-te cuôli u l'éra spartiu u teritöriu du Marchexùn de Finô. Sölo doppu tantu tenpu, in-tu XV seculu, a parocchia du paise de Feìn a sara separô da Orcu, segnu da definitiva afermasiùn da növa cümunité[4].

Eté muderna e cuntenpuranea[modìfica | modìfica wikitèsto]

Sutta a-u Marchexùn, in-tu XVI seculu, u paise de Orcu u riverà a ciü o menu séntu "föghi", paréggi a 500 abitanti, ciü de cuélli da giurnô d'ancö, però tenpi scüri i rivôvan. Deféti u guvernu du marchése Alfonsu II, incuménsô in-tu 1546, u sara particularménte opressivu (a Orcu i saran dumandui pe-a tascia in-scia bén 32 scuddi) tantu che, ôtre che da Côrxi, da Orcu i partiràn de revurte asci. Però, cun-a murte de l'urtimu marchése Sforsa Dria in-tu 1602, u Finô u perderà a sö indipendensa, pasandu sutta a l'inperu spagnollu. In-te stu periudu chi u ghe sara ün furte sviluppu di cumerci in tüttu u Marchexùn, déta a sö inpurtànsa strategica pe-u suntaméntu du Ducôto de Milan a-u . In-tu 1632 ün epidemia de peste a culpirà i burghi de Orcu e de Feìn, cun vari murti asci, cumme i dui che, segundu a tradisiùn, i saran sepürti in-te ün terén vexìn a Orcu unde da cuéllu muméntu u nu crescerà ciü ninte. Pe stu mutivu chi i abitanti du paise i custruiran propriu lì üna picina capélla dedicó a Santa Maìn de Grasie, deventô poi, doppu vari largaménti, a parocchia de San Lurénsu[4].

U 2 avri 1707 u teritöriu du Marchexùn u paserà sutta a-u cuntrullu de l'inperu austriacu pe poi, da-u 20 agustu 1713, pasô a-a Repübbrica de Séna. In-ti sti anni chi u végiu Marchexùn u l'éra spartiu in sincue cuarté, cumme indicó in-te ün papé du 2 dixénbre du méximu annu, cun Feìn in-tu cuôrtu (cun-u restu de ôtre valé daré a Finô, e dunca cun i paisi de Riôtu, Côrxi e Perti asci) e Orcu in-tu cuintu cuarté (cu-e varie lücalité de Vessi e cuélle de Pia, Lacremô e Varigotti asci)[4][5].

In-te guére napuleuniche u frunte tra-i francési e austru-piemuntési pe varie otte u paserà pe Orcu, cun viulenti scuntri survatüttu in-scia custèra di munti, pe-u cuntrullu da Colla de San Giacumu. A-a giurnô d'ancö i sùn ancura vixibili e trincêe realisé da-e trüppe francési in-ta söna, in particulô in-ta lücalité cunusciua cumme "A Strà"[4].

Cun-a creasiùn da Repübbrica Ligüre u paise u sara inprinsipiu tacó a-u departiméntu du Letinbru, cun capulögu Savuna, ma poi, cun l'anesiùn da Ligüria a l'inperu francése, Orcu Feìn u sara inseritu in-tu departiméntu de Muntenötte, sutta a-u canton de Finô e in-te l'arrondissement de Savuna. In-tu 1815, doppu a cürta speriénsa da Repübbrica Senése, Orcu Feìn (che u l'axéva 1072 abitanti in-te cuéllu annu) e tütta a Ligüria i saran déti a-i Savüia, pe decisiùn du Cungressu de Vienna, e dunca inseriti fìn a-u 1927 in-ta pruvinsa de Séna, pe poi pasô in-ta növa pruvinsa de Savuna. De ciü, a remunta a-u 7 lüu 1869 a defenitiva uniùn di dui burghi de Orcu e de Feìn in-tu cumüne da-u méximu teritöriu d'ancö[4][5][6].

Da-u 1973 a-u 2011 u l'à fétu parte da Cumünité Muntana Pollupice asci, a-a giurnô d'ancö derlenguô[7].

Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]

U cumüne de Orcu Feìn u l'è u frütu de l'uniùn di dui paisi ciü antighi de Orcu e de Feìn, incuménsô u 7 lüu 1869[6], i cuôli i sùn i dui céntri prinsipè du cumüne a-a giurnô d'ancö. I ghe sùn de lücalité ciü picine asci, cumme Cia, in-te üna valô a punénte de Feìn, e Boragni, vexìn a-u cunfìn cun-u cümune de Vessi Portiu.

Orcu Feìn u cunfina cun Mallare e Cügén a nord, cun Vessi Portiu a levante, cun Finô a sud e cun Côrxi a punénte[8].

Evulusiùn demugràfica[modìfica | modìfica wikitèsto]

Abitanti censî[9]

Minorànse fulén[modìfica | modìfica wikitèsto]

Segundu l'ISTAT, a-u 31 dixénbre 2017, a Orcu Feìn i gh'éran 34 rexidenti fulén.

Sciti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]

Architetüe religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]

U teritöriu de Orcu Feìn u l'è spartiu tra-i prevostri de due parocchie, che i se truvan sutta a-a diocesi de Savuna-Nori. Deféti i ghe sùn a parocchia du paise de Feìn, che a l'à a sö sêde in-ta géxa de San Lurénsu, e cuélla du paise e végiu cumüne de Orcu, sutta a üna géxa dedicô anche lé a San Lurénsu[10].

Parocchia de Feìn
A parocchia de Feìn, cun-u sö canpanìn
  • Géxa de San Lurénsu: a l'è a sêde da parocchia de Feìn e a remunta a-u Mediuevu. U sö spétu d'ancö u l'è u frütu da recustrusiùn du XIX seculu, féta segundu un stile baroccu a-u pustu du végiu tardu-goticu[11].
  • Oratoriu di Santi Carlu e Benôrdu: u l'è oratoriu da parocchia de Feìn, vexìn a-a cuôle u l'è scituùn. U l'è stetu custruiu in-tu 1858 doppu che, cun-u largaméntu da parocchia, a ciü végia custrusiùn du XVII seculu a l'éra steta derucô. A l'è a sêde da cungregasiùn religiusa da-u méximu numme, famusa pe-u sö gréndu cristu de Giuanne Maraglian e pe-u cristu néigru.
  • Santuariu de Santa Maìn Ausiliatrixe: u l'è stetu custruiu doppu üna serie de apparisiòi da Madonna in-te l'area tra-u 12 masu e u 25 otubre du 1874 e avértu in-tu 1877. U l'à üna strutüa a navôta séncia, de furma serculô, e üna faciôta cun de punte particulè, tipiche de ôtre géxe da söna de Nissa. Vexìn a-u santuariu a l'è steta custruia üna picina capélla asci, in-sciu puntu de apparisiòi[12].
  • Géxa de San Roccu: a l'è steta custruia in-tu XVII seculu in-sce üna de stradde pe intrô in-tu paise. A l'à üna strutüa e üna tantu faciôta séncia, cun ün picìn canpanìn a vèira[13].
  • Capélla da Maculôta: a l'è üna picina custrusiùn du XVIII seculu, scituô a nord du céntru du paise[14].
Parocchia de Orcu
A géxa de San Lurénsu, sêde da parocchia de Orcu
  • Géxa de San Lurénsu: sêde da parocchia de Orcu, a l'è steta custruia üna primma otta in-tu 1632, dedicô a-a Nostra Scignura de Grasie, diventandu a parocchia in-tu 1674, a-u pustu da géxa de San Lorenzìn. Cun di sucessivi largaménti a sara tacô a-u végiu oratoriu e u sara custruiu, in-tu 1714, u canpanìn asci. A faciôta, realisô cun-a pria du Finô, a l'è steta finia sölo in-tu 1933[15].
  • Géxa de San Lurénsìn: a l'è üna de custrusiòi ciü antighe de Orcu, détu che a remunta a-u XI-XII seculu, mensunô pe-a primma otta in-te ün papé du 1195. U sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da recustrusiùn du XIV seculu, cun di ricchi afreschi realisòi foscia in-tu 1493. Inprinsipiu a l'éra dita a géxa de San Lurénsu ma, cun-a custrusiùn da növa e ciü grénda parocchia dedicô a-u méximu santu, a l'à piùn u numme de géxa de San Lurensìn[16].
  • Ecs Oratoriu de Santa Maìn Manéna: végiu oratoriu du parocchia de San Lurénsu, u remunta a-u XVII seculu. Cun-u largaméntu da parocchia u l'è deventùn parte da géxa, tantu che a casassa da-u méximu numme u se spusterà in-ta sö növa sêde.
  • Antigu oratoriu de San Lurénsìn: a-a giurnô d'ancö in ruvina, u l'éra l'oratoriu da primma géxa de Orcu, cuélla de San Lurensìn. U l'axèiva üna cianta a séncia fegura de cuattru lôti, cun üna otta a cruxéra.
  • Capélla de San Giacumu: a se truva in simma a-u culle da-u méximu numme, a-u cunfìn setentriunô du paise cun Mallare.
  • Capélla du Santu Numme de Gesù e Maìn: picina capélla che a remunta a-u 1725, a se truva in-ta lücalité de Boragni, vexìn a-u cunfìn cun Vessi Portiu[17].

Architetüe militôri[modìfica | modìfica wikitèsto]

U canpanìn da Géxa de San Lurénsin, vistu da-u ruvine du castéllu
  • Castéllu de Orcu: cunusciu in latìn cumme Castrum Orche, u se truva in simma a-u briccu a sud du paise de Orcu, unde a gh'è l'antiga géxa de San Lurénsìn asci. U l'è mensunó pe-a primma otta in-te ün dipluma du 1162, ün di primmi in-scia söna du Finô, unde l'inperatö Federiccu Bôrbarussa u cunsegnôva a Riccu I du Caréttu a de tère e di tituli, tra-e cuôli u gh'éra u castéllu de Orcu asci. A sö pusisiùn a l'éra bénben strategica, détu che da chi u se cuntrulôvan e valè du rian Cornei e da Susà, e e stradde che da-u mô i muntôvan versu a valô Burmia, pasandu pe-a Colla de San Giacumu[18][19].

Ecunumia[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'agricultüra a l'è delungu steta a ciü inpurtànte ativité ecunomica de Orcu e de Feìn, cun l'alevaméntu e lavurasiùn du légnu asci, e in particulô a cultivasiùn de èrburi da früta, cumme pèrseghi e de bricoculu, de orivi e de vigne, cumme a a lümassina, a cuôle a l'à ötegniu u certificùn I.G.T[20].

Cultüra[modìfica | modìfica wikitèsto]

Dialettu[modìfica | modìfica wikitèsto]

Magnifying glass icon mgx2.svgO mæximo argoménto in detàggio: Dialétto finaléize.

A Orcu Feìn a l'è parlô üna variante du finarìn, dialettu du gruppu du lìgüre céntru-ucidentàle parló survatüttu a Finô, cun de diferense da-e parlè da rivêa.

Manifestasiui[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Sagra da furmagétta: dedicô a-a cuxìna du pustu, a se tegne u primmu fìn de setemôna de lüu in-ta lücalité de Orcu[21].
  • Sagra du vìn lümassina: sagra che a se tegne a agustu, a l'è dedicô a-u vìn lücale, u cuôle u l'à u certificùn I.G.T. asci[22].
  • Castagnôta de Orcu: manifestasiùn che a se tegne a segunda dumenega de otubre sutta a-a grénda rura de Orcu, a cunprende di cuncerti asci[23].
  • Presepiu vivénte: a nötte de dinô, cun tüttu u paise che u turna indaré de cuarche seculu pe mustrô i antighi mesté[24].

Feste e fére[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Festa de l'Apparisiùn: festa particulô de Feìn, a se tegne u 12 masu, in-ta recurensa de l'apparisiùn de Maìn a-a pegurôia Angera Berruti. Üna setemôna primma da celebrasiùn religiusa a cassa da Madonna a l'è spustô cun üna prucessiùn da-u santuariu a-a parocchia de Feìn, unde a ghe sara a dumenega doppu a messa.

Comunicasiui[modìfica | modìfica wikitèsto]

Stradde[modìfica | modìfica wikitèsto]

Orcu Feìn u l'è suntó a-i cumüni vexìn da varie stradde: a prinsipô a l'è a SP27 che a riva da Finô, a sud, pe poi muntô a ovest du céntru de Feìn fìn a-u cunfìn cun Côrxi, unde se taca a-a SP23 pe-u Su du Melogno. Üna stradda lücale a sunta Feìn cun Orcu, u cuôle u l'è poi suntó cun-a cuntrô de Buragni e a SP8 (Finô - Vessi Portiu).

In-tu teritöriu cumünôle u gh'è asci ün picìn caséllu in-sce l'autustradda A10 che u se truva a Feìn, che però u l'à a söla sciurtîa in-ta diresiùn de Vintimîa e l'intrô sölo pe andô cun diresiùn Séna.

Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]

U munisipiu de Orcu Feìn

Scindici de Orcu Feìn[modìfica | modìfica wikitèsto]

Perîodo Prìmmo çitadìn Partîo Càrega Nòtte
1945 1946 Eugenio Pepe Scindicu
1946 1956 Adolfo Toscano Scindicu
1956 1965 Antonio Fossati Scindicu
1965 26 sügnu 1985 Nicola Oliveri DC Scindicu
26 sügnu 1985 24 masu 1990 Nicola Oliveri DC Scindicu
24 masu 1990 24 avri 1995 Giacomo Boveri DC Scindicu
24 aprile 1995 14 sügnu 1999 Giacomo Boveri lìsta civica Scindicu
14 sügnu 1999 14 sügnu 2004 Giacomo Boveri lìsta civica Scindicu
14 sügnu 2004 8 sügnu 2009 Milena Scosseria lìsta civica Scindicu
8 sügnu 2009 26 masu 2014 Milena Scosseria Uniti per Orco Feglino
(lìsta civica)
Scindicu
26 masu 2014 27 masu 2019 Roberto Barelli Idea in comune
(lìsta civica)
Scindicu
27 masu 2019 in caréga Roberto Barelli Idea in comune
(lìsta civica)
Sindaco

Binéllaggi[modìfica | modìfica wikitèsto]

Notte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. Dato Istat - Pupulasiùn a-u 30 sügnu 2019.
  2. Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
  3. Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di graddi/giórno di Comùn pe Region e Provinsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Comune di Orco Feglino - Storia del Comune, in sce comune.orcofeglino.sv.it.
  5. 5,0 5,1 5,2 (IT) SIUSA - Comune di Orco Feglino, in sce siusa.archivi.beniculturali.it. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  6. 6,0 6,1 (IT) R.D. 7 lüu 1869, n. 5212, art. 1, in sce normattiva.it. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  7. (IT) L.R. 4 lüu 2008, n. 24, in sce federalismi.it. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  8. (IT) Comune di Orco Feglino - Statuto, in sce comune.orcofeglino.sv.it. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  9. Statìstiche I.Stat - ISTAT;  URL cunsultó u 28-12-2012.
  10. (IT) Vicaria di Finale Ligure - Parrocchie, in sce chiesasavona.it. URL consultòu o 6 zùgno 2021.
  11. (ITENFR) Chiesa di San Lorenzo, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  12. (ITENFR) Santuario Maria Ausiliatrice, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  13. (ITENFR) Chiesa di San Rocco, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  14. (ITENFR) Chiesa dell'Immacolata Concezione, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  15. (ITENFR) Chiesa di San Lorenzo Martire, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  16. (ITENFR) Chiesa di San Lorenzino, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  17. (ITEN) Il borgo di Boragni - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  18. (ITEN) Castello di Orco - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  19. (ITENFR) Castrum di Orco, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  20. (IT) Comune di Orco Feglino - Le strade del vino e dell'olio, in sce comune.orcofeglino.sv.it. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  21. (IT) Sagra della Formaggetta di Orco Feglino, in sce liguriainfesta.com. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  22. (IT) Sagra del vino Lumassina a Feglino, in sce viaggiareinliguria.it. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  23. (IT) Castagnata di Orco Feglino, in sce liguriainfesta.com. URL consultòu o 14 zùgno 2021.
  24. (IT) Presepe Vivente di Orco Feglino, in sce liguriainfesta.com. URL consultòu o 14 zùgno 2021.

Ôtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Suntaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • (IT) Scitu uficiô, in sce comune.orcofeglino.sv.it. URL consultòu l'11 zùgno 2021.