Sâta a-o contegnûo

Borṡi e Veressi

Sta pagina chi a l'è scrîta in borṡìn
44°09′36.01″N 8°18′16.68″E
Da Wikipedia
BO
 Sta pagina chi a l'è scrîta in borṡìn
Borṡi e Veréssi
cumün
A Ciassa e u Rucâru de Veréssi, cun Borṡi e A Prìa in sciu mâ
Lucaliṡasiùn
StâtoItàlia Itàlia
Regiùn Ligüria
Pruvincia Savuna
Aministrasiùn
ScìndicuRenato Dacquino (lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi")
1º - 16-5-2011
3º - 4-10-2021
Istitusiùn1933
Teritoriu
Curdinè44°09′36.01″N 8°18′16.68″E
Artéssa10 m s.l.m.
Süperficie2,73 km²
Abitanti2 053[1] (31-5-2023)
Denscitè752,01 ab./km²
FrasiùiBorṡi (sêde du cumün), Veréssi
Cumüi cunfinantiA Prìa, Finâ, U Tû
Âtre infurmasiùi
CAP17022
Prefissu019
Füṡu urâiuUTC+1
Cod. ISTAT009013
Cod. catastuB005
TargaSV
Cl. scìsmica3[2]
Cl. climàtica1 351 GG (C)[3]
Numme abitantiborṡìn, veresìn
PatrùnSan Pê
Festìvu29 de ṡügnu
Cartugrafìa
Màppa de localizaçión: Liguria
Borṡi e Veréssi
Borṡi e Veréssi
Puṡisiùn du cumün de Borṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
Scitu ufisiâ
Wikidata · Info

Borṡi e Veréssi[n. 1] (Bòrṡi e Ver̯éssu in veresìn, Borgio Verezzi in italiàn) i sun dui paìṡi ligüri da pruvincia de Savuna ünìi in-t'in sulu cumün, ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u 2023).

Geugrafìa

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Teritoriu

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U cumün de Borṡi e Veréssi u cröve i teritori lighê a-i dui paìṡi ch'i l'han furmòn: Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, ch'u piggia tütte e têre cianélle misce da vixìn a-a costa e ch'i g'han, de darê, a Valle, ch'a l'è u valùn scavòn da-u riàn de Butassàn[6]. Pe cuntru, Veréssi u l'è misciu a 200 m sciü-u livéllu du mâ, sciü-e rive de l'Orera[7]. L'âtra muntagna ch'a se tröva in-tu sö teritoriu a l'è, a punénte, u Munte Grossu (299 m), misciu sciü-i cunfìn cu-u Tû e a Prìa, méntre, in pò ciü a levante di cunfìn cun Finâ, u se lêva u càvu da Cravasoppa.

Pe-i rién, u ciü inpurtante in-tu teritoriu du cumün u l'è u riàn de Butassàn, lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-A Prìa. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u portâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri che da Gura u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u tacca da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, e u riàn da Fìn, ch'u nasce da-u Ciàn de San Martìn pe chinâ, cu-in valùn picìn, pe tostu in chilometri fin a-u mâ. Cunusciüu ascì cumme u riàn di Cavélli, cumm'u dixe u sö numme u marca, da-u Duxentu, i tèrmi cun Finâ[8][9][10].

In-tu teritoriu du cumün u se arve paégge grotte e arme, ṡvilüpê in-te dulomie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti e ch'i cuntêgnan ascì de pröve da preṡensa antîga de l'ommu in-te sti sciti. E ciü inpurtanti i sun e grotte de Vâdemìn a Borṡi, scrövìe in-tu 1933 e che, da-u 1970, i se pöan vixitâ cu-in percursu atresòn[7][11]. Pö u ghe n'è de âtre, ciü picìne, cumme l'Armüssu e l'arma de Parmuê a Veréssi e l'arma da Manduêa a Borṡi[12].

Frasiùi

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Borṡi

Borṡi u se tröva in-te têre dîte du Ciàn, a-i pê da Valle e nu guêi distante da-u mâ. Méntre e primme chê da regiùn i l'êan stête fabrichê in gîu a-u santuâju de San Stêva, a sö furmasiùn a l'è vegnüa de doppu, de manimàn ch'u se tiâva sciü de chê vixìne l'üna a l'âtra. A stu moddu, Borṡi u l'ha pigiòn a furma de paìṡe ünicu, sensa de burghê, miscie a-u reùndu du sö céntru e traversê da di carùggi. In-te stu céntru, a ina trentêna de mêtri ciü in âtu de primme chê du paìṡe, a surmuntâle tütte u se tröva a gêxa de San Pê, fêta a-u postu du forte ch'u gh'êa primma, méntre a l'estremitê de punénte de Borṡi e sö difeṡe i cunprendêvan ascì U Turiùn[13]. In-tu Ciàn, che ina votta u l'êa pe u ciü a canpagna, a partî da-u doppu guêra u l'è nasciüu i quartê növi du cumün, ch'i furman in'ünitê ricunusciüa a parte in-tu statütu du Cumün[14].

Veréssi

Veréssi (Ver̯éssu in-tu sö parlâ) u l'è in paìṡe spartìu in-te cuattru burghê, A Ciassa, A Cröṡa, U Pöṡṡu e U Rucâru, da-a strutüa ciütostu carateristica, fêta de chê tütte tachê insemme cumme s'i seggian in cunplèssu ünicu, lighê l'ün l'âtra da di sentê tra i orti. Ste architetüe, ch'i se pöan cunfruntâ cun cuélle saracêne, i l'han dêtu da pensâ a in'urigine du paìṡe da ligâse a ste génte lì, ch'i sajêvan vegnüe a stâ sciü l'Orera. Pe u primmu u se credde, pe a sö puṡisiùn méggiu difeṡa e vixìna a-e arme, ch'i l'aggian fundòn a burgâ du Pöṡṡu, cu-u paìṡe che de de lì u l'è cresciüu in-tu tenpu pe u muntâ da pupulasiùn e de cuélli ch'i ne vegnîvan de de föa. A gêxa du paìṡe, dedicâ a San Martìn, a l'è miscia ciü âta che e sö burghê, sciü-a cresta de l'Orera[15].

Cunfìn

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U cumün de Borṡi e Veréssi u cunfina a punénte cun cuéllu da Prìa, a nord-ovest cu-u Tû e da setentriùn a levante cun Finâ, méntre a meridiùn u l'è faciòn sciü-u Mâ Ligüre[14].

Stòja

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Urigine du numme

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in latìn, Burgus Albingaunum[16], a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'Arbenga, cu-u sö vescu ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'Etê de Méṡṡu.[17] A ogni moddu, pe i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme Borgi ṡà du 1076, scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u Duxentu.[18]

Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu prerumàn Veletiis, latiniṡòn in Veretium[17][19] o Viretium, pö vegnüu Veretio, fìn a-a furma da giurnâ d'ancö.

Preistòja

[modìfica | modìfica wikitèsto]

In-tu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi e in-te di posti vixìn u l'è stêtu trovòn ciü testimunianse di tenpi da preistòja, a cumensâ, pasòn de pocu u riàn da Fìn e i tèrmi cun Finâ, da-u scitu inpurtantiscimu de l'Armassa, cu-i sö rèsti du primmu Paleulìticu. A ogni moddu u l'è sciurtìu de testimunianse fina da-e arme in-tu teritoriu du cumün, cumme l'arma de Parmuê (arma de Parmur̯ê a Veréssi), l'arma da Manduêa e l'Armüssu, dund'u l'è stêtu trovòn âtre testimunianse du Paleulìticu e ascì de etê ciü mudèrne, da-u Neulìticu a l'Etê du Brunṡu.[12]

Üna de primme testimunianse de preṡensa de l'ommu in-tu teritoriu du cumün a l'è rapreṡentâ da-i Castelê de Veréssi, ch'i se trövan in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu u l'è ligòn pe u ciü a-a primma Etê du Fêru, fra i séculi IV e III a.C.[20], cun stu génere de custrusiùi ch'u l'êa tìpicu di Ligüri Antîghi, devöòn cumme scistêma de difeṡa a-e spalle da maîna e che, in-te stu câxu, u duvêva avéighe ascì de funsiùi in ti tràffeghi e in tu cuntrollu du teritoriu a l'in gîu.[21][22]

Etê rumâna

[modìfica | modìfica wikitèsto]

I Ligüri i l'han lasciòn u postu a-a duminasiùn rumâna, cumensâ cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u cunsule Lucius Aemilius Paullus. Du 181 primma de Cristu, foscia cu-ina bataggia cunbatüa in ta ciâna fra Borṡi e A Prìa, u gh'è stêtu a vitòja rumâna e a l'è duncue cumensâ a rumaniṡasiùn da regiùn[23]. De cuélli tenpi, u teritoriu du cumün u l'êa traversòn da-a stradda ch'a curìva lungu a Rivêa, che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da Via Herculea. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe a Cravasoppa da-a valâ de Finâ e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe i sciti da Varavêa, pe sciurtî da Borṡi a-u livéllu du santuâju du Bun Cunséggiu[24].

A ogni moddu, u scistêma de stradde rumâne u l'è cangiòn du 13 primma de Cristu, cuandu pe vuluntê d'Augüstu a l'è stêta traciâ a Via Julia Augusta, ch'a traversâva tüttu u punénte da növa Regio IX Liguria. Sta vìa, pe u ciü, a l'andâva aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe i câri, a nu pasâva ciü pe a Cravasoppa ma in cangiu a muntâva sciü pe Gura, de dunde a chinâva cun di gîi in-ta valâ du Butassàn, pe rivâ dunde ancö u gh'è Borṡi e turnâ, da-u santuâju, sciü-u percursu da vìa ciü antîga. U scitu rumàn ciü vixìn u duvêva esse a mansio de Pollupice, marcâ fina sciü l'Itinerarium Antonini, ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju[25][26]. In-te l'etê rumâna u s'è pensa ch'u l'existêva ṡà u primmu centru de Veréssi, foscia in-ta burgâ du Pöṡṡu, e fina cuarche cà dunde ancö u se tröva Borṡi, ben che, pe tütti dui, u nu gh'è ancùa de pröve[27].

Etê de méṡṡu

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Cuand'u l'è cheitu l'Inperu Ruman i dui paìṡi, cuscì cumme u rèstu da regiùn, i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di tenpi di biṡantìn, sutt'a-i Lungubardi e pö a-i Franchi. A-a morte du Carlu Magnu, in-te l'814, u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi i l'han duncue fêtu parte da Marca Arduinica, a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da Finâ. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe u guvèrnu centrâle, in-tu 1047 l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de Türìn e ville de Tuiàn, Borṡi e A Prìa, ciü che a villa cum castro de Giüsténixe ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti[28].

Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du vescu d'Arbenga, cuntrulê pe méṡṡu du castéllu da Prìa, ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê[29]. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i fratti de San Pê a-u Munte, che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu 1076 u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti[30][31], ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju[32]. In Veréssi, ch'u l'êa in paìṡe ciü ṡvilüpòn, da l'interesante architetüa de güstu saracén, u se ghe trovâva in âtru scìtu di benedetìn, a cuscì dîta "Cà di Fratti" sciü-a cresta de l'Orera. Pe du rèstu, a-i fratti u l'è ligòn, de prubabile, u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve[33].

Ciü che i diritti di scignùi che, da-u numme du sö paìṡe, i l'êan dîti de Iustenice, a-u prinsìpiu du Duxentu e têre de Borṡi e de Veréssi i sun stête interesê da-u spandise vèrsu punénte du marcheṡòn de Finâ, sutta a l'Enrìcu II Du Carettu. U marchéṡe, du 1212, u l'ha defêti rinfursòn e sö prupietê in-ta valâ pigiandu u paìṡe de Gura insémme a âtre due burghê. Du ṡenâ de cuéllu annu, tenpu che in Arbenga u gh'êa in Du Carettu, Enrìcu, cumme vescu, stu lì u l'ha cedüu a-u marchéṡe, pe duxentu franchi e di sciti e diritti, i sö bêni e i sö diritti sciü-a Prìa, Borṡi e Veréssi. Fra ṡügnu e seténbre i l'han fêtu u mêximu i de Iustenice, ch'i l'han vendüu a-u marcheṡe têre e diritti, cunpreṡu cuéllu ch'i gh'axêvan a Borṡi. A ogni moddu u cumün d'Arbenga u l'ha cumandòn a-u vescu de tegnîse ciü a-a larga da-u marcheṡe e, du frevâ du 1213, u l'ha firmòn in attu ch'u g'ha fêtu pigiâ turna di bêni a Giüsténixe, A Prìa, Löa, Borṡi e Veréssi[34].

In-ti anni de doppu u gh'è stêtu ancùa di cangi de man e de cuestiùi fra e auturitê de l'Ingaunia de levante. L'aministrasiùn du vescu pe têre a l'êa pe u ciü a-a Prìa, cu-e gente de Borṡi e de Veréssi ch'i gh'axêvan da prestâ de "guaita et scaraguaita" a-u sö castéllu. Pö, a situasiun a l'è cangiâ turna du Trexentu, cuandu a Repübbrica de Ṡena a l'ha riscatòn a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürbàn VI, pe 60 milla fiurìn in-te tüttu, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntr'a-u regnu de Napuli[35].

Etê muderna

[modìfica | modìfica wikitèsto]

In-ti séculi a vegnî a situasiùn a nu l'è cangiâ guêi, cu-a Repübbrica ch'a l'ha mantegnüu u sö cuntrollu sciü Borṡi e Veréssi, cunsciderê cumme "ville" e cunpreṡe in-ta pudesterìa da Prìa. E due cumünitê i l'axêvan cumme rapreṡentanti trei cunsuli ciaschedüna, numinê da-a pupulasiùn, che d'in annu in annu i gh'axêvan da versâ avaìe e gabèlle a-u pudestê[36]. In-tu Sincuesentu, tenpu de incursciùi barbaresche, méntre Veréssi a l'êa prutètta da-a sö puṡisiùn ciü âta e aretrâ da-a costa, Borṡi a s'êa trovâ a rischiu, e a sö gente a l'axêva cumensòn a andâsene d'in-tu paìṡe, finindu pe u ciü a Veréssi. Pe stu fêtu, in-tu 1560, a cumünitê a l'ha ciamòn u permisciu da Repübbrica pe isâ ina tûre de difeṡa, cumensâ in-tu 1564. A ogni moddu a tûre a nu l'êa abasta pe garantî a segürésse e cuscì, in simma a-u paìṡe, in-tu 1588 u l'è stêtu fabricòn in forte[35][37].

Cu-a guêra du 1625 fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia e l'invaxùn da Rivêa de Punénte da parte di piemunteṡi, i sö surdatti i sun rivê fina a-a pudesterìa da Prìa, che però a s'è liberâ cu-a bataggia deciṡìva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du 1625, dund'i l'han cuntribüìu ascì i ommi de due ville[35]. In-tu Settesentu, cu-u forte de Borṡi ch'u l'êa finìu in ruìna, e sö gente i l'han dumandòn u permisciu de caciâlu ṡü pe fâghe a növa gêxa du paìṡe, pe tantu ch'i l'axêvan ṡà canpòn e sustanse ch'i ghe servivan, cu-i travaggi ch'i sun cumensê in-tu 1788, pe finî in-tu 1808[35]. Pe du rèstu, a prutesiùn a l'êa garantìa da dui corpi de guardia, l'ün pe Borṡi, misciu in-ta Cà Lunga, e cuéllu pe Veréssi in-ta Caṡétta de Aêne Candide[38].

Etê cuntenpuranea

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Cu-a rivulusiùn franseṡe e e guêre ch'i sun scciüpê, in-tu 1797, nu guêi distante, u s'è cunbatüu a gran bataggia de Löa. Pö, cu-u rèstu da regiùn, Borṡi e Veréssi i sun finìi in-ta növa Repübbrica Lìgüre, a-u prinsìpiu in-tu dipartimentu da Maémua, cun sêde a-a Prìa. In-tu meṡe d'avrî du 1798 i sun pasê a-a Giüriṡdisiùn de Aêne Candide, in-tu III cantùn, pe cangiâ in-tu 1803 cu-u VI Cantùn da Giürisdisiùn de Cuùnbu, de lungu cun sêde a-a Prìa[35]. In-tu 1805, cun tütta a Repübbrica, Borṡi e Veréssi i sun stêti tachê a-u Primmu Inpêru franseṡe, pe finî in-tu dipartimentu de Muntenötte cumme dui cumüi du cantùn da Prìa. De sti tenpi i inṡegnê franṡesi i l'han dêtu recattu a l'Aurelia, ch'a nu permetêva de pasâghe cun di gran càreghi, faxéndula da-e muntê ciü adûsci e ciü larga, tantu che cuscì a l'ha pigiòn u numme de Via Napuleonica[39][40]. Da-u stüddiu cumandòn da-u prefèttu de Savuna, u Gaspard de Chabrol, u primmu ch'u parle de Borṡi e de Veréssi, u se tröva che alantùa e sö gente i l'êan pe u ciü di canpagnolli e, a Veréssi, ascì di pastùi. Da-a têra u se canpâva de oîve, üga, verdüa e gran, ben che i scìti de Veréssi i l'êan ciü grammi, cun 361 persûne ch'i staxêvan a Borṡi e 129 in Veréssi[41].

Cu-a fìn du Napuleùn, u cuntrollu da regiùn u l'è pasòn in-tu 1815 a-u Regnu de Sardegna e cuscì Borṡi e Veréssi, da-u 1818 a-u 1847 i l'han fêtu parte da pruvincia d'Arbenga, che pö a l'è vegnüa in sircundâju da pruvincia de Ṡena[35][42]. I inṡegnê sardi, a-a preṡensa du rè Carlu Albèrtu, in-tu 1836 i l'han cumensòn i travàggi pe u garbassu da Cravasoppa che, finìi in-te mênu d'in annu, i l'han permisciu de portâ l'Aurelia dund'a passa ancùa ancö, tantu da scürsî u camìn fra Borṡi e Finâ a trèi chilometri cianélli[43]. De ben inpurtante pe l'ecunumia du postu u gh'è stêtu ascì, in-ta segunda mitê de l'Öttusentu, in gran ṡvilüppu de câve de röṡa de Veréssi, cu-i blocchi ch'i l'êan careghê sciü-i barchi da 'n mö a-i pê da colla[44]. In-tu 1870, insemme a-a növa feruvìa, u l'è intròn in servissiu u caṡéllu de Borṡi, cu-a stasiùn, a primma da Rivêa de Punénte a êsse fêta de müàgge, ch'a l'è stêta inaugürâ in-tu 1882[45]. In-tu 1885 u l'è stêtu traciòn u stradùn ch'u lîga Borṡi cun Veréssi muntandu sciü pe a Varavêa, ch'u l'ha pigiòn u postu di antîghi sentê[46][47], méntre l'annu de doppu u l'è stêtu fabricòn e növe scöe elementâri de Borṡi[48].

In-tu 1929, cu-a sö fundasiùn, Borṡi e Veréssi i sun pasê sutta a-a növa pruvincia de Savuna e du 1933, cun regiu decretu du 23 de marsu, n° 386, i dui cumün i sun stêti tachê insemme pe furmâ cuscì l'ente aministratìvu d'ancö[49]. De cuéllu annu u s'è descuvèrtu e grotte de Vâdemìn, avèrte a-e vixite in-tu 1970 a-a preṡensa du ministru Paolo Emilio Taviani[11]. Fra e âtre manifestasiùi, a partî da-u 1967 u s'è inandiòn u festival teatrâle de Borṡi e Veréssi, che cu-u tenpu u l'è vegnüu ben inpurtante[50]. Pö, da-u 1973 a-i 31 de dixenbre du 2008 u cumün u l'ha fêtu parte da Cumünitê Muntâna Pollupice méntre, da-u 4 de dixenbre du 2015 a-a primavêa du 2015, u l'è stêtu drentu a l'Uniùn di cumüi da Rivêa de Parme e de Oîve.

Abitanti

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Evulusiùn demugrafica

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Abitanti censìi[51]

Minuranse furèste

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Pe l'ISTAT, a-u 1° de ṡenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti[52].

Cugnummi ciü difüṡi

[modìfica | modìfica wikitèsto]

I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sun: Bergallo, Bianchi, Perata, Locatelli e Finocchio[53].

Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Posti d'interèsse

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Architetüe religiuṡe

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Parocchia de Borṡi
  • Gêxa de San Pê: a l'è a sêde da parocchia de Borṡi, tiâ sciü da-e ruìne du forte du 1588, finìu in abandùn, cu-u permisciu da Repübbrica pe sti travàggi ch'u l'êa rivòn du 1789. Fêta in-tu stîle neuclàscicu d'alantùa, a l'è stêta cunsacrâ du 1808 e vixitâ da-u Pappa Pìu VII a-i 15 de frevâ du 1814. A sö cianta a repìggia cuélla da furtessa, a retàngulu e cu-i canti ariundê, levòn a müàggia du fundu ch'a l'è stêta caciâ ṡü pe fâ röṡu a l'abside.[37] A faciâta, neuclàscica, a mustra ina stàtua du santu in simma a-u fruntùn, fiancòn da dui canpanìn binélli. De drentu a l'è a 'na sula navâ, cun sei capélle laterâli, cuattru in-ti canti e due in sciü-i fianchi du coru, méntre a otta a l'è pitüâ cu-a Gloria de San Pê, du Raffaele Arbertella.[55]
  • Santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu: cunusciüa ascì cumme San Stêva, a l'üna de gêxe ciü antîghe du teritoriu, fêta de prubabile in-tu VII séculu, a-u postu d'in primmu tenpiu pagàn. A l'è in-tu stîle rumanicu-goticu a trê navê, cun l'abside gïòn a levante e a l'êa da prinsìpiu dedicâ a San Pê, cu-a sö primma mensiùn, pe a custrusiùn du canpanìn, du 1076. Du 1485 a l'è stêta ingrandìa e elevâ a returìa, méntre tra u 1688 e u 1690 a l'è stêta isâ in ātéssa, ciü che dotâ du pòrtigu e d'in növu abside. Cu-a cunsacrasiùn da gêxa de San Pê, du 1808 a l'ha cangiòn de tìtulu a San Stêva, pe a cungréga ch'a gh'axêva de sêde, méntre da-u 1960 a l'è ascì santuâju, intitulòn a-a Madonna du Bun Cunséggiu.[56]
  • Gêxa du Redentù: dìta ascì a "gêxa növa", a l'è stêta custruìa in-ti anni '70, sutta a Don Pissarello, e terminâ sutta a Don Doglio. A sö cianta a l'è a retangulu, cuèra da 'n téitu a cabanna ch'u se sporṡe in-tu frunte pe furmâ, cun dui pilastri, in pòrtigu. A gêxa a l'è inlüminâ da dixöttu vedrê decurê, ciü che in'âtra ch'a cröve a ciü pârte da faciâ.[57]
Parocchia de Veréssi
  • Gêxa de San Martìn: a l'è a sêde da parocchia de Veréssi, tiâ sciü tra u 1637 e u 1645 grassie a l'interèsse du priù Giovanni Tommaso Cucchi, de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta fabricâ a-u postu da gêxa ciü antîga, du Tre-Cuattrusentu, e da cà di fratti, supravisciüe pe ina pârte, dund'u l'è scanpòn ascì ina pitüa du 1512. A g'ha ina sula navâ, cun cuattru capélle in sciü-i fianchi, e a l'è fiancâ da 'n canpanìn rumànicu, de prìa du postu, ch'u l'êa in pârte da gêxa véggia. De drentu a l'è decurâ in-t'in stîle baroccu, cun ātê de marmu, stàtue ascì du Maragliano e ina pitüa de l'Orazio De Ferrari. Sutta a-u paviméntu u gh'è de tunbe, ch'i l'êan döveê pe i religiuṡi e e famìggie ciü inpurtanti de Veréssi, cumme i Cucchi.[58][59]
  • Oatòju de Santa Marìa Madalêna: u l'è stêtu fundòn in-tu 1625 cumme oatòju pe ina cungréga. Du 1957 u l'è stêtu rangiòn pe vuluntê de Don Bruno Oddone, che a-i 22 de lüggiu du 1958 u g'ha fêtu mette ina stàtua da Madonna Regìna, insémme a-a növa intitulasiùn de l'oatòju a santuâju de Marìa Regìna. Misciu a fiancu da paruchiâle, a sö strutüa a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu, cu-u fundu reùndu e cuèrta da in'otta a butte. Ciü che a stàtua da Madonna, de Luigi Santifaller, u gh'è cunservòu cuélle de San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe, travàggi de sö fìggiu.[60][61]
  • Capélla de Sant'Agustìn: a l'è miscia in-ta burgâ da Ciassa, faciâ in sciü-a ciasétta ch'a ghe dà u numme, cu-e sö urigine ch'i duviévan remuntâ a-u Trexentu. In-te l'Öttusentu a l'êa vegnüa a sêde da scöa du paìṡe, primma ch'a faxesse San Martìn in-ta cà cumünâle. A g'ha de dimensciùi picine cu-ina cianta a retangulu, cuèrta da 'n'otta a butte, cun de müàgge che de drentu i sun intunachê e de föa de prìe a vista, sensa guêi de decurasiùi.[62][63]
  • Capélla de l'Imaculâ: a l'è ina capélla privâ da famìggia Finocchio ch'a se tröva in-ta burgâ da Ciassa, fêta fabricâ du 1621 da 'n prêve e teòlugu de sta famìggia, pe sö üṡu. Sta capélla a l'è custruìa in simma a 'n pòrtigu, tantu che de sutta u ghe passa a vìa ch'a và d'in-te sta burgâ a cuélla du Rucâru. A capélla, ciütòstu picina, a l'è fêta cu-in güstu baroccu sensa guêi de decurasiùi e a cunsèrva ina figüa de l'Imaculâ.[64][65]
  • Capélla da Madonna di Canpi: cunusciüa ascì cumme a Madonna da Ricunciliasiùn, a se tröva nu guêi distante da-a burgâ da Crösa, in sciü-a stradda ch'a porta a Gura. Fêta surva a-i resti de 'na custrusiùn ciü véggia, du séculu XI, a l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu 1606, cumm'u gh'è scrìtu in sciü l'architrâve. In antîgu a l'êa pârte de furtificasiùi da Tûre di Sassetti e a sö strutüa a l'è ciütòstu sénplice, cu-in'aula da-u fundu reùndu e in'otta de maùi.[66] In-ta ṡôna u gh'è stêtu fina de apparisiui, fra u 1987 e u 1994.[67]
  • Gêxa de San Giüṡèppe: edifissiu religiuṡu tiòn sciü du 1963 in-ta regiùn de Ṡüelle, pe vuluntê de Don Bruno Oddone, u g'ha ina strutüa mudèrna, nasciüa cumme opere paruchiâli. De drentu u gh'è cunservòn ina gran cruxe, fêta a-a fìn de l'Öttusentu, ciü e stàtue de légnu da Madonna e de San Giüṡèppe e in'âtra de gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du 1998.[68][69]

Architetüe civìli

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • Muìn feniciu: a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punénte e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.[70]
  • Palassu Cucchi: rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu Seisentu, u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.[71]
  • Palassu di Cunsuli: a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du Seisentu u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu "di Cunsuli". Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de légnu, cun de otte de canissu a padigiùn.[72]
  • Villa Rostain: dìta ascì a "Villa Saracêna", a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Ṡüelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du Növesentu in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.[73][74]

Architetüe militâri

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • U Turiùn: in sciü-a stradda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu 1564, "pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa". U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe méntre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.[37][72]
  • Forte de Borṡi: u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu 1588 perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu 1789 u forte u l'è stêtu caciòn ṡü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.[55][72]
  • Tûre di Vassalli: a l'è in'antîga furticasiùn in-ta burgâ du Pöṡṡu de Veréssi. De prubabile a l'è nasciüa cumme ina tûre destacâ da-e chê, cun meṡüe a têra de 4,5 m pe 5 e âta 13 m, ligâ a 'na müàggia e miscia a vardâ a vìa. Cu-u tenpu a l'è finìa in-tu méṡṡu a-e chê du Pöṡṡu, cu-e custrusiùi ch'i ghe sun stête renbê, fête tantu pe stâghe che cumme fundi, ch'i l'han furmòn in cunplèssu a cà furtificâ[75].
  • Tûre di Sassetti: sta tûre, ch'a l'è miscia fra e burghê da Cröṡa e du Rucâru de Veréssi, a l'êa devöâ da-i Du Caréttu de Finâ cumme céntru da sö furtificasiùn pe cuntrulâ u paìṡe, cu-in capitàn ch'u ghe staxêva insémme a-a sö guarnixùn. De ciü, in gîu a-a tûre u gh'êa ascì de müàgge, ch'i muntâvan fina da-a capélla di Canpi.[66]

Natüa

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • Grotte de Vâdemìn: cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600 m e in dislivéllu de 36 m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu 1970 cu-in percursu de 800 m. Descuèrte pe câxu in-tu 1933 da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra (1951, grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i anni '20 u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.[76]
  • SIC Finâ - Câu de Noi: u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de ṡügnu du 1995, ch'u cröve 28 km2 tra i cumüi de Cârxi, Finâ, Noi, Orcu e Fegìn, Veṡṡi e Portiu e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe a varietê di anbiénti e pe a preṡensa de tâne[77][78].

Ecunumia

[modìfica | modìfica wikitèsto]

A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u survanumme de "favê"[79][80]. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du prefèttu de Muntenötte, u Gaspard de Chabrol, u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de öiu, vìn e verdüe, cu-u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u gràn, l'oîvu e a vìa. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu-u lête e u furmaggiu ch'i faxêvan ch'u l'êa vendüu a-a Prìa o in-te Löa[81]. A-u 1834 pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du Munte Grossu e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di côi ch'i l'êan vendüi pe a Rivêa, a valâ d'Onêgia, Sanrémmu e A Cêve, cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e A Prìa i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne[82][83]. E prudusiùi de Veréssi, du 1854, u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu santuâju de Savuna[84]. Fra e ativitê de trasfurmasiùn, in-tu tenpu, fra Borṡi e Veréssi u se pö cuntâ ina quarantêna de gunbi; i ciü tanti i funsiunâvan grassie a de béstie, pe u ciü âṡi e mü, ma u ghe n'êa ascì dui a ventu in simma a Veréssi e dui a êgua, giâ cu-in bêu da-u Rugéttu, a Borṡi[85].

A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a seulla de Veréssi, ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da De.Co.[86] A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu röṡa de Veréssi, ṡà in funsiùn in-tu Sincueséntu e serê du tüttu in-ti anni '80 du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme[87], a Câva Véggia, serâ du 1900 doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü[88], e a Câva da Colla, l'ürtima a esse serâ[89].

Cultüa

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Istrusiùn

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Bibliutêche

A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du 1979 in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du 2005 a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è drentu a-u scistêma bibliutecâju "Pollupice" cun cuélle da Prìa, de Cârxi, de Finâ, de Giüsténixe e du Tû, a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn[90].

Scöe

A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte pârte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du 2022 in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini[91], méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi[92], cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u Camillo Sbarbaro[93].

Asuciasiùi

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • Società agricola: l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du 1893 da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da "picina velucitê" da stasiùn de Borṡi, ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de Ṡéna, de Türìn o de Milàn[94].
  • Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia": sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du 1893, e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a "Concordia" a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa[95].

Teâtri

[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teâtru de Borṡi
  • Cìne-teâtru "Gassman": a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u Vittorio Gassman, a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café[96].

Dialétti borṡìn e veresìn

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dui paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u parlâ da Prìa[97] che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u ligüre de séntru-punénte e cuéllu de séntru.

A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dui parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ [r], a Veréssi a l'è dìta [ɹ] e a végne scrìta cu-u ségnu r̯[98]. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a velariṡasiùn da léttera "a" cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ä[98]. In-ti paìṡi de Gura e de Ulle, frasiùi de Finâ, u se tröva ina varietê du finarìn ben vurtâ vèrsu de Veréssi[99][100].

Fèste e fée

[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru
  • Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du 1967 pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi[101]. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u 1971, u l'è dêtu ascì u prémmiu "Veretium", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru[102].
  • Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gîu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn[103].
  • Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du 1966, pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de lümasse a-a veresìna, üna de trê De.Co. du cumün insémme a-a seulla de Veréssi e a-a varietê du postu da turta de sücca duse, e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia[104][86].
  • A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de Carlevâ a Borṡi, dund'i ghe pigiâva pârte e génte de tütta a pudesterìa da Prìa. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i anni '50, a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di Mòi[35].

Sport

[modìfica | modìfica wikitèsto]
De gente ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"

Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:

  • Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a U.S.D. Borgio Verezzi, che a-u 2025 a l'è in-tu gîùn A da primma categurîa ligüre[105]. A Borgio Verezzi, fundâ du 1962, a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du 1968, e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da balùn a 5 e dui da ténnis[106].
  • Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du 2014 pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B[107].

Aministrasiùn

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Scìndichi de Borṡi e Veressi

[modìfica | modìfica wikitèsto]
U palassu du cumün, a Borṡi
Periudu Primmu citadìn Partîu Càrega Nòtte
1933 1933 Celso Accattino Cum. Pref. [108]
1933 1938 Pietro Giuseppino Staricco Cum. Pref. [108]
1938 1943 Antonio Ghigliazza Cum. Pref. [108]
1943 1943 Nicolò Cassullo Cum. Pref. [108]
1943 1944 Spartaco Rolla Cum. Pref. [108]
1944 1945 Andrea Firminetti Cum. Pref. [108]
1945 1945 Abele Piva Scìndicu [108]
1945 1946 Giacomo Bottaro Scìndicu [108]
1946 1951 Felice Santambrogio Scìndicu [108]
1951 1956 Vincenzo Pagano Scìndicu [108]
1956 1958 Giuseppe Boido Scìndicu [108]
1958 1962 Emanuele Finocchiaro Scìndicu [108]
1962 1972 Giacomo Bottaro Scìndicu [108]
1972 1975 Guido Piva Scìndicu [108]
1975 1988 Enrico Rembado Scìndicu [108]
8 lüggiu 1988 7 ṡügnu 1993 Enrico Rembado PRI Scìndicu
7 ṡügnu 1993 28 avrî 1997 Enrico Rembado DC Scìndicu
28 avrî 1997 14 maṡṡu 2001 Enrico Rembado L'Ulivo Scìndicu
14 maṡṡu 2001 30 maṡṡu 2006 Giovanni Vadora lista civica Scìndicu
30 maṡṡu 2006 16 maṡṡu 2011 Giovanni Vadora lista civica Scìndicu
16 maṡṡu 2011 6 ṡügnu 2016 Renato Dacquino Borgio Verezzi Viva
(lista civica)		 Scìndicu
6 ṡügnu 2016 4 otubre 2021 Renato Dacquino Borgio Verezzi Viva
(lista civica)		 Scìndicu
4 otubre 2021 in càrega Renato Dacquino Nuova via per Borgio Verezzi
(lista civica)		 Scìndicu

Vìe de cumünicasiùn

[modìfica | modìfica wikitèsto]
A stasiùn de Borṡi e Veréssi

Stradde

[modìfica | modìfica wikitèsto]

A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a SS1 Aurelia, che chi a và da-u Finâ, a levante, a-a Prìa, a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn du Tû.

A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antîghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u Nazario Sauro, a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du 1885. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dui chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa[109], pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a Gura, frasiùn de Finâ dund'a s'atacca a-a pruvinciâle du Melognu[35].

Ciü in antîgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u tenpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda "Napuleònica", ch'a pasâva in sciü-a Cravasoppa, alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe u Burgu de Finâ, cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa[82][84][110].

U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da TPL Linea, ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da Andöa a Finâ e da Finâ a Calisàn[111][112]. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a Ulle[113].

Feruvìe

[modìfica | modìfica wikitèsto]
U mêximu arguméntu in-tu detaggiu: Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi.

U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na sö stasiùn sciü-a feruvìa Ṡena-Vintimìggia, ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du 1872, in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fêtu du 1870[114], ch'a l'è stêta avèrta, cumme cuélla du Burghéttu, sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn[115]. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in Argentina e Uruguay, i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu 1882, ch'a l'è stêta a prìmma a esse fêta de müaggie in-te tütta Rivêa de Punénte, a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni[116].

Notte

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Notte a-u tèstu
  1. ↑ Bòrzi e Veéssu o Veéssi in-tu parlâ da Prìa, Borsi e Verési in finarìn[4], Borṡi e Vereṡṡi in arbenganeṡe[5], Bòrxi e Verésso in ṡeneṡe
Notte bibliugràfiche
  1. ↑ Dêtu Istat - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
  2. ↑ (IT) Classificazione sismica, in sce rischi.protezionecivile.gov.it.
  3. ↑ (IT) Tabella dei gradi/giorno dei Comuni italiani raggruppati per Regione e Provincia (PDF), Legge 26 agosto 1993, n. 412, Al. A, Agenzia nazionale per le nuove tecnologie, l'energia e lo sviluppo economico sostenibile, 01-03-2011, p. 151. URL consultòu o 9 zùgno 2025 (archiviòu da l'url òriginâle o 1º zenâ 2017).
  4. ↑ (LIJ, IT) Luigi Alonzo Bixio, Dizionario delle parlate finalesi, Finâ, Centro Storico del Finale, 2000, p. 152.
  5. ↑ (LIJ, IT) Angelo Gastaldi, Nummi de sittè, paisi e lucalitè, in De tüttu in po', Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 1996, p. 121.
  6. ↑ Nari, 1993, Toponimi dei contadini di Borgio, p. 81
  7. 1 2 (IT) Giuseppe Vicino, Daniele Arobba e Guido Imperiale, Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica, Nuvara, Istituto Geografico De Agostini, 1988.
  8. ↑ Nari, 1993, La situazione idrografica di Borgio Verezzi, pp. 72-74
  9. ↑ (IT) Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano (PDF), in sce pianidibacino.ambienteinliguria.it. URL consultòu o 14 lùggio 2026.
  10. ↑ (IT) Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi, in sce pianidibacino.ambienteinliguria.it. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  11. 1 2 Nari, 1970s, Le grotte «Valdemino», pp. 46-47
  12. 1 2 Nari, 1970s, Le caverne e la comparsa dell'uomo, pp. 13-16
  13. ↑ Nari, 1970s, I due centri urbani: Verezzi e Borgio, pp. 29-30
  14. 1 2 (IT) Cumün de Borṡi e Veréssi, Statuto Comunale (PDF), in sce comune.borgioverezzi.sv.it. URL consultòu o 14 lùggio 2026.
  15. ↑ Nari, 1970s, I due centri urbani: Verezzi e Borgio, pp. 25-28
  16. ↑ (IT) Goffredo Casalis, Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna, Baceno-Buttogno, Türìn, Gaetano Maspero e G. Marzorati, 1834, pp. 460-461.
  17. 1 2 (IT) Il Nome e la Storia, in sce borghipiubelliditalia.it. URL consultòu o 30 zùgno 2026.
  18. ↑ (IT) Furio Ciciliot, Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100), Progetto Toponomastica Storica, Vul. 45, Savuna, Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore, 2024, p. 65, ISBN 978-88-85866-58-4.
  19. ↑ (IT) Goffredo Casalis, Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna, Verd-Vintebbio, Türìn, Gaetano Maspero e G. Marzorati, 1854, pp. 16-17.
  20. ↑ (IT) Henry de Santis, Il Castellaro di Verezzi, in Notiziario di preistoriae protostoria, Vul. 3.1, Firense, Istituto italiano di preistoria e protostoria, 2016.
  21. ↑ (IT) Renato Rembado, I Castellari di Ranzi, in La Villa di Ranzi e il suo territorio, Arbenga, Tipolitografia Bacchetta, 1996, p. 17.
  22. ↑ (IT) Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica (PDF), in sce srvcarto.regione.liguria.it. URL consultòu o 2 lùggio 2026.
  23. ↑ Nari, 1970s, L'età della storia, p. 17
  24. ↑ Nari, 1970s, Le strade romane, p. 19
  25. ↑ Nari, 1970s, Le strade romane, p. 20
  26. ↑ (IT) Renato Rembado, La mansione romana di Pullopice, in La Villa di Ranzi e il suo territorio, Arbenga, Tipolitografia Bacchetta, 1996, p. 28.
  27. ↑ Nari, 1970s, La popolazione, p. 21
  28. ↑ Embriaco, 2001, p. 2
  29. ↑ Embriaco, 2001, p. 1
  30. ↑ (IT) Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche, Comune di Borgio, in sce siusa.archivi.beniculturali.it. URL consultòu o 7 lùggio 2026.
  31. ↑ Nari, 1970s, Il cristianesimo e la civilità benedettina, pp. 22-23
  32. ↑ Nari, 1970s, I due centri urbani: Verezzi e Borgio, p. 29
  33. ↑ Nari, 1970s, Il cristianesimo e la civilità benedettina, p. 24
  34. ↑ Embriaco, 2001, pp. 11-12
  35. 1 2 3 4 5 6 7 8 (IT) Cumün de Borṡi e Veréssi, Borgio Verezzi, storia e tradizioni, in sce comuneborgioverezzi.gov.it. URL consultòu o 13 lùggio 2026 (archiviòu da l'url òriginâle o 23 frevâ 2013).
  36. ↑ Nari, 1993, La visita del Podestà alle "Ville" di Borgio e Verezzi, p. 11
  37. 1 2 3 (IT) Mauro Minila e Beppe Ronco, Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure, in Castelli e Fortezze di Liguria, Ṡena, Ligurpress, 2020, pp. 84-85, ISBN 978-88-6406-089-7.
  38. ↑ Nari, 1993, Ordinamento Giuridico Amministrativo nel periodo della Repubblica di Genova, p. 7
  39. ↑ Nari, 1970s, Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane, pp. 31-32
  40. ↑ Nari, 1993, La vecchia via Aurelia restaurata da Napoleone, p. 19
  41. ↑ (IT) Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic e Giovanni Assereto (a cüa de), Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte, Vul. I, Savuna, Cumün de Savuna, Dixenbre 1993 [1824], pp. 286-287.
  42. ↑ Nari, 1993, Ordinamento giuridico-amministrativo dal 1815 a fine 1800, p. 27
  43. ↑ Nari, 1970s, Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane, p. 32
  44. ↑ Nari, 1993, Un primo miglioramento del tenore di vita, p. 31
  45. ↑ Nari, 1993, Dal 1861 alla fine del secolo XIX, p. 34; Le tappe della rinascita, p. 35
  46. ↑ Nari, 1970s, Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane, p. 33
  47. ↑ Nari, 1993, Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885, pp. 46-47
  48. ↑ Nari, 1993, Borgio ha la sede scolastica per le elementari - 1886, p. 48
  49. ↑ (IT) REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386, in sce normattiva.it. URL consultòu o 13 lùggio 2026.
  50. ↑ Nari, 1970s, Il teatro di Verezzi, pp. 49-50
  51. ↑ Statistiche I.Stat - ISTAT;  URL cunsültòn u 30-12-2023.
  52. ↑ (IT) Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020, in sce demo.istat.it. URL consultòu o 26 seténbre 2023.
  53. ↑ (IT) I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi, in sce cognomix.it. URL consultòu o 28 zùgno 2026.
  54. ↑ (IT) Mattia Moresco, in sce liberliber.it. URL consultòu o 14 lùggio 2026.
  55. 1 2 (IT) Chiesa di San Pietro, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 28 zùgno 2026.
  56. ↑ (IT) Santuario di Santa Maria del Buon Consiglio, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 28 zùgno 2026.
  57. ↑ (IT) Chiesa di Gesù Redentore, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 28 zùgno 2026.
  58. ↑ (IT) Chiesa di San Martino, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 28 zùgno 2026.
  59. ↑ (IT) Gêxa de San Martìn, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 21 seténbre 2023.
  60. ↑ (IT) Cappella di Santa Maria Maddalena, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 28 zùgno 2026.
  61. ↑ (IT) Parocchia de San Martìn, Santuario di Maria Regina (ex Oratorio di S. Maria Maddalena), in sce parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org. URL consultòu o 28 zùgno 2026 (archiviòu da l'url òriginâle o 22 frevâ 2015).
  62. ↑ (IT) Verezzi - Chiesa di Sant'Agostino, in sce verezzi.eu. URL consultòu o 28 zùgno 2026.
  63. ↑ (IT) Parocchia de San Martìn, Cappella dell'Immacolata Concezione, in sce parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org. URL consultòu o 28 zùgno 2026 (archiviòu da l'url òriginâle o 27 seténbre 2014).
  64. ↑ (IT) Parocchia de San Martìn, Cappella dell'Immacolata Concezione, in sce parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org. URL consultòu o 28 zùgno 2026 (archiviòu da l'url òriginâle o 27 seténbre 2014).
  65. ↑ (IT) Verezzi - Cappella dell’Immacolata Concezione, in sce verezzi.eu. URL consultòu o 28 zùgno 2026.
  66. 1 2 (IT) Parocchia de San Martìn, Cappella dei Campi, in sce parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org. URL consultòu o 22 seténbre 2023 (archiviòu da l'url òriginâle o 22 frevâ 2015).
  67. ↑ (IT) Don Sergio Montanari, Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994 (PDF), Borṡi e Veréssi, Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi (archiviòu da l'url òriginâle o 14 arvî 2016).
  68. ↑ (IT) Parocchia de San Martìn de Veréssi, San Giuseppe, in sce parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org. URL consultòu o 26 zùgno 2026 (archiviòu da l'url òriginâle o 22 frevâ 2015).
  69. ↑ (IT) Chiesa di San Giuseppe, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 26 zùgno 2026.
  70. ↑ (IT) Mauro Vigano, Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa., p. 2.
  71. ↑ (IT) Gonzalo A. Demaria e Marco Leale, I Cucchi di Verezzi, 2003, pp. 5-6.
  72. 1 2 3 (IT) Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova, Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica (PDF), in sce srvcarto.regione.liguria.it, 28 avrî 1998. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  73. ↑ (IT) Villa Rostain, in sce svdonline.it. URL consultòu o 4 màzzo 2026.
  74. ↑ (IT) Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria, Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale (PDF), in sce srvcarto.regione.liguria.it, 5 maṡṡu 2003. URL consultòu o 4 màzzo 2026.
  75. ↑ (IT) La torre ritrovata, in sce studioarc-architettura.com. URL consultòu o 27 zùgno 2026.
  76. ↑ (IT) Grotte di Borgio Verezzi, La Grotta, in sce grottediborgio.it. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  77. ↑ (IT) SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 6 màzzo 2026.
  78. ↑ (IT) Finalese - Capo Noli, in sce eunis.eea.europa.eu. URL consultòu o 6 màzzo 2026.
  79. ↑ (LIJ, IT) Gianni Nari, Dizionario del dialetto di Borgio, 2ª ed., Borṡi e Veréssi, Centro storico culturale di San Pietro, Maṡṡu 1989, p. 72.
  80. ↑ (IT) Gastronomia e vini, in sce comune.borgioverezzi.sv.it. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  81. ↑ (IT) Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic e Giovanni Assereto (a cüa de), Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte, Vul. I, Savuna, Cumün de Savuna, Dixenbre 1993 [1824], pp. 286-287.
  82. 1 2 (IT) Goffredo Casalis, Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna, Vul. II, Türin, G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi, 1834, pp. 460-461.
  83. ↑ (IT) Luigi de Bartolomeis, Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi, Türin, Tipografia Chirio e Mina, 1847, pp. 1271-1272.
  84. 1 2 (IT) Goffredo Casalis, Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna, Vul. XXV, Türin, Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo, 1854, p. 17.
  85. ↑ Nari, 1993, I frantoi di Verezzi (I Gunbi de Veréssi), pp. 64-65; I frantoi di Borgio (I Gunbi de Borzi), p. 66
  86. 1 2 (IT) Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali), in sce visitborgioverezzi.it. URL consultòu o 18 seténbre 2023.
  87. ↑ (IT) Cava della Chiesa, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  88. ↑ (IT) Cava Vecchia, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  89. ↑ (IT) Cava del Colle a Verezzi, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  90. ↑ (IT) La Biblioteca, in sce visitborgioverezzi.it. URL consultòu o 20 seténbre 2023.
  91. ↑ (IT) Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi, in sce icpietraligure.edu.it. URL consultòu o 21 seténbre 2023.
  92. ↑ (IT) Scuola Primaria di Borgio Verezzi, in sce icpietraligure.edu.it. URL consultòu o 21 seténbre 2023.
  93. ↑ (IT) Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi, in sce icpietraligure.edu.it. URL consultòu o 21 seténbre 2023.
  94. ↑ Nari, 1993, Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893, p. 55
  95. ↑ Nari, 1993, Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893, pp. 55-56
  96. ↑ (IT) Cinema Teatro Gassman, in sce visitborgioverezzi.it. URL consultòu o 21 seténbre 2023.
  97. ↑ (LIJ, IT) Gianni Nari, Dizionario del dialetto di Borgio, 2ª ed., Borṡi e Veréssi, Centro storico culturale di San Pietro, Maṡṡu 1989, p. 7.
  98. 1 2 (LIJ, IT) Gianni Nari, Dizionario del dialetto di Verezzi, Borṡi e Veréssi, Centro storico culturale di San Pietro, Frevâ 1986, p. 9.
  99. ↑ (LIJ, IT) Luigi Alonzo Bixio, Dizionario delle parlate finalesi, Finâ, Centro Storico del Finale, Seténbre 2000, p. 16.
  100. ↑ (LIJ, IT) Gianni Nari, Dizionario del dialetto di Gorra e Olle, Inpéria, Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante, Lüggiu 2000.
  101. ↑ (IT) Una storia lunga un Festival, in sce festivalverezzi.it. URL consultòu o 18 seténbre 2023.
  102. ↑ (IT) Premio Veretium, in sce festivalverezzi.it. URL consultòu o 18 seténbre 2023.
  103. ↑ (IT) Festa Patronale di San Pietro, in sce visitborgioverezzi.it. URL consultòu o 18 seténbre 2023.
  104. ↑ (IT) Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi, in sce ivg.it. URL consultòu o 18 seténbre 2023.
  105. ↑ (IT) Borgio Verezzi, in sce tuttocampo.it. URL consultòu o 16 arvî 2026.
  106. ↑ (IT) L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività, in sce ivg.it, 12 dixenbre 2012. URL consultòu o 16 arvî 2026.
  107. ↑ (IT) La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi (PDF), in sce visitborgioverezzi.it. URL consultòu o 16 arvî 2026.
  108. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Nari, 1993, p. 61
  109. ↑ Nari, 1993, Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885, pp. 46-47
  110. ↑ (IT) Alfredo Izeta e Luca Sibona, Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide), in sce sentieridelfinale.altervista.org, 22 lüggiu 2011. URL consultòu o 30 arvî 2026.
  111. ↑ (IT) TPL Linea, LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale (PDF), in sce tpllinea.it. URL consultòu o 30 arvî 2026.
  112. ↑ (IT) TPL Linea, LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano (PDF), in sce tpllinea.it. URL consultòu o 30 arvî 2026.
  113. ↑ (IT) TPL Linea, LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro (PDF), in sce tpllinea.it. URL consultòu o 30 arvî 2026.
  114. ↑ Nari, 1993, Impianto della linea ferroviaria a Borgio con fermata al "casello" del passaggio a livello - 1870, pp. 37-38
  115. ↑ (IT) AA. VV., Quando a Borghetto..., Arbénga, Litografia Bacchetta, Nuvénbre 2010, p. 97.
  116. ↑ Nari, 1993, Costruzione della stazione ferroviaria di Borgio Verezzi, unica della Riviera di Ponente in muratura - 1882, pp. 39-40

Bibliugrafìa

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Âtri prugètti

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ligammi de föa

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Contròllo de outoritæVIAF (EN) 241228076
Estræto da "https://lij.wikipedia.org/w/index.php?title=Borṡi_e_Veressi&oldid=271856"