Sâta a-o contegnûo

Borṡi e Veressi

Sta pagina chi a l'è scrîta in borṡìn
44°09′36.01″N 8°18′16.68″E
Da Wikipedia
BO
 Sta pagina chi a l'è scrîta in borṡìn
Bòrṡi e Veréssi
cumün
Bòrṡi e Veréssi – Stemma
Bòrṡi e Veréssi – Veduta
Bòrṡi e Veréssi – Veduta
A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e A Prìa in sciu mâ
Localizaçión
StâtoItàlia Itàlia
Región Ligüria
Provìnsa Savuna
Aministraçión
ScìndicoRenato Dacquino (lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi") da-o 16-5-2011 (3º mandòu da-o 4-10-2021)
Dæta de instituçión1933
Teritöio
Coordinæ:44°09′36.01″N 8°18′16.68″E
Altitùdine10 m s.l.m.
Superfìcce2,73 km²
Abitanti2 053[1] (31-5-2023)
Denscitæ752,01 ab./km²
FraçioìnBorṡi (sede du cumün), Veréssi
Comùn confinantiA Prìa, Finâ, U Tû
Âtre informaçioìn
CAP17022
Prefìsso019
Fûzo oràrioUTC+1
Còdice ISTAT009013
Cod. cadastrâB005
TargaSV
Cl. scìsmicazöna 3 (sismicitæ bàssa)[2]
Cl. climàticazöna C, 1 351 GG[3]
Nomme abitantiborṡìn, veresìn
Sànto patrónSan Pê
Giórno festîvo29 de ṡügnu
Cartografîa
Màppa de localizaçión: Liguria
Bòrṡi e Veréssi
Bòrṡi e Veréssi
Bòrṡi e Veréssi – Mappa
Bòrṡi e Veréssi – Mappa
Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
Scîto ofiçiâ
Wikidata · Info

Bòrṡi e Veréssi[n. 1] (Bòrṡi e Ver̯éssu in veresìn, Borgio Verezzi in italiàn) i sun dûi paìṡi ligüri da pruvincia de Savuna ünìi in-te 'n sulu cumün, ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u 2023).

Geugrafìa

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U cumün u l'è cunpostu da-i dûi paìṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200 m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).[6]

Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-A Prìa, mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u Càvu da Cravasòppa e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.[7] A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299 m).

De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-U Tû.[8] Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du 1930.[6]

Stòria

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Urigine du numme

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U numme Borṡi u deriva da-u latìn Burgus Albingaunum[9], a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di ingàuni. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman Veletiis, latiniṡòn in Veretium[10][11] o Viretium, pöi divegnüu Veretio, fin a-a furma da giurnâ d'ancö.

Preistòria

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i seculi IV e III a.C..[12] Difêti sta tipulugîa de custrusiùi a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.[13]

Êpuca rumâna

[modìfica | modìfica wikitèsto]

A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du 181 a.C. u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da Via Julia Augusta, fêta custruî du 13 a.C., in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta Regio IX Liguria. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da mansio du Pulupixe.[14]

Etê de meṡṡu

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'814, u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da Marca Arduinica, a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte Finâ.

A mantegnî u cuntròllu l'è u vescuvòn d'Arbenga, forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u 1076, annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'Abasìa de San Pê in Varatèlla.[15] Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn.

L'è cu-u seculu XIII che u marchezòn finarìn u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du 1212, püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u castéllu da Prìa.

A situasiun a cangia turna du Trexentu, cuandu a Repübbrica de Ṡena a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.[16]

Etê muderna

[modìfica | modìfica wikitèsto]

In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in annu in annu versâ di tribüti a-u pudestê. Du Sincuesentu, a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du 1564 a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu 1588, da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntâva u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.[17]

D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne.

Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du 1625, a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle.

Etê cuntenpuranea

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de Löa, du 1797. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da Repübbrica Ligüre, cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du 1798 i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du 1803 in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.[16]

Caüttu Napuleùn, du 1814, u cuntrollu u pàssa a-u Regnu de Sardegna e i dui cumün i sun inseîi drent'a pruvincia d'Arbenga, dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu 1933, i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.[18]

Abitanti

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Evulusiùn demugrafica

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Abitanti censìi[19]

Minuranse furèste

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Pe l'ISTAT, a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti[20].

Cugnummi ciü difüṡi

[modìfica | modìfica wikitèsto]

I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: Bergallo, Bianchi, Perata, Locatelli e Finocchio[21].

Pòsti d'interèsse

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Architetüe religiuṡe

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Borṡi

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • Gêxa de San Pê, a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du 1588 e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu 1789 u l'è stêtu inauguròn du 1808, vixitòn da-u Pàppa Piu VII du 1814. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.[17] Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâta neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.[22]
  • Santuâju da Madònna du Bun Cunsiggiu, cunusciüa ascì cumme San Stêva, a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i seculi VII e VIII, forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu 1076 s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du 1485, annu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu Seisentu faxendughe u portegu in faciâta e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.[23]
  • Gêxa du Redentù, custruìa in-ti ànni '70 sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme A gêxa növa. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.[24]

Veréssi

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • Gêxa de San Martìn, paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du 1625 da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovâvan l'antiga gêxa du postu (seculi XIV-XV) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn 1512. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du Seisentu cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.[25]
  • Oatòju de Santa Marìa Madalêna, ascì cunusciüu cumme Santuâju de Maria Regina, mensciunòn pe a primma otta in-tu 1600. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.[26]
  • Capélla de Sant'Agustin, in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du Trexentu, de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu seculu XIX a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.[27]
  • Capélla da Madònna di Canpi, cunusciüa ascì cumme Madònna da Ricunciliasiùn. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu 1606 (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.[28] A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u 1987 e u 1994.[29]
  • Gêxa de San Giüṡeppe, edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du 1963, vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'Öttusentu, ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du 1998.[30]

Architetüe civìli

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • Muìn feniciu: a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.[31]
  • Palassu Cucchi: rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu Seisentu, u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.[32]
  • Palassu di Cunsuli: a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du Seisentu u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu "di Cunsuli". Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de legnu, cun de otte de canissu a padigiùn.[33]
  • Villa Rostain: dìta ascì a "Villa Saracêna", a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Züelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du Növesentu in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.[34][35]

Architetüe militâri

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • U Turiùn: in sciü-a stràdda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu 1564, "pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa". U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe mentre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.[17][33]
  • Forte de Borṡi: u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu 1588 perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu 1789 u forte u l'è stêtu caciòn zü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.[22][33]

Natüa

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • Grotte de Vâdemìn: cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600 m e in dislivéllu de 36 m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu 1970 cu-in percursu de 800 m. Descuèrte pe câxu in-tu 1933 da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra (1951, grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i anni '20 u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.[36]
  • SIC Finâ - Câu de Noi: u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de zügnu du 1995, ch'u cröve 28 km2 tra i cumüi de Cârxi, Finâ, Noi, Orcu e Fegìn, Veṡṡi e Portiu e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe-a varietê di anbiénti e pe-a preṡensa de tâne[37][38].

Ecunumia

[modìfica | modìfica wikitèsto]

A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u survanumme de "favê"[39][40]. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du prefèttu de Muntenötte, u Gaspard de Chabrol, u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de öiu, vìn e verdüe, cu'u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u gràn, l'oîvu e a vìa. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu'u lête e u furmaggiu ch'i faxevan ch'u l'êa vendüu a-a Prìa o in-te Löa[41]. A-u 1834 pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du Munte Grossu e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di côi ch'i l'êan vendüi pe-a Rivêa, a valâ d'Onêgia, Sanrémmu e A Cêve, cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e A Prìa i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne[42][43]. E prudusiùi de Veréssi, du 1854, u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe'u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu santuâju de Savuna[44].

A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a seulla de Veréssi, ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da De.Co.[45] A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu röṡa de Veréssi, ṡà in funsiùn in-tu Sincueséntu e serê du tüttu in-ti anni '80 du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme[46], a Câva Véggia, serâ du 1900 doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü[47], e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ[48].

Cultüa

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Istrusiùn

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Bibliutêche

A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du 1979 in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du 2005 a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecâju "Pollupice" cun cuélle da Prìa, de Cârxi, de Finâ, de Giüsténixe e du Tû, a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn[49].

Scöe

A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du 2022 in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini[50], méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi[51], cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u Camillo Sbarbaro[52].

Asuciasiùi

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • Società agricola: l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du 1893 da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da "picina velucitê" da stasiùn de Borṡi, ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de Ṡéna, de Türìn o de Milàn[53].
  • Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia": sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du 1893, e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a "Concordia" a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa[54].

Teâtri

[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teâtru de Borṡi
  • Cìne-teâtru "Gassman": a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u Vittorio Gassman, a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café[55].

Dialétti borṡìn e veresìn

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u parlâ da Prìa[56] che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u ligüre de séntru-punénte e cuéllu de séntru.

A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ [r], a Veréssi a l'è dìta [ɹ] e a végne scrìta cu-u ségnu r̯[57]. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a velariṡasiùn da léttera "a" cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ä[57]. In-ti paìṡi de Gura e de Ulle, frasiùi de Finâ, u se tröva ina varietê du finarìn ben vurtâ vèrsu de Veréssi[58][59].

Fèste e fée

[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru
  • Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du 1967 pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi[60]. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u 1971, u l'è dêtu ascì u prémmiu "Veretium", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru[61].
  • Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn[62].
  • Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du 1966, pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de lümasse a-a veresìna, üna de trê De.Co. du cumün insémme a-a seulla de Veréssi e a-a varietê du postu da turta de sücca duse, e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia[63][45].
  • A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de Carlevâ a Borṡi, dund'i ghe pigiâva parte e génte de tütta a pudesterìa da Prìa. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i anni '50, a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di Mòi[16].

Sport

[modìfica | modìfica wikitèsto]
De gente ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"

Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:

  • Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a U.S.D. Borgio Verezzi, che a-u 2025 a l'è in-tu gîùn A da primma categurîa ligüre[64]. A Borgio Verezzi, fundâ du 1962, a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du 1968, e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da balùn a 5 e dûi da ténnis[65].
  • Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du 2014 pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B[66].

Aministrasiùn

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Scìndichi de Borṡi e Veressi

[modìfica | modìfica wikitèsto]
U palassu du cumün, a Borṡi
Periudu Primmu sitadìn Partîu Càrega Nòtte
1933 1933 Celso Accattino Cum. Pref. [67]
1933 1938 Pietro Giuseppino Staricco Cum. Pref. [67]
1938 1943 Antonio Ghigliazza Cum. Pref. [67]
1943 1943 Nicolò Cassullo Cum. Pref. [67]
1943 1944 Spartaco Rolla Cum. Pref. [67]
1944 1945 Andrea Firminetti Cum. Pref. [67]
1945 1945 Abele Piva Scìndicu [67]
1945 1946 Giacomo Bottaro Scìndicu [67]
1946 1951 Felice Santambrogio Scìndicu [67]
1951 1956 Vincenzo Pagano Scìndicu [67]
1956 1958 Giuseppe Boido Scìndicu [67]
1958 1962 Emanuele Finocchiaro Scìndicu [67]
1962 1972 Giacomo Bottaro Scìndicu [67]
1972 1975 Guido Piva Scìndicu [67]
1975 1988 Enrico Rembado Scìndicu [67]
8 lüggiu 1988 7 ṡügnu 1993 Enrico Rembado PRI Scìndicu
7 ṡügnu 1993 28 avrî 1997 Enrico Rembado DC Scìndicu
28 avrî 1997 14 maṡṡu 2001 Enrico Rembado L'Ulivo Scìndicu
14 maṡṡu 2001 30 maṡṡu 2006 Giovanni Vadora lista civica Scìndicu
30 maṡṡu 2006 16 maṡṡu 2011 Giovanni Vadora lista civica Scìndicu
16 maṡṡu 2011 6 ṡügnu 2016 Renato Dacquino Borgio Verezzi Viva
(lista civica)		 Scìndicu
6 ṡügnu 2016 4 otubre 2021 Renato Dacquino Borgio Verezzi Viva
(lista civica)		 Scìndicu
4 otubre 2021 in càrega Renato Dacquino Nuova via per Borgio Verezzi
(lista civica)		 Scìndicu

Vìe de cumünicasiùn

[modìfica | modìfica wikitèsto]
A stasiùn de Borṡi e Veréssi

Stradde

[modìfica | modìfica wikitèsto]

A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a SS1 Aurelia, che chi a và da-u Finâ, a levante, a-a Prìa, a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn du Tû.

A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antìghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u Nazario Sauro, a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du 1885. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa[68], pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a Gura, frasiùn de Finâ dund'a s'atacca a-a pruvinciâle du Melognu[16].

Ciü in antìgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe'a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u témpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda "Napuleònica", ch'a pasâva in sciü-a Cravasoppa, alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe'u Burgu de Finâ, cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa[42][44][69].

U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da TPL Linea, ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da Andöa a Finâ e da Finâ a Calisàn[70][71]. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a Ulle[72].

Feruvìe

[modìfica | modìfica wikitèsto]
U mêximu arguméntu in-tu detaggiu: Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi.

U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na sö stasiùn sciü-a feruvìa Ṡena-Vintimìggia, ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du 1872, in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fêtu du 1870[73], ch'a l'è stêta avèrta, cumme cuélla du Burghéttu, sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn[74]. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in Argentina e Uruguay, i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu 1882, ch'a l'è stêta a prìmma a ésse fêta de müaggie in-te tütta Rivêa de Punénte, a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni[75].

Notte

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Notte a-u tèstu
  1. ↑ Bòrzi e Veéssu o Veéssi in-tu parlâ da Prìa, Borsi e Verési in finarìn[4], Borṡi e Vereṡṡi in arbenganeṡe[5], Bòrxi e Verésso in ṡeneṡe
Notte bibliugràfiche
  1. ↑ Dêtu Istat - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
  2. ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
  3. ↑ (IT) Tabella dei gradi/giorno dei Comuni italiani raggruppati per Regione e Provincia (PDF), Lézze 26 agósto 1993, n. 412, Al. A, Agenzia nazionale per le nuove tecnologie, l'energia e lo sviluppo economico sostenibile, 01-03-2011, p. 151. URL consultòu o 3 màzzo 2025 (archiviòu da l'url òriginâle o 1º zenâ 2017).
  4. ↑ (LIJ, IT) Luigi Alonzo Bixio, Dizionario delle parlate finalesi, Finâ, Centro Storico del Finale, 2000, p. 152.
  5. ↑ (LIJ, IT) Angelo Gastaldi, Nummi de sittè, paisi e lucalitè, in De tüttu in po', Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 1996, p. 121.
  6. 1 2 (IT) Giuseppe Vicino, Daniele Arobba e Guido Imperiale, Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica, Nuvara, Istituto Geografico De Agostini, 1988.
  7. ↑ (IT) Cién de Basìn du Riu Butassàn (PDF), in sce pianidibacino.ambienteinliguria.it. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  8. ↑ (IT) Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi, in sce pianidibacino.ambienteinliguria.it. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  9. ↑ (IT) Goffredo Casalis, Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna, Baceno-Buttogno, Turìn, Gaetano Maspero e G. Marzorati, 1834, pp. 460-461.
  10. ↑ (IT) Goffredo Casalis, Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna, Verd-Vintebbio, Turìn, Gaetano Maspero e G. Marzorati, 1854, pp. 16-17.
  11. ↑ (IT) Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia, in sce borghipiubelliditalia.it. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  12. ↑ (IT) Henry de Santis, Il Castellaro di Verezzi, in Notiziario di preistoriae protostoria, vol. 3.1, Firense, Istituto italiano di preistoria e protostoria, 2016.
  13. ↑ (IT) R.Rembado, I Castellari di Ranzi, in La Villa di Ranzi e il suo territorio, Arbenga, Tipolitografia Bacchetta, 1996, p. 17.
  14. ↑ (IT) R.Rembado, La mansione romana di Pullopice, in La Villa di Ranzi e il suo territorio, Arbenga, Tipolitografia Bacchetta, 1996, p. 28.
  15. ↑ (IT) Cumün de Borṡi, SIUSA, in sce siusa.archivi.beniculturali.it. URL consultòu o 17 seténbre 2023.
  16. 1 2 3 4 (IT) Borgio Verezzi, storia e tradizioni, in sce comuneborgioverezzi.gov.it. URL consultòu o 17 seténbre 2023 (archiviòu da l'url òriginâle o 23 frevâ 2013).
  17. 1 2 3 (IT) Mauro Minila e Beppe Ronco, Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure, in Castelli e Fortezze di Liguria, Zena, Ligurpress, 2020, pp. 84-85, ISBN 978-88-6406-089-7.
  18. ↑ (IT) REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386, in sce normattiva.it. URL consultòu o 18 seténbre 2023.
  19. ↑ Statistiche I.Stat - ISTAT;  URL cunsültòn u 30-12-2023.
  20. ↑ (IT) Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020, in sce demo.istat.it. URL consultòu o 26 seténbre 2023.
  21. ↑ (IT) I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi, in sce cognomix.it. URL consultòu o 26 seténbre 2023.
  22. 1 2 (IT) Gêxa de San Pê, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 21 seténbre 2023.
  23. ↑ (IT) Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 21 seténbre 2023.
  24. ↑ (IT) Gêxa du Redentù, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 21 seténbre 2023.
  25. ↑ (IT) Gêxa de San Martìn, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 21 seténbre 2023.
  26. ↑ (IT) Santuàju de Marìa Regina, in sce parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org. URL consultòu o 22 seténbre 2023 (archiviòu da l'url òriginâle o 22 frevâ 2015).
  27. ↑ (IT) Capella de Sant'Agustin, A Ciassa, in sce verezzi.eu. URL consultòu o 21 seténbre 2023.
  28. ↑ (IT) A Madonna di Canpi, Veréssi, in sce parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org. URL consultòu o 22 seténbre 2023 (archiviòu da l'url òriginâle o 22 frevâ 2015).
  29. ↑ (IT) Don Sergio Montanari, Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994 (PDF), Borṡi e Veréssi, Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi (archiviòu da l'url òriginâle o 14 arvî 2016).
  30. ↑ (IT) Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi, in sce parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org. URL consultòu o 22 seténbre 2023 (archiviòu da l'url òriginâle o 22 frevâ 2015).
  31. ↑ (IT) Mauro Vigano, Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa., p. 2.
  32. ↑ (IT) Gonzalo A. Demaria e Marco Leale, I Cucchi di Verezzi, 2003, pp. 5-6.
  33. 1 2 3 (IT) Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova, Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica (PDF), in sce srvcarto.regione.liguria.it, 28 avrî 1998. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  34. ↑ (IT) Villa Rostain, in sce svdonline.it. URL consultòu o 4 màzzo 2026.
  35. ↑ (IT) Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria, Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale (PDF), in sce srvcarto.regione.liguria.it, 5 maṡṡu 2003. URL consultòu o 4 màzzo 2026.
  36. ↑ (IT) Grotte di Borgio Verezzi, La Grotta, in sce grottediborgio.it. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  37. ↑ (IT) SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 6 màzzo 2026.
  38. ↑ (IT) Finalese - Capo Noli, in sce eunis.eea.europa.eu. URL consultòu o 6 màzzo 2026.
  39. ↑ (LIJ, IT) Gianni Nari, Dizionario del dialetto di Borgio, 2ª ed., Borṡi e Veréssi, Centro storico culturale di San Pietro, Maṡṡu 1989, p. 72.
  40. ↑ (IT) Gastronomia e vini, in sce comune.borgioverezzi.sv.it. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  41. ↑ (IT) Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic e Giovanni Assereto (a cüa de), Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte, Vul. I, Savuna, Cumün de Savuna, Dixenbre 1993 [1824], pp. 286-287.
  42. 1 2 (IT) Goffredo Casalis, Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna, Vul. II, Türin, G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi, 1834, pp. 460-461.
  43. ↑ (IT) Luigi de Bartolomeis, Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi, Türin, Tipografia Chirio e Mina, 1847, pp. 1271-1272.
  44. 1 2 (IT) Goffredo Casalis, Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna, Vul. XXV, Türin, Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo, 1854, p. 17.
  45. 1 2 (IT) Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali), in sce visitborgioverezzi.it. URL consultòu o 18 seténbre 2023.
  46. ↑ (IT) Cava della Chiesa, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  47. ↑ (IT) Cava Vecchia, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  48. ↑ (IT) Cava del Colle a Verezzi, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 22 seténbre 2023.
  49. ↑ (IT) La Biblioteca, in sce visitborgioverezzi.it. URL consultòu o 20 seténbre 2023.
  50. ↑ (IT) Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi, in sce icpietraligure.edu.it. URL consultòu o 21 seténbre 2023.
  51. ↑ (IT) Scuola Primaria di Borgio Verezzi, in sce icpietraligure.edu.it. URL consultòu o 21 seténbre 2023.
  52. ↑ (IT) Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi, in sce icpietraligure.edu.it. URL consultòu o 21 seténbre 2023.
  53. ↑ Nari, 1993, p. 55
  54. ↑ Nari, 1993, pp. 55-56
  55. ↑ (IT) Cinema Teatro Gassman, in sce visitborgioverezzi.it. URL consultòu o 21 seténbre 2023.
  56. ↑ (LIJ, IT) Gianni Nari, Dizionario del dialetto di Borgio, 2ª ed., Borṡi e Veréssi, Centro storico culturale di San Pietro, Maṡṡu 1989, p. 7.
  57. 1 2 (LIJ, IT) Gianni Nari, Dizionario del dialetto di Verezzi, Borṡi e Veréssi, Centro storico culturale di San Pietro, Frevâ 1986, p. 9.
  58. ↑ (LIJ, IT) Luigi Alonzo Bixio, Dizionario delle parlate finalesi, Finâ, Centro Storico del Finale, Seténbre 2000, p. 16.
  59. ↑ (LIJ, IT) Gianni Nari, Dizionario del dialetto di Gorra e Olle, Inpéria, Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante, Lüggiu 2000.
  60. ↑ (IT) Una storia lunga un Festival, in sce festivalverezzi.it. URL consultòu o 18 seténbre 2023.
  61. ↑ (IT) Premio Veretium, in sce festivalverezzi.it. URL consultòu o 18 seténbre 2023.
  62. ↑ (IT) Festa Patronale di San Pietro, in sce visitborgioverezzi.it. URL consultòu o 18 seténbre 2023.
  63. ↑ (IT) Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi, in sce ivg.it. URL consultòu o 18 seténbre 2023.
  64. ↑ (IT) Borgio Verezzi, in sce tuttocampo.it. URL consultòu o 16 arvî 2026.
  65. ↑ (IT) L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività, in sce ivg.it, 12 dixenbre 2012. URL consultòu o 16 arvî 2026.
  66. ↑ (IT) La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi (PDF), in sce visitborgioverezzi.it. URL consultòu o 16 arvî 2026.
  67. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Nari, 1993, p. 61
  68. ↑ Nari, 1993, pp. 46-47
  69. ↑ (IT) Alfredo Izeta e Luca Sibona, Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide), in sce sentieridelfinale.altervista.org, 22 lüggiu 2011. URL consultòu o 30 arvî 2026.
  70. ↑ (IT) TPL Linea, LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale (PDF), in sce tpllinea.it. URL consultòu o 30 arvî 2026.
  71. ↑ (IT) TPL Linea, LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano (PDF), in sce tpllinea.it. URL consultòu o 30 arvî 2026.
  72. ↑ (IT) TPL Linea, LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro (PDF), in sce tpllinea.it. URL consultòu o 30 arvî 2026.
  73. ↑ Nari, 1993, pp. 37-38
  74. ↑ (IT) AA. VV., Quando a Borghetto..., Arbénga, Litografia Bacchetta, Nuvénbre 2010, p. 97.
  75. ↑ Nari, 1993, pp. 39-40

Bibliugrafìa

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Âtri prugètti

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ligammi de föa

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Contròllo de outoritæVIAF (EN) 241228076
Estræto da "https://lij.wikipedia.org/w/index.php?title=Borṡi_e_Veressi&oldid=269506"