Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganéize

Cixan

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
AR
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese
Cixàn
comun
Cixàn – Stemma
Cixàn – Veduta
Panuàmma du Burgu de Cixàn vistu da Cianboschi
Localizaçión
StâtoItalia Italia
RegiónCoat of arms of Liguria.svg Liguria
ProvìnsaSann-a
Aministraçión
ScindicoMassimo Niero (lista sivica "Futuro e tradizione") da-o 26-5-2014 (2º mandòu da-o 27-5-2019)
Dæta de instituçión1861
Teritöio
Coordinæ:44°05′14.36″N 8°08′42.07″E / 44.087322°N 8.145019°E44.087322; 8.145019 (Cixàn)Coordinæ: 44°05′14.36″N 8°08′42.07″E / 44.087322°N 8.145019°E44.087322; 8.145019 (Cixàn)
Altitùdine52 m s.l.m.
Superfiçie12,27 km²
Abitanti2 106[2] (30-6-2019)
Denscitæ171,64 ab./km²
FraçioìnSènèxi, Cunscènte, Martinettu, Cianboschi
Comûni confinantiArbenga, Arnascu, Barestìn, U Seià, Süccaellu
Âtre informaçioìn
CAP17035
Prefìsso0182
Fûzo oràrioUTC+1
Còdice ISTAT009025
Cod. cadastrâC729
TargaSV
Cl. sismicazöna 3 (sismicitæ bàssa)[3]
Cl. climaticazöna C, 1 310 GG[4]
Nomme abitanticixanexi[1]
Sànto patrónSanta Maìa Madaléna
Giórno festîvo22 lüiu
Cartògrafîa
Màppa de localizaçión:
Cixàn
Cixàn
Cixàn – Mappa
Pusisiùn du comün de Cixan inta Pruvinsa de Savuna
Scîto instituçionâle

Cixan (Cisano Sul Neva in Italian, Cisan in urmeàscu[5]) l'è un comüne da Ligüia, inta Pruvinsa de Savuna cun 'na pupulasiùn de 2 106 abitanti (au 2019).

Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Marrinettu, a cunfluensa fra u Néva e u Pennavaire

Cixan u se tröva in ta bassa valà du Neva, urientàu a ovest rispettu a a ciàna de Arbenga, tantu che u sò teritòiu u se cunfurma cumme culinàre, delimitàu dau Pissu Ce(r)ésa a nord e da a Còlla de Cixàn a sud. Particulàre a l'è a pusisiùn de Cunscènte, cun u burgu au de là du Néva, bagnàu ascì dau Pennavaire. Quést'ürtimu s-ciümme u se càccia intu Néva in lucalitài Martinettu, doppu avé percursu quaxi 20 chilommetri, a partì da a Còlla de Cravaüna. A frasiùn de Sènexi a se tröva poi in t'ina valà minure, cun 'na pusisiùn lateràle rispettu a quella du burgu de Cixan, l'è pé questu ciü legà a Bastìa e Arnascu. U paìse, cun e frasiùi u tucca i 12,27 km².

Frasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]

E quattru frasiùi de Cixan sun (in urdine de grandessa):

• Cunscènte

• Sènexi

• Ciànboschi

• Martinettu

Cunfìn[modìfica | modìfica wikitèsto]

U cumün u cunfina au nord Süccaellu, a nord-est cun Barestìn, a est cun U Seià, a sud est cun Arbenga, e a ovest cun Arnàscu.

Stoia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Panuàmma de Cunscènte

E primme testimuniànse du burgu e risaliévan au periudu bizantin e lungubardu, quande a zòna a vegnìva ciamà fundus Caesiani, ascì se inte 'na pusisiùn diferente rispettu a quélla d'ancöi. U paìse udiernu u vegne sittàu sulu doppu, intu 1258, pé via de 'n àttu nutarìle. Da nutà, peò che a furtificasiùn du sentru a l'è avegnüa sulu dòppu, intu 1274, grassie a l'opéa de ristruturasiùn attuà dau cumüne de Arbenga, c'u l'axeva acquistàu l'abitàu da a famìa di marchexi Clavesàna (ancù primma u l'éa inti pusedimènti de Bunifassiu du Vàstu).[6] I travài de restauru i düan cuscì quaxi quatorze ànni, fin au 1288, andandu a inglubà ascì i teren de l'abassia de Lerìn, i stéssi fràtti chi i g'axevan a prupietài da Gainàa.[7] A strategìa arbenganese a nu l'éa difatti pé nìnte abrettiu, difatti du stessu periudu e vegnan ascì creàe e "ville növe " de Pùi (frasiùn de Utué) e de Vilanöva, cun ün scòppu de difeza dae incursiùi esterne. Aturnu au Trexentu i vegnan rinfursàe e müae de difesa, grassie ascì a l'opéa du prève Serafin Mignàn. Intantu, zà da u XIII seculu cun l'inseiméntu de Arbenga inta sféa de influensa Zenese ascì Cixàn u passa sutta u duminiu repübbricàn. Düante quésta duminasiùn, suviatüttu intu XVIII seculu, u teritòiu cumünàle u vegnìva aministràu da dui cunsuli e sei retùi, chi i vegnìvan selessiunài in bàze au censu e ligài au quarté arbenganese de Turlà.[8] Inte quésti periudi peò a stabilitài du burgu a vegne a ménu, pé via de ciü invaxiùi esterne, daprimma intu 1672 cun u scòntru cuntru i Savoia, chi i tentan de anette a valà du Néva au sò ducàu (intu stessu ànnu a gh'éa stà l'inundasiùn du Néva, c'a l'ha cuncursu a u parsiale derucamèntu di müai de sìnta), e pòi in tu 1746 cun l'asediu de e truppe austru-piemunteixi, ligàu a a guèra de sucesiùn austriaca. Cun a caütta da Repübbrica de Zena, duvüa a l'arivu de e truppe de Napuleun Bunaparte, chi i ucupéan a zòna zà a partì da a battaia de Löa, u vegne custituìu pé a primma 'otta u cumün indipendente da Arbenga. 'Stu chi u l'éa stàu suttumessu dunca a partì dau 1797 a a Repübbrica Ligüe, dau 1805 anessa a l'Impéu Fransese. Düante a duminasiùn fransese a frasiùn de Cunscènte a se dividde da Cixàn, piàndu u numme de Castrelibbéu (Castel Libero), divixùn poi arginà agregandu a lucalitài a Süccaellu intu 1802.[9] Intu stéssu annu u cumün u pàssa dau cantùn de Arbenga (Giurisdisiùn du Senta) a a Giurisdisiùn di Uìvi, cun capitàle Inéija. A partì dau 1814, ànnu da Restaurasiùn du Cungressu de Vienna, u cumün u éntra a fà pàrte du Regnu de Sardegna, c'u pìa u numme de Regnu d'Italia cun l'unificasiùn e, doppu a Segunda Guèra Mundià, da Repübbrica Italiàna. E ürtime mudifiche a livellu terituriàle i l'avegnan du 1929, inglubàndu u cumün indipendente de Senexi e scurpuàndu da Süccaellu a frasiùn de Cunscènte, a 127 ànni da a pruclamasiun de Castrelibbéu. A frasiùn de Martinettu a resta divìxa cun u stéssu cumün cunfinante. Fra u 1973 e fìn au 31 dixembre 2008 u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sòa supresciùn.

Abitànti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Evulusiùn demugrafica[modìfica | modìfica wikitèsto]

Abitanti censìi.[10]

A questi dàtti u l'è puscibile azunze àtri dàtti stoici, presedenti a l'Italia ünia, difatti u se sà che intu 1635 i abitànti du burgu i l'éan 400, mentre intu 1786 i rexidenti i l'éan muntài a 502, cumme cunfermàu dai censimenti da Repübbrica Ligüe.[7]

Minuànse Furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]

Dandu améntu ai datti de l'Istat au 31 dixembre du 2017, i sitadìn furesti rexidenti in Cixan i sùn 230.[11]

Cugnòmmi ciü difuzi[modìfica | modìfica wikitèsto]

I déxe cugnòmmi ciü difuzi intu cumüne i sun: Vignola, Ferraris, Boccone, Montina, Rossi, Rubado, Salvatico, Siccardi, Andreis e Basso.[12]

Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]

Architetüe religuse[modìfica | modìfica wikitèsto]

Géxa da parocchia de Santa Maìa Maddalena, intu burgu. A sòa elevasiùn a parocchia a saieva avegnüa intu 1582, andàndu a sustituì a géxa de San Calocciu (o Calogeu). Prubabiblmente ina géxa dedicà a a sànta a l'existeva zà in epuca medievale, mentre a strutüa udierna a saieva cuntempuranea au XVII seculu.

Uatòiu de San Bertumé intu burgu, de antìga custrusiùn, prubabilmente intu mediuevu u rapresentava u centru religiusu du burgu.

Géxa de San Calocciu, in stile rumanicu, a se tröva inte vixinanse du semiteiu lucale, segundu a tradisiun custruia dai fratti benedetìn chi i vegnìvan da a Gainàa intu XI seculu. Se pensa che inissialmente a l'axeva a funsiun de uspeà e ricovéu.

Frasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]

Sènexi e Cunscente i custituiscian dui parocchie distinte, chi dunca se pò vegghe:

Géxa de San Nicòla, a l'è a paruchiale de Senexi, da l'aspettu impunente, ma a l'internu mudesta, cun u campanì c'u domina u paesaggiu du paìse.

Gexa de San Lisciandru, dedicà au pàppa Lisciandru I, a se tröva intu burgu de Cunscènte, a l'éa stà fà edificà intu 1600, e a l'è stà da quellu mumentu ligà au castéllu de Cunscente. Chi a l'éa cunservà ina téla rafigüante Santa Cataìna de Lisciandria,du pitù Guiddu Réni, au espusta au Museu Diucesàn a Arbenga.

Architeüe sivìli[modìfica | modìfica wikitèsto]

Tùre sìvica du relöiu, custruìa a partì da 'n veggiu campanì goticu inglubàu inti müai de sinta, u se tröva de rimpettu a a géxa paruchiàle.

Palassu Gollo, a l'è a veggia sede du cumün, se tröva inta ciàssa du paise (ciassa Gollo), au mumentu u l'è duveàu cumme sala de espusisiùn pé mustre, rapresentasiùi teatrali, ma ascì pé eventi, l'è stàu tra l'àtru restauràu de resente (fra u 2007 e u 2013).[13]

Stadiu de Cunscente: duveàu pe e partìe de balùn de e squaddre arbenganexi, ma ascì pé a növa squaddra lucale.[14]

Castélli[modìfica | modìfica wikitèsto]

Vìsta du Castéllu de Cunscènte

A Cunscènte u se tröva in castellu medievale, c'u suvrasta a parte ciü antiga du burgu, ciamà "u gumbu". U l'éa stàu edificàu da a famìa arbenganese di Costa, a partì dau XVI seculu, in sce a bàze de 'na custrusiùn presedente, duvüa a a famìa di Clavesana, chi i aministravan a zòna grassie a a famìa di Cepollini, zà infeudài a Àutu. A mutivasiùn da creasiùn du növu castellu a l'è ligà a a strategia de difesa medievàle, in moddu da avé ciü avamposti inte tütta a valà, da azunze a quélli de Süccaellu e Castreveggiu. Da strutüa uiginàia e nu réstan tante tracce, l'è peò següamente ricunducibile a 'sta chì a tùre pe "Parazù", a parte ciü antiga de l'udiernu castéllu. Inta lucalitài se ponan cumunque ancù vegghe e tràcce di müai peimetràli, dìti caserme. Questa custrusiun a và a respegià l'impurtansa da famìa Costa, suviatüttu cun Utaviu Costa, c'a rìva a cumisciunà 'n dipintu a Caravaggiu, rafigüante San Giuvani Batìsta e 'na 'otta cunservàu inte l'uatòiu.[15]

Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Stoicamènte l'ecunumia du paìse a l'è caraterisà da 'n impurtante prudusiùn agricula e uìvicula (u l'è pé questu che u nucleu de Cunscènte u l'è ciamàu "U Gumbu") ma zà intu mediuevu u l'éa atìvu u scàngiu cun i paìsi de l'àta ligüia, Garesce suviatüttu, ligàu da sempre a a zòna ingàuna, c'u furniva, in scàngiu de l'öiu, castagne e seeàli. Ancù aù l'agricultüa a l'è trainante, ma a ascì u turismu u l'è in crescita, cun cumunitài de scalatùi chi i vegnan a frequentà e vàlli du bacìn du Néva (ascì dunca quélla du Pennavaire) pé fà sport a l'àia avèrta ma ascì pé vixità 'sti paìsi.

Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Dialettu cixanese[modìfica | modìfica wikitèsto]

Magnifying glass icon mgx2.svgO mæximo argoménto in detàggio: Dialétto arbenganéize.

U dialettu parlàu in Cixan u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u se semeia pé cadensa a quéllu de Süccaellu.

Cüxina[modìfica | modìfica wikitèsto]

Diferenti e sun e pietanse da tradisiùn ligüe che se pònan tastà intu burgu, fra tütte u cunìu, u zemin de céxi, o ascì e seppie in zemin, chi prepaàe dau 1500.[16]

Istrusiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]

Cixan u g'ha in propiu scistemma de scöe,[17] da l'àsilu ae elementàri, che e servan gran parte da valà (assemme a quelle de Süccaellu), i istitüti “Anna Maria Bottero” (a matèrna) e “Guido Comanedi” (elementàri), custruìe du 2003 e sun stàe dau 2013 acurpae asemme a quelle de Leca e Süccaellu inte l'istitüu cumprenscìvu du Seià.[18] Dau 2017 questu u l'è cunfluiu inte quellu arbenganese (IC Arbenga Dùi).[19]

Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]

E prinsipàli feste e sàgre intu paise e sun urganisàe da a Pro Loco, fra quéste e se veggan:[20]

Festa de Santa Maìa Maddalena, a l'è a festa patrunàle du paìse, a se tegne tütti i ànni ai 29 de lüiu, a a selebrasiùn religùsa a se zunze a sàgra cun i piàtti tipici da tradisiùn ligüe.

Festa de San Giuvanni, a l'è a festa patrunàle de Cunscènte, a se tegne aturnu ai 22 de zugnu, inta ciàssa du burgu. A 'cumpagnà a festa religiusa a gh'è a prucesciùn di cristi da lucale cunfraternita, u "falò" (tipica selebrasiùn scimile au Cunfögu zenese o priese) e a sagra cun a cüxina lucàle.

Mezz'agustu in Cixan: a se tegne inta setemàna de feragustu, intu sentru stoicu de Cixàn, cun müxica dau vìvu, ròba da mangià, mercatìn, zöghi péi fiöi e mustre intu palassu Gollo, a se tegne dau 1988.

Sagra de Castagne e du vìn nuvellu, a nuvembre, cun e rustìe, a müxica e a cursa péi caüggi du burgu.

Castagnà de Sènexi: a se tegne tütti i ànni intu sentru da frasiùn e a l'è caraterisà dae rustìe, prepàae in sciü muméntu, ma ascì da àtri piatti lucàli, cumme i taiaìn (o taggiaìn, quelli che in zenese se ciammàn picàgge), i gnòcchi e raviöi.[21]

Prucesciùn de San Nicolò, se tegne a Sènexi intu mese de dixembre, cun a partecipasiùn de cunfraternite du pòstu.

Sagra du scuròttu: a se tegne intu periudu de carnevàle, cun u falò in vista de Pasqua e cun a prepaasiùn de questu dùse tradisiunàle (italianisabile in "bugie").[22]

Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]

Perîodo Prìmmo çitadìn Partîo Càrega Nòtte
25 zugnu 1985 30 mazzu 1990 Sandro Mariano Demucrasia Cristiana scìndegu
30 mazzu 1990 25 lüiu 1992 Sandro Mariano Demucrasia Cristiana scìndegu
16 setèmbre 1992 18 frevà 1994 Marco Lengueglia Demucrasia Cristiana scìndegu
18 frevà 1994 24 arvì 1995 Gianfranco Filadelli Demucrasia Cristiana scìndegu
24 arvì 1995 6 lüiu 1996 Marco Gerini lista sivica scìndegu
30 agustu 1996 18 nuvèmbre 1996 Cumisàiu straurdinàiu
18 nuvèmbre 1996 14 mazzu 2001 Paolo Torrengo lista sivica scìndegu
14 mazzu 2001 30 mazzu 2006 Paolo Torrengo lista sivica scìndegu
30 mazzu 2006 16 mazzu 2011 Maria Eugenia Cassisi lista sivica de sentru-destra scìndegu
16 mazzu 2011 30 arvì 2013 Maria Eugenia Cassisi Insieme per il paese
(lista sivica de sentru-destra)
scìndegu
30 arvì 2013 26 mazzu 2014 Raffaella Viscogliosi Cumisàiu straurdinàiu
26 mazzu 2014 27 mazzu 2019 Massimo Niero Futuro e tradizione
(lista sivica)
scìndegu
27 mazzu 2019 in càrega Massimo Niero Futuro e tradizione
(lista sivica)
scìndegu

Vie de Cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]

Cixàn u l'è fasilmente razunzibile da Arbenga e da Garesce cun a Stradda Statale 582 da Còlla de San Benardu. U paise se tröva ascì vixìn a u cazèllu autustradale de Arbenga (intu teritòiu de Leca), ma ascì a a l'Aurelia Bis (SS1 Bis, intu trattu c'u culega Arbenga a Aàsce). In àtru culegamentu viàriu a l'è a SP3, pé e frasiùi arbenganexi de Salea e Campugexa. U l'è poi culegà cun a valà du Pennavaire grassie a a SP14. A frasiùn de Sènexi e quélla de Cunscènte sun culegàe grassie a a "stradda da Utra". Sènexi l'è ascì fasilmente razunzibile da Bastìa, anche se a stràdda a presenta de prublematiche.[23]

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. scarsamènte duveàu
  2. Dato Istat - Pupulasiùn rexidente au 30 zugnu 2019.
  3. Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
  4. Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di graddi/giórno di Comùn pe Region e Provinsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
  5. Grafia du disiunàiu Italian-ulmioscu Ulmioscu-Italian
  6. (IT) U teritòiu e a stòia de Cixàn, in sce comune.cisanosulneva.sv.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  7. 7,0 7,1 (IT) A stòia de Cixàn 'cuntà da Pierluigi Casalino, in sce sanremonews.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  8. (IT) A stòia de Cixàn, in sce siusa.archivi.beniculturali.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  9. (IT) E frasiùi de Cixàn, Cunscènte, in sce comune.cisanosulneva.sv.it.
  10. Statìstiche I.Stat - ISTAT;  URL cunsultàu u 28-12-2012
  11. Dato Istat al 31/12/2017, in sce demo.istat.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  12. (IT) U cumüne de Cixàn in nümméi, in sce comune.cisanosulneva.sv.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  13. (IT) U burgu de Cixan, in sce liguriaheritage.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  14. (IT) U Cixan u l'è pruntu a nàsce tùrna, in sce svsport.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  15. https://www.rivieraligure.it/IT/cisano-sul-neva.k3c1124.htm
  16. (IT) I piatti da tradisiùn de Cixàn 'cuntai dau Risturànte Bar Sport, in sce savonanews.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  17. (IT) I servìssi, e scöe, in sce comune.cisanosulneva.sv.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  18. (IT) Istitüu Cumprenscìvu du Seià, in sce icceriale.weebly.com. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  19. (IT) Scöe Comanedi, Cixan IC Arbenga II, in sce cercalatuascuola.istruzione.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  20. (IT) A Pro Loco de Cìxan, pagina ufisiàle, in sce m.facebook.com. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  21. (IT) A castagnà de Sènexi, in sce trucioli.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  22. (IT) Cixan, a sàgra du scuròttu, in sce borghidiriviera.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
  23. (IT) Viàggiu fra i pendulài dimenticài fra Bastìa e Sènexi, in sce savonanews.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.

Àtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Contròllo de outoritæVIAF (EN246988354 · WorldCat Identities (EN246988354