Lìgure céntro-òcidentâle

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno


Lìgure céntro-òcidentâle
Parlòu inItalia Italia
RegioînFlag of Liguria.svg Liguria
(provìnse de Sànn-a e de Inpéria)
Flag of Piedmont.svg Piemonte
(Èrto, Caproànn-a)
Parlànti
Totâle~45.000[1]
Clasificaçión
FilogéneziLéngoe indoeoropêe
 Itàliche
  Romànze
   Romànze òcidentâli
    Gallo-Romànze
     Gallo-Itàliche
      Lìgure
       Lìgure céntro-òcidentâle
DialéttiFinaléize
Arbenghéize
Arascìn
Portorìn
Dialétti lìguri céntro-òcidentâli.png
Difuxón di dialétti lìguri do grùppo céntro-òcidentâle, in celestìn e zöne de tranxiçión.

O Lìgure céntro-òcidentâle o l’é o sotogrùppo da léngoa lìgure ch’a n’arechéugge a parlâta e i dialétti inta pàrte da Rivêa de Ponénte mìssa ciù o mêno tra i comuìn de Finâ (Varigòtti) e Tàggia[2].

Sto grùppo o l’é stæto ciamòu coscì da-o lengoìsta Werner Forner, tra i ciù gréndi studiôxi de despæge varietæ lìguri, into sò travàggio Aree linguistiche della Liguria do 1980[3], clasificaçión acetâ e dòppo dêuviâ da-i aotoî che són vegnûi dòppo[4].

Descriçión

I dialétti do grùppo céntro-òcidentâle són spantegæ inte bónn-a pàrte da Rivêa de Ponénte e inmediâto entrotæra, inta valàdda Aróscia, valàdda Nêva e, parçialménte, inte l’èrta Valbórnia. Varietæ de léngoa lìgure chi clasificæ són parlæ inti doî comuìn piemontéixi d’Èrto e Caproànn-a, pàrte da Provìnsa de Cùneo ànche se a-o de sa da crénn-a di mónti alpìn.

De lóngo in bâze a-a clasificaçión do Forner, a ponénte i dialétti céntro-òcidentâli vêgnan sostitoîi da-i dialétti lìguri òcidentâli (ò Intermeli, prìmmo fra tùtti da-o Sanremàsco (ò Sanreméize) intànto chi-â levànte lasciàn o pòsto a-o lìgure centrâle, spécce a-o dialétto savonéize. Vèrso nòrd, a-o de la da crénn-a di mónti, són fîto sostitoîi da-i dialétti da Valbórnia, caraterizæ da marcæ infloénse piemontéixi, intànto che dâ-arénte a-o confìn françéize se trêuva o limitòu e particolâre grùppo di dialétti lìguri alpìn.

Stöia

E parlæ inserîe inte quésto grùppo, scibén ch'ággian 'na çèrta variàbilitæ (mascimaménte tra a rivêa e l'entrotæra), rizultàn êse quélle ciù vixìnn-e a-o grùppo centrâle, e dónca a-o Zenéize in sénso stréito, ch'o l’à de lóngo ezercitòu 'na fòrte infloénsa in scê variêtæ do lìgure arénte a-o capolêugo.

O l'è interesànte quànte scovèrto da di studiôzi, tra i quæ o za mensonòu profesô Forner: pâ defæti che e parlæ céntro-òcidentâli ággian, a diferénsa do Zenéize (sotopòsto into perîodo sucesîvo a-o Medioêvo a 'n procèsso de regolarizaçión da léngoa) mantegnûo a ciù pàrte de caraterìstiche antîghe e medievâli do Zenéize stésso. Quésto fæto sugerisce che e divèrse parlæ lìguri da Rivêa de Ponénte ággian subîo 'n prìmmo procèsso de azeneizàçión aprêuvo a-a conquìsta, da pàrte da Repùblica de Zêna, de l'àrea. Se pœan aregordâ, prezénpio, a conquìsta de Vintimìggia into 1221 ò a sotomisción de Arbénga, avegnûa into 1251.

A ségoito do procèsso de stàndardizaçión do Zenéize, remontànte a-i sécoli d'öo da Supèrba, se aviâ 'na segónda "ondâ" de azeneizàçión da léngoa lìgure a quæ, a ògni mòddo, se arestiâ giögràficaménte vixìn a-o comûne de Sànn-a, lìmite ancón a-a giornâ d’ancheu di dialétti e de parlæ apartenénti a-o grùppo do lìgure centrâle. Pe cóntra e variêtæ do grùppo céntro-òcidentâle àn segoîo 'n'evoluçión diferénte, aprêuvo a-a quæ mantegnîán de caraterìstiche pròpie do Zenéize antîgo, a despêto da parlâ do capolêugo, dónde êan òrmâi chéite in dizûzo.

Dialétti

E ciù particolæ parlâte scrîte chi pìgian o nómme da-i céntri storicaménte e demograficaménte ciù inportànti da zöna, se segnâlan defæti:

E varietæ che vêgnan dòppo són in càngio clasificæ cómme dialétti de tranxiçión e prezéntan ségge caraterìstiche da atriboî a sto grùppo che âtre pròpie de spartiçioìn confinànti:

  • o dialétto de Tàggia: parlòu inte sta çitæ e inte dötréi comuìn dâ-arénte, o prezénta caraterìstiche de tranxiçión co-i dialétti do grùppo òcidentâle.
  • o dialétto de l’èrta valàdda Pennavaire: parlòu inti doî comuìn piemontéixi de Èrto e Caproànn-a o s’é svilupòu, pe raxoìn stòriche[5], cómme ’na fórma de mêzo tra i dialétti parlæ ciù in zu inta valàdda, bén bén infloensæ da-o Dialètto d’Arbénga, e da quéllo d’Ormêa, parlòu a-o de la da crénn-a di mónti e pàrte do grùppo lìgure alpìn.
  • o dialétto de Bardinêo: varietæ particolâ tra i dialétti difûxi inta Valbórnia, sto dialétto o prezénta caraterìstiche de mêzo tra i dialétti difûxi a-o de sa da crénn-a di mónti alpìnn-a e âtre pròpie di dialétti da Valbórnia, pàrte do grànde grùppo do lìgure de l’Oltrezôvo e caraterizæ da ciù grénde infloénse piemontéixi
  • i dialétti do górfo de Lêua: i dialétti parlæ inta fàscia costêa tra Lêua e Bórxi, cómme o priéize, prezentan magioî caraterìstiche apartenénti a-o grùppo do lìgure centrâle, tànto che vêgnan clasificæ cómme dialétti de tranxiçión co quésto grùppo. Defæti han numerôze caraterìstiche despægie da-e vixìnn-e parlæ de l'arbenghéize o do finaléize, inclûze inte quésto grùppo.

Fonologîa

A caxón da lónga unitæ teritoriâle de l’àrea garantîa da-a Repùblica de Zêna, e parlæ lìguri do grùppo céntro-òcidentâle se són storicaménte adatæ a-o Zenéize “ilùstre” ma rèstan ascì dötréi eleménti particolæ. Defæti, a-o de là de infloénse do Zenéize in sénso stréito, se pêuan riscontrâ dötræ caraterìstiche dovûe a l’antîgo seu dialetâle do pòsto, no sparîo do tùtto. Ste caraterìstiche chi àn permìsso de determinâ dötréi confìn lengoìstichi, da-i quæ l’é vegnûa a clasificaçión de parlæ lìguri da prinçìpio propòsta da-o Forner. In particolâ o lìgure céntro-òcidentâle o l’é determinòu in sciâ bâze di éxiti inte l’evoluçión de dötréi soìn caraterìstichi[6]:

  • -cl- : in bâze a-o sò éxito se peu determinâ o confìn òcidentâle de sto grùppo de parlæ. Defæti a levànte de Tàggia se gh’à l’evoluçión in -d:ӡ- (in comùn co-e parlæ do grùppo centrâle) méntre inte parlæ òcidentâli (ò dialétti intemeli) se gh’à ’n’evoluçión in -λ-[7], acentoâ inte dötréi câxi, cómme into mentonàsco, scinn-a-a -į-[8]. Prezénpio o latìn speculum o l’é diventòu [ˈspedːʒu] inte parlæ céntro-òcidentâli e centrâli, cóntra ’n’evoluçión in [ˈspeʎu] inte parlæ ciù òcidentâli. O confìn lengoìstico ch’o detèrmina o pasàggio da -d:ӡ- a -λ- o l’é ùtile pe indicâ o confìn fra e parlæ céntro-òcidentâli e quélle òcidentâli. Quésto o coincìdde ciù ò mêno co-o torénte Argentìnn-a, a-o mànco into sò træto de mêzo, cösa asæ evidénte into comùn de Montâto Carpàçio. Defæti acàpita che inta fraçión de Carpàçio, in sciâ rîva mancìnn-a do torénte, l’éxito o l’é quéllo de parlæ centrâli, méntre a Montâto, in sce l’âtra rîva, a parlâ a s’é evolûa in mòddo scìmile a-e varietæ òcidentâli.
  • -lj- : o permétte in càngio de delimitâ o confìn òrientâle de ste parlæ chi; defæti a levànte de l’àrea de confìn fra Nöi e Finâ o l’à avûo cómme èxito -dӡ-, cóntra -λ-, a ponénte. Prezénpio o latìn familia o s’é evolûo inte dôe fórme [faˈmiʤa] (lìgure centrâle e òrientâle) e [faˈmiʎa].
  • -n- : méntre into lìgure centrâle, co-îna ciù fòrte infloénsa galloitàlica, s’é verificòu a velarizaçión ('na prononçia ciù nazâle) de sto són caraterìstico tìpico do Zenéize in sénso stréito, a ponénte de l’àrea de confìn tra Nöi e Finâ sta caraterìstica chi a no s’é svilupâ (o mæximo discórso o se peu fâ pe-e parlæ a èst de Monêgia, dónca a-o confìn tra o lìgure centrâle e òrientâle). Prezénpio o latìn lana o l’é diventòu ['laŋa] méntre da âtre pàrte[9] l’éxito o l’é stæto [ˈlana].
  • -ē- : a ē latìnn-a ascì a s’é avolûa in mòddo despægio into lìgure centrâle in confrónto a-e àree laterâli. Defæti, méntre into Zenéize gh’é o ditóngo -ej-, inte parlæ lìguri céntro-òcidentâli e òcidentâli (coscì, cómme inta rivêa de Levànte, co-î òrientâli) quésto o no l’é acapitòu. Prezénpio o latìn bibere o s’é evolûo in [ˈbeve] inte varietæ rispetivaménte a ponénte e levànte de Finâ e Monêgia, méntre into lìgure centrâle, co-o ditóngo da -ē-, gh’émmo [ˈbejve]. Da segnalâ ancón cómme inte l’àrea tra Arbénga e Finâ s’ascìste a-a conpàrsa, inte dötréi câxi specìfichi, do ditóngo da -ē-: particolarménte quésto o l’acàpita quànde quésta a l’é segoîa da-a -r- (ségge primâia che secondâia da-a -i-). Vedémmo defæti [ˈbeve] e [ˈmeze] ma ascì, co-a -r-, [ˈsei̯r̂a] e [ˈkandei̯ra].
  • -tr- : l’éxito inte sto câxo chi o l’é do tùtto particolâre de parlæ che apartêgnan a sto grùppo chi, co-o diventâ -r-, coscì cómme int parlæ padànn-e ò inta léngoa françéize. Defæti, prezénpio, se gh’aviâ l’evoluçión do latin pater in ['par̂e], in mòddo despægio da-o Zenéize ['poɛː] o da-e parlæ lìguri òcidentâli dónde, cómme into provensâ, o l’é diventòu ['pair̂e].

Pagine conlighæ

Nòtte

  1. Dæto stimòu in sciâ bâze da popolaçión de l'àrea interessâ (inclûza quélla de àree de tranxiçión) e do dæto ISTAT in sciâ difuxón de léngoe regionâli, in perçentoâle, a-o 2015
  2. Clasificaçión de Forner, 1980
  3. Forner, 1980, p. 458
  4. Toso, 2002
  5. O féodo formòu da quésti doî pàizi o l'è stæto defæti controlòu pe tànto ténpo da-i Marchéizi de Clavezànn-a, i quæ, tra i vàrri posediménti, êan scignôri de Ormêa ascì.
  6. (IT) Fiorenzo Toso, liguri, dialetti, in sce www.treccani.it. URL consultòu o 16 màrso 2021.
  7. Scrîta -ł- ascì
  8. A gh'è 'na fórma de intermêzo tra -λ- e -į-, ö sæ -ii̯-, a Soudàn.
  9. A Treccani çita prezénpio o spezìn, l'arbenganéize e o vintimigiôzo.

Bibliografîa

  • (DE) Günter Holtus, Michael Metzeltin e Christian Schmitt, Italienisch: Areallinguistik I. Ligurien, in Lexikon der Romanistischen Linguistik (Werner Forner), vol. 4, 1ª ed., M. Niemeyer, 1980, pp. 453-469, ISBN 3-484-50250-9.
  • (EN) Martin Maiden e M. Mair Parry, The Ligurian Dialects, in The Dialects of Italy, Lóndra, Routledge, 1995, pp. 245-252, ISBN 0-415-11104-8.
  • (IT) Fiorenzo Toso, Liguria, in I dialetti italiani. Storia, struttura, uso, Turin, M. Cortelazzo, UTET, 2002, pp. 196-225.
  • (IT) Giulia Petracco Sicardi, Fiorenzo Toso e Patrizia Cavallaro, Vocabolario delle parlate liguri, Zêna, Consulta Ligure, 1985-1992.
  • (ITEN) Davide Garassino, Michele Loporcaro e Stephan Schmid, La quantità vocalica in due dialetti della Liguria (PDF), in Fattori sociali e biologici nella variazione biologica, Pisa, 1º zenâ 2017, pp. 127-144. URL consultòu o 13 màrso 2021.
  • (LIJIT) Giacomo Accame e Giulia Petracco Sicardi, Dizionario pietrese, A Prïa, Tipolitografia "LA STAMPA", 1981.
  • (LIJIT) Gianni Nari, Dizionario del dialetto di Borgio, Sànn-a, Grafiche F.lli Spirito, 1984.
  • (LIJIT) Gianni Nari, Dizionario del dialetto di Verezzi, Bórxi Verézzi, Centro Storico Culturale di San Pietro, 1986.
  • (LIJIT) Santino Bruno Pezzuolo, Dizionario alassino, Arbenga, Ed. F.lli Stalla, 1989.
  • (LIJIT) Luigi Alonzo Bixio, Dizionario delle parlate finalesi, Finâ, Centro Storico del Finale, 2000.
  • (LIJIT) Gianni Nari, Dizionario del dialetto di Gorra e Olle, Inpéria, Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante, 2000.
  • (LIJIT) Angelo Gastaldi, Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese, Arbenga, Tipolitografia F.lli Stalla, 2009.