Valâ du Neva

Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganéize
Da Wikipedia
AR
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese, inta varietài d'Èrli
Valâ du Néva
A valà du Neva vista dau castellu de Süccaellu.jpg
A valâ du Neva vista dau castê de Sücca(r)ê
Divisione 1Flag of Liguria.svg Liguria
Flag of Piedmont.svg Piemonte
Divisione 2Provincia di Savona-Stemma.svg Sann-a
Provincia di Cuneo-Stemma.svg Cuneo
Divisione 3Garesce, Èrli, Castreveju, Sucarê, Cixan, Arbenga
StâtiItàlia Itàlia
Comunitæ montagnìnn-aCumunitài Muntana Ingàuna (1973-2008)
SciùmmeNéva
Cartògrafîa
Màppa da Vàlle

A valâ du Neva (Val Neva in italian) a l'è ina valâ ch'a se tröva inte l'entrutèra d'Arbenga, spartìa fra e pruvinse de Savuna (Lìgü(r)ia) e de Cuni (Piemunte), traversâ dau scciümme Néva e dai sò afluènti.

Geugrafìa e murfulugìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

E bàsse valàe du Néva e du Pennavaire

L'u(r)igine geulogica da valâ a se(r)éa da rintracià intu periudu Mesuzôicu, cu-u terén ch'u g'ha 'n u(r)igine de quârsu e e ròcche da 'n prufîlu elevâu, cun furme turtûse. Fan ecesiun in arcüni tràtti prée ciü veje, in gene(r)àle scistûse permu-carbunifé(r)e, dund'u se tröva u terén ciü mòllu e e zône de depresciun.[1]

Fa parte da valâ u teritò(r)iu di cumüi de Garesce (CN), Èrli, Castreveju, Sücca(r)ê, Cixan e Arbenga (SV), dund'u scciümme u cunfluìsce inte l'Aròscia furmandu a Sènta.

Munti[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'Àrpe, ai cunfin fra Castregiancu e Èrli, vista dau Castel'Èrmu

De seguitu in eléncu de prinsipali muntagne da vàlle, urdinàe in urdine de atéssa.

  • Rocca Barbena (1141 m)
  • Munte Lingu (1102 m)
  • Briccu Schenassu (1085 m)
  • L'Àrpe (1056 m)
  • L'Àrpe Ovest (1035 m)
  • Colla du Scravaiùn (814 m)
  • Pìssu Ce(r)ésa (714 m)

Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]

I Bàsci, Èrli, punte ruman in sciu turente Neva

Antighe e testimunianse da presènsa ümàna inte sta zôna lì, zà a partì dau tardu Pleistucén-inissiu Ulucén, difatti chi se se(r)éan stansiai grüppi de òmmi de Neanderthal, cumme testimuniàu dae resénti scuèrte de l'Arma Veiràna, in Èrli.[2]

Sutta ai Rumài, invece, nu restan trasse evidènti de insediamènti, püe se ghe sun pröve de culunisasiùn, cumme testimuniàu daa Necropuli d'Èrli, inta lucalitài de Cascina D'Aju, cumün de Castreveju.

Chi sun stàe ritruvàe arcüne tumbe risalènti au I seculu d.C., cun arnêxi de metàllu, se(r)àmica e veddru.

E tumbe, rinvegnüe dai abitanti e i cuntadin da frasiun, sun stàe poi stüdiàe dau prufesù Franco Amoretti de Impeia. Sti stüddi lì l'han permessu de catalugâ in tutale de növe sepurtüe, cuntenenti ascì de munête rumae, datàe a l'etài clâudia.[3]

Impurtante poi inti seculi sucescìvi cumme via de cumünicasiùn fra u Piemunte e a Lìgü(r)ia, a cuscì diccia via da sâ, survatüttu intu periudu medievale, cun u ridimensciunaméntu du puê in sciu mâ da sitài de Arbenga.[4]

Düante st'epuca lì, difatti, u ven fundàu u burgu de Castreveju, feudu di marchexi de Clavesana, sutta a l'antigu numme de Coedano.

Propiu pe l'impurtansa de stu feudu a valle a l'é(r)a ciamâ Vallis Cohedani.

A partì dau XIV seculu, pe(r)ò u cuménsa a pèrde impurtansa, pé a fundasiun, li vixin, du feudu de Sücca(r)ê, ch'u divènta u növu séntru du marchesau e u sciôrbe ascì i pusedimènti de stu burgu li.

Cu-u matrimôniu fra Enricu Du Carettu (ràmmu finalese) e Caterina Clavesana, fija du marchese, a rexidénsa di Del Carretto a divegne Castreveju, ma difatti u ròllu de capitâle u passa a Sücca(r)ê (1326-1335).

Da st'uniun li, i nascen trei fiji: Lazarìn, Carlu e Zanne. U segundu di trei se(r)à poi u capustipite du növu rammu da famija sücca(r)elese, a partì dau 1397.

Persunaggiu de riliêvu nasciüu intu periudu du Marchesàu a l'è Ilaria Du Carettu, spuzâ dau scignû de Lücca, Paulu Giuingi, inte l'annu 1403. A so figü(r)a a ven ascì ricurdâ da 'n impurtante mumentu füne(r)àiu, scurpìu da Jacupu da Quèrcia.[5]

Segue in periudu de espansciun ecunomica e terituriàle, ma ascì de forti cunflitti, survatüttu fra Zena e i Savoia, pe i dumini in sci teritòri de cunfin. Fra u 1625 e u 1631, particularmente interesante, scicumme che l'ànnu prìmma Utaviu du Carettu l'axêva decisu de vènde pàrte du feudu ai zenexi. I scuntri i se cunclüdden sulamènte intu 1631, ànnu du tratàu de Cherascu, ch'u sancisce a definitiva fìn du marchesàu, anéssu a a Repübbrica de Zena dùi ànni dòppu.

I paixi da valâ venan furtemente cuinvolti ascì inte vicende napuleoniche, tantu che a Còlla de San Benardu e u Scravaiùn l'e(r)an cunsciderài cumme punti strategici. St'ürtima pusisiun chi se demustra impurtantiscima cu-u scoppu de agi(r)à e difese piemuntexi, culucàe ciü a valle.

U generâle Massena, Divixunà(r)iu, s'e(r)a distìntu inte l'uperasiun che daa Rocca Barbena a prevedeva l'ataccu versu Bardenèi. Inte stu moddu lì se druvivan e pòrte pe l'ataccu versu a Còlla du Me(r)ögnu.[6]

Flòra e Fàuna[modìfica | modìfica wikitèsto]

Üna de specie de bestie ciü difüse du teritò(r)iu da vàlle e de zòne d'in gi(r)u u l'è u gàmbe(r)u de scciümme (Potambius Astacus)[7], mentre fra i uxelli ben presenti sun e rundini. Storica a vicènda de 'na scignu(r)a di Berriöi, in Èrli, ch'a s'è truvâ in ca' u nîu de ste rundini, apesu au fiu da lüxe. A ste li se azunzen pernìxi e farchi pelegrìn, assemme a âtre specie ciü picìne.[8] Inti boschi se trövan daini, craviöi, lêvri, lùvi e cinghiàli.

Poi ghe sun ascì i èrbui, cumme u nespu(r)u[9], fra e âtre ciànte, pe esempiu e u(r)amài rare Gensiana ligüstica o a Campanula sabàssia

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. (IT) vàrri, La piana di Albenga (7.3), in Guida d'Italia, Liguria, Milan, Touring Club Italiano, 1982, p. 434, ISBN 88-365-0009-9.
  2. Arma Veirana, Pigmenti di Cultura, in sce academia.edu. URL consultòu o 10 màzzo 2021.
  3. (LIJIT) Ernesto Ghione, Erli. Testimonianze tra storia e leggenda., Uvàda (Lisciandria), La Gazzetta Ligure, 1986.
  4. (IT) Ernesto Ghione, Erli. Testimonianze tra storia e leggenda., Uvàda (Lisciandria), La Gazzetta Ligure, 1986, pp. 46-48.
  5. (IT) Zuccarello turismo: I Del Carretto e la storia di Ilaria, in sce comunezuccarello.it. URL consultòu l'11 zùgno 2022.
  6. (LIJIT) Ernesto Ghione, Erli. Testimonianze tra storia e leggenda., Uvàda (Lisciandria), La Gazzetta Ligure, 1986.
  7. (LIJIT) Ernesto Ghione, Erli. Testimonianze tra storia e leggenda., Uvàda (Lisciandria), La Gazzetta Ligure, 1986, p. 79-80.
  8. (LIJIT) Ernesto Ghione, Erli. Testimonianze tra storia e leggenda., Uvàda (Lisciandria), La Gazzetta Ligure, 1986.
  9. (LIJIT) Ernesto Ghione, Erli. Testimonianze tra storia e leggenda., Uvàda (Lisciandria), La Gazzetta Ligure, 1986, p. 89.

Âtri prugetti[modìfica | modìfica wikitèsto]