Rivêa de Levànte

ZE	Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ

Màppa da Ligùria.

A Rivêa de Levànte a l'é a pàrte de còsta da Ligùria in sciô Mâ Lìgure, pe intrêgo conosciûa co-o nómme de Rivêa, ch'a s'esténde tra Zêna e a fôxe da Mâgra, no goæi distànte da-i confìn co-a Toscànn-a.

Giögrafîa

In tòcco da Rivêa a Pòrtovénere, co-e îzoe de l'arçipélago spezìn.

A Rivêa de Levànte a l'é a pàrte de còsta in sciô Mâ Lìgure conpréiza pe convençión tra-o pónto ciù a setentrión de sto mâ e a Górfo de Spézza, a levànte. Into detàggio a l'é conpréiza tra-a fôxe do torénte Cerûza, ch'o se càccia into mâ a Ôtri, into teritöio do comùn de Zêna, e, vèrso a Toscànn-a, a fôxe da Mâgra, into teritöio do comùn de Améggia. Pe cónto de 'na definiçión ciù antropològica, da-a Rivêa de Levànte se doviéiva levâ a porçión sott'a-o comùn de Zêna ma, a ògni mòddo, a gh'é tegnûa drénto in acòrdio a-a seu definiçión giögràfica.

Pe de ciù, a Rivêa de Levànte a se peu spartî inte de porçioìn che, da ponénte a levànte, són:

• Górfo Paradîzo: o corispónde a-a porçión de còsta conpréiza tra-o prìmmo comùn a levànte de Zêna, sàiva a dî Bogiàsco, e o Mónte de Pòrtofìn.
• Górfo do Tigùlio: o se spànde da-o Mónte de Pòrtofìn scìn a Séstri Levànte.
• Bâie do Levànte: pàrte da Rivêa conpréiza tra Séstri Levànte e o còu de Pónta Mésco.
• Çìnque Tære: región ch'a l'é serâ da Pónta Mésco, a ponénte, e da-a Parmæa, a levànte.
• Górfo de Spézza: dîto o Górfo di Poêti ascì, o l'é a porçión da Rivêa ciù a levànte de tùtti, da-a Parmæa a-a fôxe da Mâgra.

Còsta

Vìsta de Pónta Manæa.

Cómme into rèsto da Rivêa, into Levànte a còsta a l'é pi-â ciù pàrte èrta e iregolâ, bén che però a l'é rìcca de górfi e de câe. Inta Rivêa de Levànte se ghe peu atrovâ bén bén còi, che de spésso ségnan o confìn tra 'n pàize e l'âtro. Tra-i âtri, in órdine da ponénte vèrso levànte, gh'é i promontöi de Pónta de Canétte (Camóggi), Pónta Ciàppa (Camóggi), Pónta do Bùsego (Camóggi), Pónta do Béuggio (Camóggi), Pónta da Torétta (Camóggi), Pónta Carêga (Camóggi-Pòrtofìn), Pónta do Giàsso (Pòrtofìn), Pónta do Còu (Pòrtofìn), Pónta de l'Ourivêta (Pòrtofìn), Pónta Manæa (Séstri Levànte), Pónta Bàffe (Séstri Levànte), Pónta Monêgia (Monêgia), Pónta Bàggio (Monêgia), Pónta Apìcchi (a Framûa), Pónta di Màrmi (Bonasêua), Pónta de Mónte Gròsso (Bonasêua), Pónta da Madònna (Bonasêua), Pónta do Carlìn (Bonasêua), Pónta Gone (Bonasêua), Pónta Mésco (Lévanto-Monterósso), Pónta Vàgno (Rimazô), Pónta Castàgna (Rimazô), Pónta Pinêda (Rimazô), Pónta do Pèrsego (Pòrtovénere), Pónta da Castàgna (Pòrtovénere), Pónta Sànta Màia (Pòrtovénere), Pónta do Varignàn (Pòrtovénere), Pónta Sànta Terêza (Lèrxi), Pónta Galêa (Lèrxi), Pónta de Tregiàn (Lèrxi), Pónta Crövo (Améggia) e Pónta Giànca (Améggia).

Îzoe

E træ îzoe de l'arçipélago spezìn.

Inta Rivêa de Levànte s'atrêuva sôlo træ îzoe in sénso stréito, sàiva a dî quélle de l'arçipélago spezìn, ciù che di schéuggi bén bén ciù picìn. De ste îzoe, ghe n'é dôe che, a-a giornâ d'ancheu, no gh'àn de abitànti méntre in sciâ Parmæa ghe stà ancón de persónn-e. Into detàggio, e îzoe da Rivêa de Levànte són:

• A Parmæa (A Parmàia in spezìn): co-a seu estensción de 1,89 km² a l'é l'îzoa ciù grànde de tùtta a Ligùria. In sciâ Parmæa s'atrêuva vàrie fortificaçioìn, fæte tànto a-o ténpo di zenéixi che da-o régno de Sardégna pe protézze l'intrâ do Górfo de Spézza. Insémme a-e âtre îzoe de l'arçipélago spezìn, a Pòrtovénere e a-e Çìnque Tære a l'é consciderâ da l'UNESCO cómme un di patrimònni de l'umanitæ.
• O Tìn (O Tin in spezìn): o l'é grànde 0,13 km² e o s'atrêuva a ciù ò mêno çinqueçénto mêtri a meridión da Parmæa. Tra-e costruçioìn in sce st'îzoa gh'é 'n fâro do sécolo XIX, i rèsti de l'antîga abaçîa de Sàn Venério e de baterîe de diféiza costêa.
• O Tinétto (O Tinéto in spezìn): o l'é a ciù picìnn-a tra-e îzoe de l'arçipélago, co-in'estensción de apénn-a 6.000 m² e in'ertéssa de 18 mêtri in sciô livéllo do mâ. In sciâ seu çìmma gh'é i rèsti de de costruçioìn religiôze che remóntan a-o sécolo V.

Sciùmmi

A fôxe da Mâgra.

Pe-e caraterìstiche do teritöio da Ligùria, no gh'é goæi de córsci d'ægoa che móstran 'n regìmme perénne ò squæxi, conpréizo quélli inta Rivêa de Levànte. O sôlo torénte ch'o peu êse conscideròu cómme 'n sciùmme o l'é a Mâgra:

• A Mâgra: lónga ciù ò mêno 70 km, a l'é o sciùmme ciù inportànte da Ligùria tànto pe longhéssa che pe portâ d'ægoa a-a seu fôxe into Mâ Lìgure. A nàsce in Toscànn-a, into teritöio do comùn de Pontrémoli, e, arivâ inta Ligùria, a riçéive l'ægoa do seu afluénte ciù inportànte, sàiva a dî a Vâa, che pe cóntra a l'é o córso d'ægoa ciù lóngo (58 km) a corî do tùtto inta Ligùria

I âtri rién de 'na çèrta inportànsa gh'àn, inte tùtti i câxi, 'n regìmme da torénti e che dónca o càngia do bèllo, con di derlûi tra l'ötùnno e a primavéia e di méixi de sciughêa de stæ. I rién ciù inportànti che, da ponénte a levànte, finìscian into Mâ Lìgure són: a Cerûza (a Ôtri, pónto de separaçión tra-e dôe Rivêe), a Léia (a Ôtri), o Brànega (a Pra), a Voêna (tra Pra e Mortiòu), a Ciâvàgna (a Séstri Ponénte), a Ponçéivia (tra Cornigén e Sàn Pê d’Ænn-a), o Bezàgno (a-A Fôxe), o Récco (into comùn co-o mæximo nómme), o Boâte (a Sànta Margàita), l'Entélla (tra Ciâvai e Lavàgna), o Gròmolo (a Séstri Levànte), o Petrònio (a Rîva Trigôzo, Séstri Levànte) e a Mâgra (a Améggia).

Stöia

Antighitæ

Màppa da Regio IX Liguria.

A prezénsa de l'òmmo inta Rivêa de Levànte a remónta a di ténpi bén bén antîghi, cómme testimoniòu da-i ritrovaménti archiològichi fæti inta zöna, màscime inta Valàdda da Vâa, ciù che da-e coscì dîte stàtoe stêle.

E prìmme popolaçioìn conosciûe inte ste tære êan quélle di Lìguri Antîghi che, into detàggio, se spartîvan o Levànte tra-e seu tribù di Genuates (che stâvan inte bànde de Zêna), di Tigulli (inta ciù pàrte do Levànte, scìn a Framûa) e di Apuani (che s'atrovâvan into setentrión da Toscànn-a ma a l'estremitæ de levànte da Ligùria ascì). A ste tribù o l'é ligòu a fondaçión di prìmmi pàixi, ciù tàrdi ingrandîi da-i români, cómme l'oppidum do Castéllo (fòscia o prìmmo céntro de Zêna), Tigullia (d'ancheu Ciâvai) e Segesta Tigulliorum (Séstri Levànte). Sti teritöi són stæti conquistæ da-i români tra-o III e o II sécolo prìmma de Crìsto e, levòu i Apuani (ch'àn conbatûo cóntra a de gràn canpàgne militâri), a nêuva dominaçión a no l'é comensâ co-e àrme, a diferénsa de quànte o l'é acapitòu inta Rivêa de Ponénte. Defæti, za a-i ténpi da segónda goæra punìca, i Genuates, a diferénsa di Sabates, di Ingauni e di Intemelii, êan aleæ con Rómma contr'a-e armæ de Cartàgine.

Inte l'etæ romànn-a o Levànte, coscì cómme o rèsto da Ligùria, o l'é stæto a l'inprinçìppio conpréizo inta provìnsa da Gallia Cisalpina e, co-a rifórma vosciûa da l'inperatô Cézare Ougùsto in gîo a-o 7 d.C., inta Regio IX Liguria. A testimoniànsa ciù inportànte de l'época a l'é raprezentâ da-i rèsti da çitæ de Luna, vixìn a-o confìn co-a Toscànn-a, che, fondâ into 177 prìmma de Crìsto, a l'é stæta unn-a de çitæ ciù grénde da Ligùria scìnn-a do 1058, quand'a l'é stæta abandonâ do tùtto.

Etæ de Mêzo

A fortéssa de Sarzanéllo.

Co-a chéita de l'inpêro romàn l'àrea a l'é pasâ sott'a-o contròllo di ostrogöti ma, co-a goæra cóntra de sta popolaçión vosciûa da l'inpeatô Giustiniàn I, do 538 a l'é pasâ a l'Inpêro bizantìn. Scibén che, do 568, l'êa arivòu i longobàrdi, a Ligùria bizantìnn-a, a coscì dîta a Provincia Maritima Italorum, a l'à rexistîo a l'invaxón di bàrbari pe tòsto 'n âtro sécolo, tànto da êse conquistâ da ste génte sôlo che co-o rè Ròtari do 643, pe finî do 774 sott'a l'inpêro di Frànchi do Càrlo Màgno.

Pasòu i ànni ciù scûi da prìmma Etæ de Mêzo, quànde i pàixi da Rivêa én stæti sachezæ ciù vòtte da-i pirâti saracìn, pe garantî 'na mêgio òrganizaçión a-a diféiza de ste tære, o rè d'Itàlia Berengâio II d'Ivrêa, o gh'à dæto 'na nêuva spartiçión, con l'inàndio da nêuva màrca Oberténga ch'a crovîva o ciù tànto de sta Rivêa, levòu a seu estremitæ de levànte ch'a l'êa pe cóntra inta màrca de Tuscia.

Quànde che, de manimàn, l'outoritæ de l'inpeatô a l'é scentâ, a-o pòsto de ste dôe màrche o l'à comensòu a nàsce di lìberi comùn, che tra-i sécoli XII e XIII én chéiti sott'a l'infloénsa e o contròllo da Repùbrica de Zêna. Into detàggio, se peu aregordâ a fondaçión do bórgo de Pòrtovénere do 1113, l'acàtto de Lèrxi do 1152 e de tære de Spézza into mæximo perîodo, ciù che a sotomisción de Rapàllo do 1229. Pe cóntra, o l'é stæto ciù conbatûo o domìnio de Sarzànn-a, finîa a Zêna sôlo quànde, do 1496, l'infloénsa da Scignorîa di Medici a l'é stæta scaciâ do tùtto.

Etæ modèrna e contenporània

Màppa di circondâi de Ciâvai e do Levànte fæta a l'in gîo do 1868.

A Rivêa de Levànte a l'é restâ pe di sécoli sott'a-a Repùbrica de Zêna, vegnìndone interesâ inte quélli ténpi da l'invaxón di oustrìachi do 1746 e da de âtre da pàrte di piemontéixi.

Co-a rivoluçión françéize e a coscì dîta goæra da prìmma coaliçión, do 1797 o l'é chéito a Repùbrica aristocràtica e o l'é stæto inandiòu a nêuva Repùbrica Lìgure. Co-a repùbrica giacobìnn-a o s'é mìsso in pê 'n'òrganizaçión ciù modèrna do teritöio, co-a sopresción di antîghi féodi e l'instituçión de di dipartiménti. Into detàggio, o Levànte o l'é stæto spartîo inti çìnque dipartiménti do Bezàgno, do Górfo do Tigùlio, de l'Entélla, da Vâa e do Górfo de Spézza. Do 1805 a Ligùria a l'é però finîa inte l'inpêro françéize, dond'a l'é restâ pe tànto ch'o no l'é chéito do 1814, co-a Rivêa de Levànte ch'a l'êa spartîa tra-i dipartiménti de Zêna, ch'o finîva a levànte con Récco, e di Apenìn.

Do 1815, pasòu a cùrta existénsa da Repùbrica Zenéize, pe-e decixoìn do Congrèsso de Viénna a Rivêa de Levànte a l'é stæta consegnâ a-o Régno de Sardégna insémme a-o rèsto da Ligùria, dond'a l'é stæta scistemâ inta nêuva provìnsa de Zêna. Da sta provìnsa, do 1927, o l'é stæto destacòu o circondâio do Levànte pe creâ a nêuva provìnsa de Spézza, ch'a conprendéiva cómme ancheu i pàixi de Maisànn-a e de Vàize da-o circondâio de Ciâvai, ciù che quélli de Càlice e da Rochétta (da-o circondâio de Màssa) ascì.

Pòsti de interèsse

Architetûe religiôze

• 
  A catedrâle de Zêna
• 
  Ciâvai, a catedrâle de Nòstra Scignôa de l'Òrto
• 
  A concatedrâle de Sarzànn-a
• 
  Brignæ, a concatedrâle di Sànti Pê, Loénso e Conbàn

Da-o pónto de vìsta da Gêxa catòlica, i pàixi da Rivêa de Levànte són conpréixi inta región eclesiàstica Ligùria e, in particolâ, inte træ diòcexi de Zêna (da Zêna a Camóggi), de Ciâvai (da Pòrtofìn a Monêgia) e de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ (ch'a coincìdde co-a provìnsa de Spézza). E gêxe ciù inportànti, e catedrâle de ste diòcexi, són:

• Catedrâle de Sàn Loénso: a l'é a catedrâle de l'arçidiòcexi de Zêna, mìssa into céntro stòrico da çitæ, co-a seu costruçión a l'é comensâ into sécolo XI a-o pòsto de 'na gêxa ciù antîga, pe êse consacrâ do 1118 da-o Pàppa Gelasio II. A costruçión da catedrâle a l'é anæta avànti pe tànto ténpo, pe finî sôlo into Trexénto, fæto ch'o móstra perché a l'à di eleménti tànto into stîle romànico che gòtico.
• Catedrâle de Nòstra Scignôa de l'Òrto: a Ciâvai, a l'é stæta tiâ sciù tra-o 1613 e o 1633 e, a-i 3 de lùggio do 1907, a l'é a stæta elevâ a catedrâle da diòcexi de Ciâvai. Da-a ricostruçión fæta tra-i sécoli XIX e XX a l'à pigiòu o seu stîle neoclàscico.
• Catedrâle de Crìsto Rè: a s'atrêuva a Spézza e a l'é 'na costruçión bén bén ciù modèrna, realizâ tra-o 1956 e o 1975 segóndo o stîle raçionalìsta. A-a giornâ d'ancheu a l'é vegnûa a sêde vescovîle da diòcexi de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ.
• Concatedrâle de Sànta Màia Sónta: a Sarzànn-a, a l'é unn-a de dôe concatedrâle da diòcexi de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ. A seu costruçión a l'é comensâ do 1204 e, pe tànto ch'a l'é stæta finîa sôlo che do Seteçénto, a móstra 'n insémme de eleménti romànichi, gòtichi e baròcchi, che ne vêgnan da ingrandiménti e travàggi fæti into gùsto de etæ che pasâvan.
• Concatedrâle di Sànti Pê, Loénso e Conbàn: a l'é 'na gêxa do sécolo XII ch'a s'atrêuva into pàize de Brignæ. A l'é stæta inandiâ segóndo o stîle romànico ma, ciù tàrdi, a l'é stæta interesâ da di travàggi de gùsto baròcco; a l'é l'âtra concatedrâle da diòcexi insémme a quélla de Sarzànn-a.

Architetûe civîli

• 
  E tèrme da vìlla de Bócca de Mâgra
• 
  Vìsta da vìlla do Varignàn

• Vìlle romànn-e do Varignàn e de Bócca de Mâgra: én de vìlle romànn-e do I sécolo prìmma de Crìsto che s'atrêuvan, rispetivaménte, inti comùn de Pòrtovénere e de Améggia.

Architetûe militâri

• 
  Vìsta do castéllo de Rapàllo
• 
  O castéllo di Döia a Pòrtovénere
• 
  Vìsta do castéllo de Lèrxi
• 
  Castéllo Sàn Zòrzo de Spézza
• 
  A fortéssa de Sarzanéllo
• 
  A fortéssa de Firmafêde

• Castéllo de Rapàllo: o l'é o scìnbolo da çitæ de Rapàllo, co-a seu costruçión ch'a remónta a-o sécolo XVI, fæta pi-â necescitæ d'avardâ o pàize da-i atàcchi di pirâti saracìn.
• Castéllo de Pòrtovénere: o l'é stæto costroîo pi-â prìmma vòtta da-i zenéixi, do 1161, sùbito dòppo a fondaçión do pàize. A ògni mòddo, o castéllo o l'é stæto ingrandîo ciù vòtte, pe pigiâ coscì a seu fórma d'ancheu, into sécolo XVII.
• Castéllo de Lèrxi: fabricòu a partî da-o 1152 in sce 'n promontöio ch'o l'avàrda a bâia ch'a gh'é sótta, o seu contròllo o l'é stæto conbatûo ciù vòtte tra-i zenéixi e i pizén. A seu fórma d'ancheu a ne vêgne da-o sécolo XVI e, into detàggio, da-o 1555, quànde són finîi i travàggi pe ingrandîlo.
• Castéllo Sàn Zòrzo: fortificaçión prinçipâ de Spézza a-i ténpi da Repùbrica de Zêna, a remónta a l'ànno 1371, vegnìndone da-a ricostruçión de 'n castéllo ciù antîgo da prìmma Etæ de Mêzo. A-a giornâ d’ancheu o l'é a sêde do Musêo cìvico archiològico "Ubaldo Formentini".
• Fortéssa de Sarzanéllo: a l'é 'na fortificaçión inponénte scitoâ inta localitæ de Sarzànn-a co-o mæximo nómme e che, insémme a-a Fortéssa de Firmafêde, a formâva o scistêma de diféiza da çitæ. A seu costruçión a l'é stæta comensâ da-i Medici inti àni da dominaçión toscànn-a, pe êse finîa da-i zenéixi inti sécoli de dòppo.

Musêi

L'arsenâ de Spézza, sêde do musêo ténico navâle.

• Cìvico Musêo mainâ "Gio Bono Ferrari": a Camóggi
• Sâla Archiològica: a Camóggi
• Musêo do pisétto: a Rapàllo
• Musêo diocezàn d'àrte sâcra: a Ciâvai
• Musêo stòrico do risorgiménto: a Ciâvai
• Musêo archiològico de Ciâvai
• Musêo geopaleontològico: a Lèrxi
• Musêo ténico navâle: a Spézza
• Musêo diocezàn: a Spézza
• Musêo naçionâle traspòrti: a Spézza
• Musêo cìvico archiològico "Ubaldo Formentini": a Spézza
• Céntro d'àrte modèrna e contenporània: a Spézza
• Palasìnn-a de àrte "Lucio Roberto Rosaia": a Spézza
• Musêo diocezàn: a Sarzànn-a
• Musêo archiològico naçionâle de Lûni

Âtro

• Çìnque Tære: e Çìnque Tære són unn-a de destinaçioìn pe-i turìsti ciù avoxæ e apresæ a livéllo italiàn e internaçionâle e, da-o 1997, én stæte diciaræ cómme patrimònio de l'umanitæ da l'UNESCO insémme a Pòrtovénere e-e îzoe de l'arçipélago spezìn.
• Pòrtofìn: sto pàize o l'é 'n'âtra destinaçión turìstica de livéllo internaçionâle inta Rivêa de Levànte.
• Rèsti da çitæ de Luna: a-o confìn co-a Toscànn-a, o l'é o pàrco archiològîco ciù grànde de tùtta a región.
• Canposànto de Cafàggio: o l'é in antîgo çimitêio do sécolo IV prìmma de Crìsto, ch'o l'êa adêuviòu za da-i Apuani, ch'o no raprezénta unn-a de testimoniànse ciù inportànti.
• Vîa de l'Amô: fòscia o camìn ciù avoxòu de Çìnque Tære, o lîga Rimazô con Manaròlla.
• Sentê celestìn: âtro sentê inportànte inte Çìnque Tære, ch'o ne lîga insémme tùtti i seu pàixi.

Anbiénte

Flöra

Vìsta da Parmæa tra-a màccia mediterània. Tra-e vàrie ciànte se pêuan riconósce 'n ezenplâre d'eofòrbia arbòrea (a sx) e di pìn marìtimi (a dx).

A flöra ch'a se peu atrêuvâ lóngo a Rivêa, tànto a Ponénte che a Levànte, a l'é pò-u ciù de tîpo mediterànio, scibén che gh'é stæto portòu da l'òmmo tànte âtre spêce, ciù che-e ciànte domèsteghe prezénti da sécoli inta zöna cómme o castàgno, o pìn domèstego e l'oîvo. Tra-e ciànte coltivæ, l'é difûzo sorviatùtto i oîvi, i èrboi da frûta e a vìgna, e, ciù de ræo, i agrùmmi, sorviatùtto limoìn.

A flöra òriginâia da fàscia costêa, mêno difûza pe caxón da fòrte urbanizaçión da Rivêa, a l'é formâ da ciànte tìpiche da màccia mediterània cómme e zenèstre, o latèrno, o lentìsco, o mortìn, l'armón e l'èrxo, èrbo che into pasòu o formâva de grénde forèste ch'anâvan da-a còsta scìnn-a 600-700 m in sciô livéllo do mâ. Ciù de ræo gh'é de asociaçioìn vegetâli, prezénti sorviatùtto inti pòsti ciù câdi e arsoîi, formæ da l'olivàstro (a variêtæ sarvæga de l'oîvo) ò da-o caróbbo, che de vòtte s'atrêuvan asociæ a l'eofòrbia arbòrea. Tra-i arbùsti e-e aromàtiche gh'é o tùmou, l'öféuggio e o romanìn, ciànte che, insémme a âtri arbùsti, són a sôla vegetaçión di pòsti ciù ventôxi, fæto ch'o pòrta a-o svilùppo da coscì dîta garîga, 'n tîpo de màccia mediterània caraterizòu da-a fàrta de ciànte a âto fùsto. Inta fàscia costêa e quélla de prìmme colìnn-e i èrboi ciù comùn són sorviatùtto o pìn marìtimo e, ciù de ræo, o pìn d'Aléppo ascì.

A ògni mòddo, conscideròu o fòrte inpàtto de l'òmmo inti pòsti ciù vixìn a-o mâ, inta fàscia costêa se peu atrovâ vàrie spêce de ciànte òrnamentâli inportæ, a partî da-o sécolo XIX, da-o Nordàfrica e da-e regioìn sub-tropicâli de América setentrionâle, Àzia e Òceània. Prezénpio, se peu aregordâ e spêce de pàrme, màscime quélla da dàtai e a pàrma de Canàie. Âtre ciànte arivæ de fêua e comùn a-a giornâ d'ancheu inta Rivêa són a magnòlia, òriginâia de l'Àzia, e o fîgo d'Ìndia, ch'o vêgne da-o Méscico.

Fàona

Dôe ezenplâri de rondanìnn-a a Vernàssa.

A fàona da fàscia costêa, scibén ch'a patìsce 'na fòrte presción da-e ativitæ de l'òmmo, a prezénta ancón 'na çèrta variàbilitæ, con de béstie ànche endémiche da zöna.

Tra-e spêce ciù comùn gh'é sorviatùtto i öxélli cómme o mèrlo, o frengoéllo, a sîa e o pecétto, prezénti co-in gràn nùmero di ezenplâri, ciù che i öchìn de mâ e i cónbi. Âtri öxélli són a pàsoa solitâia, l'éuggiochéutto, a sterpassolinn-a, o picónso, o pitaformîgoe, o cùcco e o coarosön. Gh'é de spêce d'öxélli da rapìnn-a ascì, ségge da néutte (cómme l'alochétto, a çivétta, a barbanèlla, l'alòcco, a tésta de gàtto e o dûgo) che da giórno (cómme l'àgogia, l'àgogia néigra, o farchétto, o nìbio e o fàrco).

Tra i anfìbbi un di ciù caraterìstici o l'é o scilvèstro, Salamandra salamandra, néigro e a màcce giâne, béstia ch'a se peu atrovâ sorviatùtto inte gròtte e inti pòsti ùmidi.

Àree naturâli

O Promontöio de Pòrtofìn vìsto da-o spàçio. A seu pàrte de meridión a l'é conpréiza into pàrco naturâle co-o mæximo nómme.

O sciùmme Vâa in corispondénsa de l'antîgo pónte romàn. O se tràtta do sôlo habitat lóngo 'n sciùmme da Ligùria a êse restòu a-o seu stâto òriginâle.

Inta Rivêa de Levànte són stæte creæ træ risèrve naturâli da pàrte da región Ligùria, a-e quæ o va azónto o pàrco naçionâle de Çìnque Tære. Co-a creaçión da pàrte de l'Unión Eoropêa do progètto Natûa 2000 a l'é stæta creâ 'n'inportànte ræ de Scîti d'Interèsse Comunitâio, a quæ a l'inclùdde e zöne ciù rìcche de biodiverscitæ.

• Pàrco naçionâle de Çìnque Tære
• Pàrco naturâle regionâle de Pòrtovénere (SIC ascì)
• Pàrco naturâle regionâle de Móntemarçéllo-Mâgra-Vâa (SIC ascì)
• Pàrco naturâle regionâle de Pòrtofìn (SIC ascì)
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Mónte Fàsce
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Tôre Quéssi
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Pinæa - Erxéllo de Ciâvai
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Riàn Tuia - Montalêgro
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Fôxe e córso do sciùmme Entélla
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Pónta Bàffe - Pónta Monêgia - Vàl Petrònio
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Pónta Manæa
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Rócche de Sànta Nétta - Vàlle do Fîgo
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Déiva - Bràcco - Prîa de Vàsca - Mêua
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Guaitarola
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Mónte Særo
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Pónta Mesco
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Còsta de Bonasêua - Framûa
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Còsta Rimazô - Monterósso
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Ciànn-a da Mâgra
• Scîto d'Interèsse Comunitâio O Tìn-O Tinétto
• Scîto d'Interèsse Comunitâio A Parmæa
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Móntemarçéllo
• Scîto d'Interèsse Comunitâio Còsta de Maralónga

Economîa

Primâio

De fàsce coltivæ inte Çìnque Tære, co-o pàize de Manaròlla de darê.

Ciù chò-u turìsmo, l'ativitæ econòmica ciù inportànte da Rivêa de Levànte, coscì cómme into rèsto da Ligùria, a l'é stæta de lóngo l'agricoltûa. O seu teritöio, bén açidentòu, o l'à dæto 'n gràn sponción a-o difóndise de coltivaçioìn in scê rîve di mónti, ch'én stæte dónca arangiæ pe mêzo de fàsce.

Into detàggio, pe inportànsa o seu aregordâ a coltivaçión de oîve, màscime inta zöna tra Lavàgna e Monêgia, di òrtàggi e, sorviatùtto, de vàrie vìgne tìpiche de ste tære. Tra-e variêtæ tradiçionâli gh'é o bòsco, l'ûga gianchétta, a gianchétta zenéize e o vermentìn, tùtte de vìgne a grànn-a giànca, ma o gh'é coltivòu de variêtæ a grànn-a néigra ascì, cómme o sangiovéize, o çêxìn e o canaiô.

Secondâio

L'ativitæ industriâle inta Rivêa a no l'é mâi stæta goæi svilupâ, co-e pöche inpréize che gh'àn de sêde che s'én specializæ màscime inte costruçioìn navâli e inta mecànica. Tra-i âtri se peu aregordâ i cantê OTO Melara de Spézza, de propiêtæ da Leonardo, e quélli do Mugiàn e de Rîva Trigôzo, de propiêtæ de Fincantieri.

Pe cóntra, o gh'à de òrìgine bén bén ciù antîghe l'ativitæ inte minêe pe câvaghe e ciàppe, che into pasòu êan bén spantegæ a l'in gîo de Lavàgna scibén che, a-a giornâ d’ancheu, e minêe da Fontànn-a Bónn-a én vegnûe e ciù inportànti.

Pi-â produçión d'energîa elétrica, ciù che de pâe mesciæ da-a fòrsa do vénto ch'én stæte tiæ sciù in scî brìcchi, into górfo de Spézza o s'atrêuva 'n grànde inpiànto pe trasformâ o GNL inta seu fórma gasôza, o coscì dîto o rigasificatô de Panigaglia.

Tersiâio

A-a giornâ d’ancheu, unn-a de ativitæ econòmiche de prìmmo cónto pi-â Rivêa de Levànte a l'é quélla ligâ a-o turìsmo, tànto de italién che de vixitatoî internaçionâli, tiæ inta región da-o seu clìmma e da-e belésse da natûa che se gh'atrêuvan. A ciù pàrte di moviménti di turìsti a l'é ligâ a-e seu ciàzze e, in generâle, a-a còsta ma, a ògni mòddo, gh'é de ativitæ inportànti ligæ a-e escurscioìn pe-i bòschi e a-e manifestaçioìn colturâli ascì.

Comunicaçioìn

Stràdde

O pónte de l'A12 ch'o l'atravèrsa a canâ de Söi.

A Rivêa de Levànte a l'é ligâ a-e regioìn vixìnn-e da-e outostràdde chi aprêuvo:

• A12: conosciûa pe comùn cómme l'Outostràdda Azùrra, a l'é a outostràdda prinçipâ da Rivêa de Levànte. A va d'inti confìn co-a Toscànn-a (vegnìndone da Pîza) scìn a Zêna, pe 'na longhéssa de 210 km inte tùtto e 11 cazélli into teritöio da Ligùria, a-o servìçio da ciù pàrte de localitæ in sciô mâ.
• A15: dîta "Autocamionale della Cisa" ascì, a se lîga a l'A12 in corispondénsa de Spézza e a permétte d'arivâ inta Rivêa pe chi o ne vêgne da-a Cianûa Padànn-a e, in particolâ, da Pàrma.
• A7: dîta a "Seravàlle", a l'é l'outostràdda ch'a permétte d'arivâ in tùtte dôe e Rivêe pe chi o ne vêgne sorviatùtto da-a valàdda da Scréivia e da-a Lonbardîa.

Tra e stràdde d'âtro génere, a ciù inportànte da región a l'é de lóngo a SS1 Aurelia, ch'a travèrsa tùtta a Rivêa da levànte a ponénte. E âtre stràdde che, partindo da l'Aurelia, vàn vèrso i brìcchi, e dónca into Piemónte, inte l'Emìlia Romàgna e inta Toscànn-a, són:

• SS35: a l'é stràdda ch'a pàssa pe-i Zôvi, ch'a ghe mónta anàndo aprêuvo pi-â ciù pàrte a-o mæximo camìn de l'outostràdda A7, a-o mànco scìn a Poseu.
• SS45: dîta pe comùn a stràdda da Valâ do Trébia, a pàrte da Zêna, da-o quartê de Strùppa, e a l'arîva a Piaxénsa, pasòu ciù ò mêno 120 km.
• SS586: ò stràdda da Valâ de l'Àveto, insémme a-a SS225 (ch'a va da Ciâvai a Caràsco) a lîga a Rivêa con l'Emìlia, pe arivâ a Piaxénsa.
• SS26: a l'é a stràdda ch'a lîga l'estremitæ de levànte da Ligùria co-a Cianûa Padànn-a, pasàndo pò-u pàsso da Cîza co-in percórso scìmile a quéllo de l'A15.

Ferovîe

Lóngo a Rivêa de Levànte, ciù che a SS1 e a A12, a côre ànche a lìnia feroviària Zêna-Pîza, fæta tra-o 1861 e o 1874 pe ligâ a Ligùria co-a Toscànn-a.

Da-a Zêna-Pîza se deràmman âtre dôe lìnie feroviàrie che lîgan o mâ co-a Cianûa Padànn-a, sàiva a dî a Milàn-Zêna, tra-a Lonbardîa e a Ligùria, e a ferovîa Pàrma-Spézza, dîta a "Pontremoléize" ascì, che pasàndo pi-â valàdda da Mâgra a lîga ste dôe çitæ.

Pòrti

O pòrto de Sànta Margàita.

Vìsto do pòrto de Rapàllo.

O pòrto turìstico de Lavàgna.

Inta Rivêa de Levànte s'atrêuva l'inportànte pòrto de Spézza, pàrte de l'Aotoritæ de Scistêma Portoâle do Mâ Lìgure de Levànte insémme a-o pòrto de Caræa, atresòu pi-â movimentaçión tànto de mèrçe che de pasagê, ciù che êse 'na bâze da Marìnn-a Militâre.

Ciù che i pòrti comerciâli, inta Rivêa se peu atrovâ bén bén de pòrti turìstichi pe l'òrmézzo de inbarcaçioìn da dipòrto. In particolâ, in órdine pe nùmero de pòsti bàrca a dispoxiçión, gh'é i pónti d’ormézzo de:

Nòmme do pòrto	Comùn	Pòsti	Max l.o.a	Redòssi	Traverscîe
Pòrtixeu de Lèrxi	Lèrxi	1.600	14 m	-	-
Pòrto de Lavàgna	Lavàgna	1.509	51 m	Gregâ, Levànte e Mainàsso	Oustrâle
Pòrto Mirabello	Spézza	1.100	135 m	Da tùtti i quadrànti	Mainàsso
Pòrto de Sànta Margàita	Sànta Margàita	600	60 m	Meistrâ	Mainàsso e Lebéccio
Pòrto Lotti	Spézza	534	180 m	Da tùtti i quadrànti	Lebéccio
Mænn-a de Zêna Ariopòrto	Zêna	500	130 m	-	Tramontànn-a
Pòrto pùblico comunâle de Rapàllo	Rapàllo	500	12 m	Gregâ, Levànte e Mainàsso	Meistrâ
Pòrto de Lévanto	Lévanto	460	8 m	Tramontànn-a, Gregâ e Levànte	Oustrâle, Lebéccio e Ponénte
Mænn-a de Ciâvai	Ciâvai	459	25 m	Da tùtti i quadrànti	Lebéccio
Pòrto Carlo Riva	Rapàllo	400	42 m	Tramontànn-a e Meistrâ	Ponénte
Pòrtixeu Dùcca di Abrùssi	Zêna	380	25 m	Gregâ	Oustrâle
Pòrto Antîgo - Mænn-a da Fêa	Zêna	305	90 m	Da tùtti i quadrànti	Levànte (limitæ)
Mænn-a do Pòrto Antîgo	Zêna	270	75 m	-	Tramontànn-a
Mænn-a de Pòrtofìn	Pòrtofìn	260	60 m	Meistrâ	Gregâ
Pòrtixeu de Bócca de Mâgra	Améggia	256	30 m	-	Lebéccio
Mænn-a do Fezàn	Pòrtovénere	250	28 m	Mainàsso, Lebéccio e Meistrâ	Gregâ
Mænn-a do Meu Vêgio	Zêna	160	90 m	-	Tramontànn-a
Pòrto de Séstri Levànte	Séstri Levànte	150	20 m	Ponénte	Gregâ e Tramontànn-a
Pòrto Antîga Conpagnîa da Véia	Améggia	90	20 m	-	-
Mænn-a do Pónte	Améggia	85	22 m	-	-
Dàrsena Ar-Nav	Améggia	75	30 m	-	Meistrâ
Cecar Nautica	Zêna	54	12 m	Oustrâle	Tramontànn-a
Pòrto de Sàn Frutôzo	Camóggi	37	24 m	Lebéccio	Meistrâ e Ponénte
Pòrto de Pòrtovénere	Pòrtovénere	32	50 m	-	Gregâ e Tramontànn-a
Pòrto de Vernàssa	Vernàssa	15	10 m	Tramontànn-a, Gregâ e Levànte	Oustrâle, Lebéccio e Ponénte
Pòrto de Gràçie	Pòrtovénere	14	70 m	-	Gregâ e Tramontànn-a
Pòrto Carolìnn-a	Lèrxi	-	15 m	-	-

Ariopòrti

Inta Rivêa de Levànte, bén ch'o no ségge goæi trafegòu, gh'é 'n ariopòrto ascì, scitoòu into teritöio do comùn de Sarzànn-a. L'ariopòrto de Sarzànn-a-Lûni o l'é nasciûo do 1918 cómme 'n inpiànto militâre ma, a-a giornâ d'ancheu, o l'é a sêde de 'n arioclub civîle ascì, ch'o ghe inàndia de ativitæ cómme córsci de xêuo e de paracadutìsmo.

Comùn

Vìsta da l'aéreo de Lavàgna.

Vìsta da l'aéreo do Górfo de Spézza.

Vìsta da l'aéreo de Pòrtovénere.

In sciô Mâ Lìgure, lóngo a Rivêa de Levànte, s'avànsa 26 comùn, pàrte de dôe provìnse diferénti. Inte l'órdine, da Zêna vèrso levànte, gh'é:

Nùmero	Pàize	Provìnsa	Popolaçión (31/03/2024)	Superfìcce (km2)
1	Zêna	Zena	562.143	240,29
2	Bogiàsco	Zena	4.309	4,42
3	Céive	Zena	2.402	3,56
4	Söi	Zena	3.977	13,07
5	Récco	Zena	9.323	9,77
6	Camóggi	Zena	4.901	10,07
7	Pòrtofìn	Zena	364	2,53
8	Sànta Margàita	Zena	8.417	10,04
9	Rapàllo	Zena	29.455	33,61
10	Zoâgi	Zena	2.366	7,79
11	Ciâvai	Zena	27.412	12,23
12	Lavàgna	Zena	12.320	13,88
13	Séstri Levànte	Zena	17.259	33,62
14	Monêgia	Zena	2.508	15,61
15	Déiva	Spèza	1.286	14,09
16	Framûa	Spèza	558	19,26
17	Bonasêua	Spèza	779	9,19
18	Lévanto	Spèza	5.089	36,81
19	Monterósso	Spèza	1.323	10,94
20	Vernàssa	Spèza	709	12,30
21	Rimazô	Spèza	1.312	10,27
22	Pòrtovénere	Spèza	3.229	7,66
23	Spézza	Spèza	92.619	51,39
24	Lèrxi	Spèza	9.360	16,01
25	Améggia	Spèza	4.270	14,17
26	Sarzànn-a	Spèza	21.756	34,52

Nòtte

Contròllo de outoritæ	VIAF (EN) 235524616 · GND (DE) 4117045-3