Rivêa de Ponénte

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

Màppa da Ligùria.

«ivee,
basta pochi stocchi d'erbaspaa
penduli da 'na liggia
isce-o delirio do mâ
o doe camelie fute
inti giardin deserti,
e un eucalipto biondo ch'o se bolle
tra foi e matti xoeui
inta luxe[...]»

(da Rivêe de Eogénio Montâ)

A Rivêa de Ponénte a l'è a pàrte de còsta da Ligùria, che inta sò totalitæ a l'è ciamâ senpliceménte Rivêa, ch'a va da Zêna scìnn-a pöco óltre o confìn françéize, in proscimitæ da çitæ de Vintimìggia.

Giögrafîa fìxica[modìfica | modìfica wikitèsto]

Vìsta panoràmica da-o Còu da Crâvasóppa (Finâ) do górfo de Lêua e, ciù lontàn, da ciànn-a d'Arbénga e de l'Îzoa Galinæa.

A Rivêa de Ponénte a l'è a pàrte de còsta in sciô Mâ Lìgure conpréiza pe convençión tra-o pónto ciù setentrionâle de quésto mâ e a sò fìn vèrso òvest. In particolâ a l'è dónca conpréiza tra-a fôxe do torénte Cerûza, ch'o se caciâ into mâ a l'altéssa da localitæ de Ôtri, ancón into teritöio do comùn de Zêna, e, in Frànsa, o promontöio de Cap Martìn, ciù ò mêno 5 chilòmetri a òvest do pàize de Mentón, into teritöio do comùn da Ròcca.

Pe de ciù, a Rivêa de Ponénte a l'è convençionalménte divîza inte dôe pàrte:

Còsta[modìfica | modìfica wikitèsto]

A còsta da Rivêa de Ponénte a l'è, cómme o rèsto da Rivêa lìgure, pe-a ciù pàrte âta e giasciugâ ma a ògni mòddo in mezûa bén bén minô da pàrte de Levànte. Defæti a prezenta vàrri górfi e insenatûe con de mænn-e, gràçie a l'intervénto umâno ascì, abàsta grénde. Inta Rivêa de Ponénte sòn conpréizi vàrri còi, i quæ de spésso segnan o confìn tra i vàrri comuîn. Tra quésti gh'è prezénpio, in órdine da Zêna vèrso òvest, i segoénti: o Còu Sàn Martìn (a Rensén), Pónta de l'Órmo (a Çélle), Pónta da Madonétta (Çélle), Còu de Voæ (con fâro, a Voæ), Pónta Predani (a Berzézzi), Pónta do Maiolo (a Berzézzi), Còu Nöi (a Nöi), Pónta Crénn-a (a Finâ), Còu Sàn Donòu (a Finâ), Còu da Crâvasóppa (a Finâ), Còu d'Anzio (a Borghétto), Còu Lena (Arbénga), Pónta Moénn-a (a Aràsce), Còu de Méie (con fâro, a Leighéuia), Còu Mimôza (a Andöra), Còu Berta (a Diàn), Còu Vèrde (ò Pónta de l'Àrma, con fâro, a Àrma de Tàggia), Còu Néigro (a Sanrémmo), Còu Sànt'Anpêgi (a Bordighêa), Còu Mórtora (a Vintimìggia) e Cap Martìn (a Ròcca).

Îzoe[modìfica | modìfica wikitèsto]

Magnifying glass icon mgx2.svgO mæximo argoménto in detàggio: Ìsua Gainâa e Ìsua de Berzezzi.

Lóngo a Rivêa de Ponénte se trêuvan sôlo dôe îzoe prinçipæ, ciù quàrche schéuggio de picìnn-e dimenscioîn, òscîa l'Îzoa Galinæa e l'Îzoa de Berzézzi, l’ina e l’âtra atoalménte dizabitæ scibén che prezentan vàrrie costruçioîn.

  • Îzoa Galinæa: a se trêuva ciù ò mêno in chilòmetro e mêzo lónxi da-a còsta de Arbénga e, co-în'estensción de 0,21 km² a l'è a segónda îzoa da Ligùria pe grandéssa, dòppo l'Îzoa Parmæa. A l'è conpréiza inta risèrva naturâle regionâle da-o mæximo nómme[1].
  • Îzoa de Berzézzi: a segónda ciù grànde îzoa da Rivêa de Ponénte, a l'è a quàrta da Ligùria pe estensción co-în'àrea de ciù ò mêno 0,03 km². Scitoâ davànti a-o còu tra Nöi e Berzézzi (a Pónta do Maiolo) ànche lê a l'è inclûza inte 'na risèrva naturâle regionâle, òscîa a risèrva naturâle de Îzoa de Berzézzi - Pónta Predani[2].

Sciùmmi[modìfica | modìfica wikitèsto]

O pónto da confloénsa di torénti Aróscia e Nêva.

Dæte e caraterìstiche morfològiche do teritöio lìgure sòn davéi pöchi i córsi d'ægoa a avéi 'n regìmme squæxi perénne, con quélli da Rivêa de Ponénte che no fan eceçión. I doî torénti prinçipæ, che se pêuan consciderâ di sciùmmi ascì, sòn o Röia e o Çénta:

I âtri rién de 'na çèrta inportànsa àn in tùtti i câxi 'n regìmme da torénti e dónca estremaménte variàbile, con fòrti pìnn-e tra l'ötùnno e a primavéia e vàrri méizi de sécca de stæ. I prinçipæ rién che, da Zêna vèrso òvest, sfocian into Mâ Lìgure sòn: a Cerûza (a Ôtri, pónto d'inìçio da Rivêa de Ponénte), o Lerón (tra Rensén e Coghêuo), l'Arrestra (tra Coghêuo e Vâze), o Teiro (a Vâze), a Sansobbia (a-a Mænn-a d’Arbisêua), o Letimbro (a Sànn-a), o Cugén (tra Sànn-a e Voæ), o Ségno (a Voæ), a Susà (a Finâ), a Pora (a Finâ), a Marémoa (a-a Prîa), a Varatella (a Borghétto), o Çénta (a Arbénga), a Merula (a Andöra), l'Inpêro (a Inpéria), o Prino (a Inpéria), l'Argentìnn-a (tra Tàggia e Rîva), l'Armea (a Sanrémmo), a Nèrvia (tra Canporósso e Vintimìggia) e a Röia (a Vintimìggia).

Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Magnifying glass icon mgx2.svgO mæximo argoménto in detàggio: Liguria § Stöia.

Antighitæ[modìfica | modìfica wikitèsto]

Màppa da Regio IX Liguria.

A prezénsa de l'òmmo inta zöna a remonta a ténpi bén bén antîghi, cómme testimoniòu da-i vàrri ritrovaménti archiològîci in tùtta a Rivêa. Tra-i ciù inportànti gh'è, prezénpio, i scîti di Bàussi Russi, a Vintimìggia, quéllo de Gròtte de Toiàn e a Cavèrna de Ænn-e Càndide, ò Armassa, a Finâ, con di rèsti vêgi ciù de 25.000 ànni.

E prìmme popolaçioîn de quæ se àn ciù notìçie sòn però quélle di Antîghi Lìguri che, in particolâ, se spartîvan o teritöio da Rivêa tra-e lô quàttro tribù di Lìguri Docilii (che stâvan inta zöna tra Arbisêua e Vâze), Sabazi (a Sànn-a e inti pàizi vixìn), Ingòuni (da Diàn scìnn-a-o Còu da Crâvasóppa) e Intermeli (a l'estremitæ òcidentâle da Lìguria). A quéste tribù a l'è dovûa a fondaçión di prìmmi insediaménti, pöi anpliæ da-i români, cómme Albintimilium (d'ancheu Vintimìggia), Villa Matutiæ (Sanrémmo), Albingaunum (Arbénga), Savo (Sànn-a), Alba Docilia (Arbisêua) e Ad Navalia (Vâze). Conquìsta, quélla di români, che a avegniâ tra-o III e o II sécolo a.C., aprêuvo a-a sconfìtta di cartaginéizi inta segónda goæra punìca, naçión co-a quæ êan aleæ e tribù di Lìguri da Rivêa de Ponénte (quélla de Levànte a l'êa za sótta a-i români). In particolâ into 181 a.C. a ghe saiâ a chéita da çitæ de Albingaunum, capitâle di Ingòuni, conquistâ da-o procónsole Lucio Emilio Paolo, óltre che de Savo into mæximo perîodo. L'ùrtimo céntro di Lìguri ancón indipendénte a êse conquistòu o saiâ Albintimilium, capitâle di Intermeli, préiza a-a fìn do II sécolo a.C.

Inte l'etæ româna o Ponénte, coscì cómme o rèsto da Lìguria, o vêgne iniçialménte inclûzo inta provìnsa da Gallia Cisalpina e, co-a rifórma do 7 d.C. vosciûa da l'inperatô Cézare Ougùsto, inta Regio IX Liguria. Testimoniànsa ciù inportànte de l'época a l'è quélla da Via Julia Augusta, costroîa dòppo a conquìsta da Provénsa da pàrte de Giùlio Cézare pe colegâ Piacentia (Piaxénsa) con Arelate (Arles) e ancón vixìbile a-a giornâ d’ancheu, sorviatùtto into sò træto tra Arbénga e Aràsce.

Medioêvo[modìfica | modìfica wikitèsto]

Vìsta de Castél Gavone, prìmma rescidénsa di marchéizi de Finâ.

Co-a chéita de l'inpêro româno l'àrea a pasiâ sótta a-o contròllo do régno ostrogòto scìnn-a quànde, into 538, co-a goæra cóntra i gòti vosciûa da l'inpeatô Giusiniàn I, a pasiâ a l'Inpêro bizantìn. A despêto do sucesîvo arîvo di longobàrdi do 568 a Ligùria bizantìnn-a, ciamâ a l'época Provincia Maritima Italorum, a rexìstiâ a l'invaxón di bàrbari pe squæxi 'n sécolo de ciù, eséndo conquistâ da quésti sôlo co-o rè Rotari, inti ànni quarànta do VII sécolo, pe pöi pasâ sótta a l'inpêro di Frànchi de Càrlo Màgno into 774.

Dòppo i ànni ciù scûi de l'Âto Medioêvo, inti quæ i pàizi da Rivêa saiàn sachezæ ciù vòtte da-i pirâti saracìn, pe garantî 'na mêgio òrganizaçión da sò diféiza l'àrea a saiâ spartîa da-o rè d'Itàlia Berengario II d'Ivrea tra-e dôe màrche Aleramica e Arduinica, co-a prìmma ch'a conprendéiva Sànn-a e o Monferòu, e co-o rèsto da còsta sótta a-a segónda.

Co-o progresîvo indebolîse de l'outoritæ inperiâle, a-o pòsto de quéste dôe màrche nasciàn vàrri stâti e lìberi comuîn, tra-i quæ se pêuan aregordâ o lìbero comùn de Arbénga, a Contêa de Vintimìggia e quélla de Lêua, a Màrca de Sànn-a (creâ into 1085, pöi divegnûa lìbero comùn) e o Marchexâto de Finâ (creòu into 1162). A ògni mòddo tùtti sti teritöi chi pasiàn progresivaménte sótta a-o contròllo da nêuva poténsa regionâle, òscîa a Repùbrica de Zêna, a quæ, dòppo avéi conquistòu a Rivêa de Levànte, a incomensiâ l'unificaçión de l'âtra meitæ da Ligùria. In particolâ ghe saiàn fòrti scóntri tra quésta e o comùn de Sànn-a, o quæ o l'êa in gràddo de fâ concorénsa a-o pòrto de Zêna, a-a fìn sotomìsso into 1528. Âtre conquìste inportànti saiàn quélla de Arbénga, sotomìssa into 1251, de Tàggia, into 1228, e de Vintimìggia, conquistâ into 1221. Pe cóntra o Marchexâto de Finâ o ariêsciâ a conservâ a pròpia indipendénsa scìnn-a-o XVIII sécolo.

Etæ modèrna e contenporània[modìfica | modìfica wikitèsto]

Hippolyte Bellangé, A batàggia de Lêua

A Rivêa de Ponénte a restîa pe-a ciù pàrte, con l'escluxón do bórgo de Inêia (òcupòu da-i Savöia into 1576), pe vàrri sécoli ancón sótta a-a Repùbrica de Zêna, benché a saiâ invâza da-i oustrìaci into 1746 e ciù vòtte da-e trùppe piemontéizi. Aprêuvo a-a rivoluçión françéize e a-a consegoénte goæra da prìmma coaliçión, a rivêa a saiâ o tiâtro de fòrti scóntri tra-e armæ oustro-piemontéizi e quélle françéizi (tra-i ciù inportànti o gh'è quéllo da batàggia de Lêua, into 1795), scitoaçión ch'a cangiâ con l'arîvo do zóveno generâle còrso Napolión Bonaparte, vitoriôzo inta sò canpàgna d'Itàlia.

Co-a chéita da Repùblica aristocràtica e a creaçión da Repùbrica Lìgure do 1797 a saiâ riordinâ a sò òrganizaçión teritoriâle, co-a sopresción di antîghi féodi e l'instituçión di dipartiménti. In particolâ, a rivêa a saiâ sudivîza tra-i çìnque dipartiménti de Pàrme, do Còu Vèrde, da Marémoa, do Letimbro e da Cerûza. Into 1805 a Ligùria a saiâ però unîa diretaménte a l'inpêro françéize, into quæ a restiâ scìnn-a-a sò chéita into 1814, co-o Ponénte ch'o l'êa inserîo into coscì dîto dipartiménto de Móntenéutte.

Into 1815, dòppo a brêve esperiénsa da Repùbrica Zenéize, a Rivêa de Ponénte (e tùtta a Ligùria ascì) saiâ dæta a-i Savöia con decixón do Congrèsso de Viénna e dónca inclûza inte dôe provìnse de Zêna e de Pòrto Maorìçio. Da-a prìmma provìnsa, into 1927, saiàn separæ i dôi circondâi de Sànn-a e d'Arbénga pe creâ a nêuva provìnsa de Sànn-a. In ògni mòddo, da-o moménto da forsâ anesción a-o nêuvo stâto, a Rivêa e o rèsto da Ligùria andiàn aprêuvo a-a sò stöia, partéçipi in vàrrie manêe a-i inportànti avegniménti do XX sécolo.

Pòsti de interèsse[modìfica | modìfica wikitèsto]

Architetûe religiôze[modìfica | modìfica wikitèsto]

A Concatedrâle de Sàn Maorìçio, a Inpéria.

I pàizi da Rivêa de Ponénte sòn conpréizi inta coscì dîta región eclesiàstica Ligùria e, in particolâ, spartîi tra-e quàttro diòcexi de Zêna (ch'a l'ariva scìnn-a Rensén), Sànn-a-Nöi (da Coghêuo a Finâ), Arbénga-Inpéria (da Bórxi Verézzi a Inpéria) e Vintimìggia-Sanrémmo (da Sàn Loénso a-o Mâ a Vintimìggia). E gêxe ciù inportànti, òscîa e catedrâle de quéste diòcexi, sòn:

Architetûe civîli[modìfica | modìfica wikitèsto]

O pónte romànico de Tàggia.
  • Rèsti da Via Julia Augusta: in tùtta a Rivêa tra Sànn-a e o confìn co-a Frànsa, ma bén bén conservâ in particolâ into sò tòcco tra Arbénga e Aràsce.
  • Anfitiâtro româno: a Arbénga, o remonta a-o II sécolo d.C. e o l'è stæto costroîo in sce 'n'artûa a ponénte da çitæ româno de Albingaunum.
  • Pontelóngo: a Arbénga, o l'è stæto costroîo tra-a fìn de l'etæ româna e l'iniçio do Medioêvo. Dòppo a deviaçión do córso do sciùmme Çénta fæta da-i zenéizi into XII sécolo o l'è restòu a-o sciûto.
  • Pónte romànico: realizòu in sciô torénte Argentìnn-a a Tàggia, o l'è 'na notévole costruçión iniçiâ into XIII sécolo e pöi anpliâ vàrrie vòtte pe segoî i spostaménti do córso do torénte.
  • Cazinò de Sanrémmo: o l'è l'ùnico cazinò de tùtta a Ligùria, òspitòu inte 'na costruçión do 1905, realizâ segóndo o stîle liberty. O l'è stæto progetòu da l'architétto françéize Eugène Ferret.

Architetûe militâri[modìfica | modìfica wikitèsto]

O Priamâ a Sànn-a.

Musêi[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Musêo da Ceràmica: a Sànn-a
  • Musêo stòrico-archiològîco: a Sànn-a
  • Pinacotêca de Sànn-a
  • Musêo diocezàn: a Arbénga
  • Musêo cìvico ingòuno: a Arbénga
  • Musêo navâle româno: a Arbénga
  • Pinacotêca cìvica: a Inpéria
  • Pinacotêca Rambaldi: a Sanrémmo
  • Musêo cìvico archiològîco "Girolamo Rossi": a Vintimìggia
  • Giardìn botànici Hanbury: a Vintimìggia

Âtro[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'intèrno da Cavèrna de Ænn-e Càndide
  • Cavèrna de Ænn-e Càndide: scitoòu in sciâ còsta òcidentâle do Còu da Crâvasóppa, a Finâ, o l'è 'n di scîti archiològîci ciù inportànti da Ligùria. Defæti, con vàrrie canpàgne de scâvi sòn stæte trovæ bén 19 seportûe de l'etæ paleolitìca, tra-e quæ de particolâ inportànsa a l'è quélla do coscì dîto "zoêno prìnçipe", d'ancheu conservâ a-o musêo de archiologîa lìgure a Pêgi.
  • Gròtte de Bórxi Verézzi: conplèsso de cavitæ càrsciche d'ancheu vixitâbile, o se trêuva inte l'òmònimo comùn.
  • Gròtte de Toiàn: scitoòu in sciâ còsta de levànte da vàllada da Varatella, o l'è probabilménte o conplèsso càrscico ciù famôzo da Ligùria. Scovèrto into 1950 o l'è vixitâbile gràçie a-a realizaçión de 'n apòxito percórso turìstico. A-o sò intèrno sòn stæti trovæ numerôzi rèsti de animæ preistòrici cómme l'órso de cavèrne, óltre che de testimoniànse da prezénsa umâna za 12.000 ànni fa.
  • Miâgétta de Aràsce: célebre instalaçión artìstica da çitæ de Aràsce, a l'è 'na miâgétta covèrta da de ciapélle de ceràmica co-e fìrme di personàggi famôzi che àn vixitòu o pàize.
  • Rèsti da çitæ de Albintimilium: a Vintimìggia, scîto archiològîco scitoòu lóngo o córso do sciùmme Röia, a-i pê da çitæ "nêuva".
  • "Bàussi Russi": vixìn a-o confìn co-a Frànsa, o l'è 'n grùppo de recànti e gròtte inte quæ sòn stæti scovèrti vàrri rèsti umâni de l'etæ paleolitìca.

Anbiénte[modìfica | modìfica wikitèsto]

Flöra[modìfica | modìfica wikitèsto]

O longomâ de Rensén con di ezenplâri de pàrma de Canaîe (a scinìstra) e de pàrma nâna do Mediterànio (o pàrma de Sàn Pé, a drîta).

A flöra ch'a se peu atrêuvâ lóngo a Rivêa, ségge in quélla de Ponénte che a Levànte, a l'è sorviatùtto de tîpo mediterànio, scibén che gh'è tànte spêce che sòn stæte introdûte da l'òmmo ascì, óltre a-e vàrrie ciànte domèstegæ za prezénti inta zöna ch'àn coscì avûo 'n'inportànte difuxón, cómme o castàgno, o pìn domèstego e l'oîvo. Pe quànte o rigoarda e spêce coltivæ ciù difûze quéste sòn prinçipalménte i oîvi, i èrboi da frûta e a vìgna, óltre che, ciù de ræo, i agrùmmi, sorviatùtto limoîn e 'n di prodûti tìpici da Rivêa de Pàrme, òscîa o chinòtto de Sànn-a. Inta Rivêa de Scioî a l'è asæ inportànte a coltivaçión di vàrrie spêce de ciànte da sciô, fæto da-o quæ a còsta da provìnsa de Inpéria a prende pròpio o sò nómme.

A flöra òriginâia da fàscia costêa, mêno difûza aprêuvo a l'inténsa urbanizaçión da Rivêa, a l'è conpòsta da vàrrie ciànte tìpiche da màccia mediterània cómme e zenèstre, o latèrno, o lentìsco, o mortìn, l'armón e l'èrxo, èrbo che into pasòu o formâva gréndi forèste che andâvan da-a còsta scìnn-a 600-700 m d'altéssa. Ciù râre sòn e asociaçioîn vegetâli, prezénti sorviatùtto inte pàrte ciù câde e arsoîe, formæ da l'olivàstro (òscîa a variêtæ sarvæga de l'oîvo) ò da-o caróbbo, a-i quæ a l'è de vòtte asociâ l'eofòrbia arbòrea. Tra-i arbùsti e e ciànte aromàtiche gh'è in particolâ o tùmou, l'öféuggio e o romanìn, ciànte che, insémme a âtri arbùsti, forman a sôla vegetaçión di lêughi ciù espòsti a-o vénto, creando a coscì dîta garîga, 'n tîpo de màccia mediterània caraterizòu da l'asénsa di ciànte a âto fùsto. Inta fàscia costêa e quélla de prìmme colìnn-e i èrboi ciù comuîn sòn sorviatùtto o pìn marìtimo e, ciù de ræo, o pìn d'Aléppo ascì.

In ògni mòddo, dæto o fòrte inpàtto de l'òmmo in sce l'àrea costêa, se pêuan atrêuvâ chi vàrrie spêce de ciànte òrnamentâli inportæ, a partî da-o XIX sécolo, da-o Nordàfrica e da-e regioîn subtropicâli de América setentrionâle, Àzia e Òceània. Se pêuan aregordâ sorviatùtto e vàrrie spêce de pàrme, prinçipalménte a pàrma da dàtai e a pàrma de Canaîe, e quæ sòn diventæ 'n di scìnboli da pàrte da Rivêa conpréiza inta provìnsa de Sànn-a, defæti conosciûa pròpio cómme a Rivêa de Pàrme. Âtre ciànte arivæ de fêua e a-a giornâ d’ancheu comuîn inta Rivêa lìgure sòn a magnòlia, òriginâia de l'Àzia, e o fîgo d'Ìndia, proveniénte da-o Méscico.

Fàona[modìfica | modìfica wikitèsto]

A fàona da fàscia costêa, scibén ch'a ségge sotopòsta a 'na fòrte presción da l'ativitæ umâna, a prezénta ancón 'na çèrta variàbilitæ, co-a difuxón di çèrtidùn animæ ànche endémici da zöna, co-in areâle che de sòlito o va da-a Rivêa de Ponénte a-a Provénsa. Tra quésti i câxi ciù notévoli sòn de segûo quéllo da bìscia lacertìnn-a (Malpolon monspessulanus (Hermann, 1804)), difûza in tùtta a Ligùria òcidentâle (a se peu trêuvâ in sciâ l'Îzoa Galinæa ascì) e into Nisàrdo, ch'a l'è o ciù grànde serpénte d'Eoröpa. Sta spêce chi a peu defæti arivâ a-i 220 cm de longhéssa, co-i màscci bén bén ciù gràndi di ezenplâri fémina, e a l'è velenôza, ànche se o sò venìn o l'è relativaménte débole pe l'òmmo. De serpénti inta Rivêa se pêuan trêuvâ vàrrie spêce de bìsce ascì, cómme Coronella girondica (Daudin, 1803) e Hierophis viridiflavus (Daudin, 1803), óltre che di apartenénte a-o génere de vìpere. Tra-i rètili, 'n'âtra spêce endémica de l'àrea a l'è a coscì dîta grîgoa ocellata (Timon lepidus (Daudin, 1802)), grîgoa da-a caraterìstica livrêa vèrde con de strìsce e de màccie néigre, i coscì dîti ocelli.

Bén bén ciù comuìn sòn pe cóntra i öxélli, sorviatùtto o mèrlo, o frengoéllo, a sîa e o pecétto, di quæ o gh'è 'n grànde nùmero di ezenplâri, óltre che e òniprezénti öchìn de mâ e i picioîn. Âtri öxélli chi prezénti sòn a pàsoa solitâia, l'éuggiochéutto, a sterpassolinn-a, o picónso, o pitaformîgoe, o cùcco e o codirossòn. Gh'è vàrrie spêce de béstie da rapìnn-a ascì, ségge notùrne (cómme l'alochétto, a çivétta, a barbanèlla, l'alòcco, a tésta de gàtto e o dûgo) che diùrne (cómme l'àgogia, l'àgogia néigra, o farchétto, o nìbio e o fàrco).

Pe-i anfìbbi in di ciù caraterìstici a l'è de segûo o scilvèstro (Salamandra salamandra (Linnaeus, 1804)), néigro e a màccie giâne, animâ ch'o se peu trêuvâ sorviatùtto inte gròtte e in lêughi ùmidi.

Àree naturâli[modìfica | modìfica wikitèsto]

A fôxe do torénte Nèrvia, pàrte do SIC da-o mæximo nómme.

Inta Rivêa de Ponénte sòn stæte creæ dôe risèrve naturâli da pàrte da región Ligùria, e quæ coincìddan co-e dôe îzoe de l'àrea. Co-a creaçión, da pàrte de l'Unión Eoropêa, do progètto Natûa 2000 a l'è stæta creâ 'n'inportànte ræ di Scîti d'Interèsse Comunitâio, a quæ a l'inclùdde e zöne ciù rìcche de biodiverscitæ.

  • Risèrva naturâle regionâle Îzoa de Berzézzi (SIC ascì[1])
  • Risèrva naturâle regionâle Îzoa Galinæa (SIC ascì[2])
  • Pàrco regionâle Giardìn botànici Hanbury[3]
  • Scîto d'Interèsse Comunitâio O Finâ - Còu Nöi[4]
  • Scîto d'Interèsse Comunitâio Torénti Aróscia e Çénta[5]
  • Scîto d'Interèsse Comunitâio Còu de Méie[6]
  • Scîto d'Interèsse Comunitâio Còu Berta[7]
  • Scîto d'Interèsse Comunitâio Ponpiâna[8]
  • Scîto d'Interèsse Comunitâio Bàssa Vàllada Armea[9]
  • Scîto d'Interèsse Comunitâio Torénte Nèrvia[10]
  • Scîto d'Interèsse Comunitâio Roverìn[11]
  • Scîto d'Interèsse Comunitâio Sciùmme Röia[12]
  • Scîto d'Interèsse Comunitâio Còu Mórtora[13]

Economîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Primâio[modìfica | modìfica wikitèsto]

Vìsta da ciànn-a d'Arbénga, covèrta da-e sære.

Óltre a-o turìsmo, l'ativitæ econòmica ciù inportànte da Rivêa de Ponénte, coscì cómme into rèsto da Ligùria, a l'è de lóngo stæta l'agricoltûa. A-a giornâ d’ancheu e dôe coltûe prinçipæ sòn quélla de scioî, inte l'estrêmo ponénte lìgure, e e vàrrie produçioîn do pölo agrìcolo da ciànn-a d'Arbénga, o ciù inportànte da región, specializòu in òrtàggi e ciànte in vâzo. Inta rivêa sòn prezénti divèrsce coltûe tìpiche, sorviatùtto inta zöna d'Arbénga, ma ghe n'è de tradiçionâli de âtri pàizi ascì. Tra quésti prodûti gh'é prezénpio i coscì dîti "quàttro d'Arbénga" (òscîa l'articiòcca spinôza de Arbénga, o spægo viovétto d'Arbénga, o suchìn tronbétta e a tomâta cheu de beu),l'armognìn Valézza e o chinòtto a Sànn-a, a Méia Càrlo (ò "Finarìn-a") de Finâ e tànte âtre.

Dæta a vocaçión marìtima da zöna a l'è inportànte a pésca ascì, con de bàrche di pescoéi prezénti ciù ò mêno in tùtti i pòrti da rivêa.

Secondâio[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'ativitæ industriâle inta Rivêa a no l'è mâi stæta tànto comùn, co-e pöche inpréize che se trêuvan prinçipalménte inte l'àrea conpréiza tra Sànn-a e Voæ, lighæ pe-a ciù pàrte a-a prezénsa di dôi pòrti de ste localitæ chi.

Pe-a produçión d'energîa elétrica, óltre che di inpiànti de pâe mesciæ da-a fòrsa do vénto scitoæ vèrso i mónti, a centrâle ciù inportànte a l'è de segûo quélla de Voæ, alimentâ da carbón ò da êuio conbustìbile e co-ina poténsa de ciù ò mêno 660 MW.

Tersiâio[modìfica | modìfica wikitèsto]

A-a giornâ d’ancheu ina de ativitæ econòmiche centrâli pe-a Rivêa de Ponénte a l'è sorviatùtto quélla ligâ a-o turìsmo, ségge di italién che de vixitatoî internaçionâli, scibén che in mezûa minô rispètto a l'âtra còsta lìgure.

Comunicaçioîn[modìfica | modìfica wikitèsto]

Stràdde[modìfica | modìfica wikitèsto]

O pésso da SS1 Aurelia tra Arbisêua e Çélle.

A Rivêa de Ponénte a l'è colegâ a-e regioîn vixìnn-e e a-a Frànsa da-e segoénti outostràdde:

  • A10: comuneménte conosciûa cómme l'Outostràdda de Scioî, a l'è a prinçipâ artêia outostràddâle de quésta Rivêa. A colega o confìn de stâto co-a repùbrica françéize a Zêna e a l'à 'na longhéssa de 158,1 km, con 22 cazélli che servan a ciù pàrte i pàizi da còsta.
  • A6: dîta a Vèrdemâ ascì, a l'è colegâ a l'A10 in corispondénsa da çitæ de Sànn-a e a permétte d'arivâ inta Rivêa pe chi vêgne da Torìn.
  • A26: conosciûa cómme l'Outostràdda di Traföri, a colega Zêna (in particolâ Ôtri) co-o Piemónte òrientâle, arivando fìn a Gravellona Toce, inta provìnsa do Verbàn Cûsio Òssola.
  • A7: dîta a "Seravàlle" a l'è l'outostràdda ch'a permétte d'arivâ in tùtte dôe e Rivêe pe chi vêgne da-a valàdda Scréivia e da-a Lonbardîa.

Pe-a viabilitæ òrdenâia a stràdda ciù inportànte da Rivêa de Ponénte a l'è de lóngo stæta a SS1 Aurelia, a quæ a core pe tùtta a Rivêa lìgure restando, ancón a-a giornâ d’ancheu, tra-e stàdde ciù inportànti da región. E âtre stràdde che, partindo da l'Aurelia, van vèrso i mónti, e dónca in Piemónte, sòn:

Ferovîe[modìfica | modìfica wikitèsto]

O vêgio percórso da ferovîa Zêna-Vintimìggia tra Andöra e Çèrvo, seròu l'11 dexénbre 2016 aprêuvo a l'avertûa do nêuvo radópio.
Magnifying glass icon mgx2.svgO mæximo argoménto in detàggio: Ferovîa Zêna-Vintimìggia, Feruvîa Turìn-Sann-a e Feruvìa Cuni - Vëntëmigl’.

Lóngo a Rivêa de Ponénte, óltre che a SS1 e a A10, a core ànche a lìnia feroviària Zêna-Vintimìggia ch'a colega apónto o capolêugo lìgure co-o confìn de stâto. Realizâ inta segónda meitæ do XIX sécolo a l'à de lóngo patîo a mancànsa de 'n inpiànto a dóggio binâio, o quæ, inta træta tra Andöra e Finâ, o l'è ancón dêuviòu a-a giornâ d’ancheu.

Da-a Zêna-Vintimìggia partan dôe âtre lìnie feroviàrie, de inportànsa ciù secondâia, che colegan o mâ a-o Piemónte, òscîa a ferovîa Torìn - Sànn-a e a ferovîa Cùnio - Vintimìggia. A prìmma, ina ciù antîghe d'Itàlia, partindo da Sànn-a a l'ariva a-o capolêugo piemontéize pasando vixìn a-o Còlle de Cadebónn-a. A segónda a l'à a-a giornâ d’ancheu ina destinaçión sorviatùtto turìstica, dæto o bàsso tràfego in sciâ lìnia e a beléssa do paizàggio da valàdda do Röia.

Pòrti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Vìsta do pòrto de Sànn-a e, ciù lontàn, de quéllo de Voæ ascì.

Inta Rivêa de Ponénte se trêuvan i dôe gréndi pòrti de Sànn-a e de Voæ, prinçipalménte croxerìstico o prìmmo e mercantîle (pe-a ciù pàrte con moviméntaçión di TEU) o segóndo, pàrte de l'Aotoritæ de Scistêma Portoâle do Mâ Lìgure Òcidentâle, a prìmma de tùtta Itàlia pe volùmmi di tràfego mèrçe e pasagê[14].

A mænn-a de Còu Sàn Donòu, a Finâ.

Óltre a-i pòrti comerciâli, inta Rivêa se pêuan atrovâ numerôzi pòrti turìstici pe l'òrmézzo de inbarcaçioîn da dipòrto. In particolâ, in órdine pe nùmero de pòsti bàrca disponìbili, gh'è i pónti d’ormézzo de[15]:

Nòmme do pòrto Comùn Pòsti bàrca Max l.o.a Redòssi Traverscîe
Pòrto Maorìçio Inpéria 1 278 90 m Lebéccio, Ponénte e Meistrâ Mainàsso
Mænn-a de Lêua Lêua 1 000 77 m - Mainàsso
Mænn-a di Aregai Sàn Stêva a-o Mâ 980 50 m - Levànte
Pòrto de Andöra Andöra 862 20 m Tramontànn-a Lebéccio
Mænn-a de Vâze Vâze 800 35 m Lebéccio Meistrâ
Pòrtosô Sanrémmo 776 90 m Da tùtti i quadrànti Levànte
Mænn-a de Còu Sàn Donòu Finâ 590 17 m Tramontànn-a Mainàsso
Mænn-a de Aràsce - Pòrto "Luca Ferrari" Aràsce 550 35 m Lebéccio, Ponénte e Meistrâ Ponénte
Pòrto pùblico de Sanrémmo Sanrémmo 450 30 m - Levànte
Mænn-a de Sàn Loénso Sàn Loénso a-o Mâ 365 20 m - Lebéccio
Pòrto Câa do Fòrte Vintimìggia 323 60 m Meistrâ, Tramontànn-a e Gregâ Lebéccio
Pòrto pùblico de Diàn Diàn 250 15 m Gregâ e Meistrâ Oustrâle
Pòrto de Bordighêa Bordighêa 210 20 m Ponénte e Meistrâ Levànte e Mainàsso
Pòrto de Rensén Rensén 185 20 m Lebéccio Gregâ
Pòrto de Sàn Bertomê a-o Mâ Sàn Bertomê a-o Mâ 170 15 m Tramontànn-a Lebéccio
Vêgia Dàrsena Sànn-a 140 20 m Tramontànn-a Gregâ
Pòrto de Inêia Inpéria 100 15 m Meistrâ, Tramontànn-a e Gregâ Lebéccio

Ariopòrti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Magnifying glass icon mgx2.svgO mæximo argoménto in detàggio: Ariopòrto de Vilanêuva d’Arbénga.

Inta Rivêa de Ponénte, scibén ch'o ségge de ridûte dimenscioîn, a gh'è 'n ariopòrto ascì, scitoòu a Vilanêuva d’Arbénga. Ciamòu Riviera Airport ascì, atoalménte o no l'è servîo da nisciùn servìçio de lìnia, eséndo dêuviòu sorviatùtto da l'aeroclub ch'o l'à a sò sêde pròpio chi, óltre che cómme pìsta pe-e prêuve di aparécchi da Piaggo Aerospace.

Comuîn[modìfica | modìfica wikitèsto]

Vìsta aéria de Vâze.
Vìsta aéria de Lêua, Boisàn e de Borghétto.
Vìsta aéria de Sanrémmo e Spiarêti.
Vìsta aéria de Bordighêa e Vintimìggia.

In sciô Mâ Lìgure, lóngo a Rivêa de Ponénte, se afacian 38 comuîn, faxenti pàrte de træ divèrse provìnse. Inte lô órdine de dispoxiçión, da Zêna vèrso òvest, sòn:

Nùmero Pàize Provìnsa Popolaçión
(a-o 2011)
Superfìcce
(km2)
1 Zêna stemma Zena 586 180 240,29
2 Rensén stemma Zena 11 584 24,30
3 Coghêuo stemma Zena 9 145 20,72
4 Vâze Sann-a 13 461 47,97
5 Çélle Sann-a 5 353 9,56
6 D’âto d’Arbisêua Sann-a 10 407 28,68
7 A Mænn-a d’Arbisêua Sann-a 5 564 3,25
8 Sànn-a Sann-a 60 661 65,32
9 Voæ Sann-a 8 232 23,79
10 Berzézzi Sann-a 1 126 3,69
11 Spötórno Sann-a 3 886 8,02
12 Nöi Sann-a 2 801 9,67
13 Finâ Sann-a 11 724 35,53
14 Bórxi Verézzi Sann-a 2 327 2,73
15 A Prîa Sann-a 8 880 9,88
16 Lêua Sann-a 11 563 13,48
17 Borghétto Sann-a 5 154 5,39
18 O Çeiâ Sann-a 5 815 11,15
19 Arbénga Sann-a 23 576 36,58
20 Aràsce Sann-a 11 026 17,25
21 Leighéuia Sann-a 1 800 2,72
22 Andöra Sann-a 7 470 31,80
23 Çèrvo Imperia 1 128 3,59
24 Sàn Bertomê a-o Mâ Imperia 3 127 10,85
25 Diàn Imperia 6 004 6,67
26 Inpéria Imperia 42 322 45,38
27 Sàn Loénso a-o Mâ Imperia 1 373 1,29
28 Costarainêa Imperia 803 2,52
29 Çiprèssa Imperia 1 271 9,39
30 Sàn Stêva a-o Mâ Imperia 2 239 2,69
31 Rîva Imperia 2 861 2,07
32 Tàggia Imperia 14 032 31,36
33 Sanrémmo Imperia 54 137 55,96
34 Spiarêti Imperia 3 386 5,45
35 Bordighêa Imperia 10 416 10,65
36 Vàllecrêuza Imperia 7 032 3,68
37 Canporósso Imperia 5 419 17,94
38 Vintimìggia Imperia 23 926 53,73

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. 1,0 1,1 (IT) SIC Isola di Bergeggi - Punta Predani, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
  2. 2,0 2,1 (IT) SIC Isola Gallinara, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
  3. (ITENFR) Scîto ofiçiâ, in sce giardinihanbury.com. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
  4. (IT) SIC Finalese - Capo Noli, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
  5. (IT) SIC Torrenti Arroscia e Centa, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
  6. (IT) SIC Capo Mele, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
  7. (IT) SIC Capo Berta, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
  8. (IT) SIC Pompeiana, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
  9. (IT) SIC Bassa Valle Armea, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
  10. (IT) SIC Torrente Nervia, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
  11. (IT) SIC Roverino, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
  12. (IT) SIC Fiume Roia, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
  13. (IT) SIC Capo Mortola, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
  14. (ITENESFRZH) Ports of Genoa - scîto ofiçiâ, in sce portsofgenoa.com. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
  15. (ITEN) Porti Riviera di Ponente, in sce ligurianautica.com. URL consultòu o 24 zùgno 2021.

Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]