'Šta pagina l'é scrita ën intemeliu brigašc

Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
BR
'Šta pagina la é scrita ën brigasch
Trénu dë RFI ën Tenda

Ra Feruvìa Cuni - Vëntëmigl' o feruvìa dër Tenda (ën Zeneize Ferovîa Cuneo-Vintimiggia, ën Italian Ferrovia Cuneo-Ventimiglia, ën Fransese Ligne de Coni à Vintimille) la é üna trata ch'ër culëga Cuni a Vëntëmigl' pë 'ra Valada d’ rë Roja, sciür cunfin d’Italia e d' Fransa.

'Šta trata la é pë 'n tros (Vievola-Piena) ën Fransa e ën ri tros dë Cuni-Limun e Aoriveta-Vëntëmigl' ën Italia, anant a sëgunda guèra (cùn 'r tratà d’ paaž dër 10 d’ Fërvée dër 1947) l'èra ëntaramént ën Italia.[1]

A Brégl' dar 1912, gh'ë r' tros ëntra Brégl', Sušpèe e Nissa, ëntaramént ën Fransa.

La é dë RFI (tros italiàn) e dë RFF (tros fransése).[2]

Štoia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Bregl', rüa dë ra štasiun ën 'r 1950

Ra prima idëa dë 'na feruvia pë 'r Tenda l'éra dë 'ri Savoia për cülegà 'r Piemunte e-e šone d’e ra marina ën Nissa, cu trate da "nord-est" pë "sud-ovest". Fin Cavour pë r' 'npurtansa 'ndüstrià dë 'šte šone ën l' 1853 l' éra ëntërvènùu a ru Cunségl’ dër Piemunte.[3]

Dopu ri štüdi ëntra r' 1856 e r' 1895, ru primu prügettu pë ra Cuni-Nissa l'é avüu fërmàu ën r'1860, cün ra šona d'Nissa ch’pàssa ën Fransa.

'N dë ciù 'npurtanti prügetti l'éra dë Coriolano Monti, dë 'r 1863[4], cumë ascì r' ëntërvènt' dë Giuseppe Biancheri ën ru Cunségl' Italian cùn 'na trata pë Vëntëmigl', ën ra legge Baccarini dë'r 1879, ën cüncurénsa cùn ra Çeva-Ulméa-Ineja.

Ri travagli cumënsan ën 'r 1882; ën 'r 1891 la é avüa 'n-naugüra fin a Limun e-ën 'r 1900 fin a Vievola cùn ra galeria dër Tenda; la é dër 1904 a cunvënsiun dë a Fransa e dë r’Italia për l'üvërtüra dë 'n tròs ën Fransa, pë cülegà Vievola cùn Vëntëmigl'.

Trata ’Ën-naugürasiun
Cuni Gês-Boves-Burgu San Dalmasso 18 Lügl’ 1887[5]
Burgu San Dalmasso-Robilante 18 Lügl’ 1887[5]
Robilante-Vernante 1ºSëtèmbrë 1889[5]
Vernante-Limun 1º Giügn 1891[5]
Limun-Vievola 1º Utubr’ 1900[6]
Vievola-Tenda 7 Sëtèmbrë 1913[7]
Vëntëmigl'-Airöe 16 Magë 1914[8]
Tenda-San Dalmasso dë Tenda 1º Giügn 1915[9]
San Dalmasso dë Tenda-Airöe 30 Utubr’ 1928[10]
Cuni (Alticiàn)-Burgu San Dalmasso 7 Nuvembr' 1937[11][12][13]

Ri travagli li sun avüi ralëntai e pöi afërmai për la prüméra guèra, 're trate Vëntëmigl'-Airöe e Vievola-San Dalmasso dë Tenda, sün štàe üverte ru 30 utubrë 1928[14], cün RFI e ra fransésa PLM (Paris-Lyon-Méditerranée).[15]

R' üvërtüra da feruvìa 'vantaggia cuscì ri cülégamenti ëntra 'ra Žvìsera e Nissa, cün ré šone de Loetschberg, Sémpiùn, Türin e Cuni.[16]

Ën ru 1936 cülegàva ën 12 ùre Berna a Sanremmu, ëntra Domodossola, Arona, Santhià (pë ra Feruvìa Santhià-Arona) , Türin, Cuni, Bregl' e Vëntëmiglë. Da Berna sé cülegàvan ascì di trén da Lundra, Bruxelles, Amsterdam, Baṡiléa, Oslo e Berlìn.

Pë ri anni ëntra r' 1931 e r' 1935 ra trata vëgne ëlëttrificàa cün 'ru sištema trifase, sénsa 'n decollu 'npurtante.[17]

Ën la sëgunda guèra, a feruvia malëruṡamént la é ‘ndaita ‘n parte dëštrüita: ri Tedišchi, ën ritirata daa Fransa, li han dëštrüit dëché d’ viadöti e d’ galerie, cumë a Cuni, ri viadöti sciüa Štüra e sciür Gés.

Re trate Cuni-Vievola e Nissa-Bregl' tùrnan üverte ën r' 1947.

Ën ru 1976 cùn 'n autra cunvënsiun ri travagli ën ra trata baraa li sùn avüi cumënsai.

R'ën-naugürasiun la é štàa ën 'r 1979 (6 Utubr') cün ri trén dë SNCF e FS ëntra Nissa, Cuni e Vëntëmigl'.

Targa pë argordà ri avëgnimënt' du 2003 ën ra štasiun de San Dalmasso

Ru 27 gënée 2003, ën ra galéria Biogna dë San Dalmasso dë Tenda, se sün šcuntrai 'n trén italian e 'n trén fransese cün a mort di machiništi de RFI. 'Na targa pë argordà 'štu avëgnimëntu l'é štàa ënseria a-a Štasiun de San Dalmasso dë Tenda.[18]

Ën 'r 4 Sëtèmbr 2017 ra feruvìa vegne baràa pë travagli, la é üverta ën Lugl' dër 2018.[19]

Ën r' 3 Utubr' 2020 ra feruvìa l'é turnàa baràa ëntra Bregl' e Tenda pë ra dëštrüsiun de 'n tròs ën San Dalmasso dë Tenda vixin a-a galeria dë Biogna (km 58+420).[20]

Ën 'r 6 Utubrë 'r trafgëgu l'é štau üvertu da Trenitalia 'r tros Cuni-Limun, cùn autre manutenšiun.[21]

Caratërištiche[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ra trata fransésa la é štàa arcuštrüìa cùn ru percursu a 'n sulu binàiu.

Ra SNCF, dopu r' üvërtüra l'à fàu di autri rilievi pë:

  • Utimizà ri caràtëri dë ra linia.
  • Màntëgnì ra "sagoma d'ëlétrificasiun" ën re galerie.
  • Avée ri trén cün 'na velüjità dë 80 km/h ën ru tròs italiàn (ën ru tròs frànsése dë 40 km/h pë re cundiziün da trata).[22]

Ra cumišiun mista FS-SNCF l'é štàa ištitüiàa ru 24 giügn 1970.[23]

Ée endëca cumë ra trašiun di trén la é tërmica, anant ru tros fia Limun.[24]

Finant ra guéra ra linia l'é štàa ën Trifase a 3,6 kV-16⅔ Hz, ëntra Cuni-Limun-Vievola. Dopu ru 1973 gh'é štàa ra cünvéršiun ën ru sištemma dë ra "corrente continua" a kV, fia ra štasiun dë Limun, štasiun dë cünfìn.

Ëntra ru tunnel dër Tenda e L' Aoriveta, la é ën Fransa (Département des Alpes-Maritimes).

A Bregl' sé dëràmma 'n autru tros fia a štasiun dë Nissa (SNCF), e l'atru fia ra štasiu dë Vëntëmiglë, ën Ligüria.

Pë düvérà machiništi dë l'Italia e dë ra Fransa ën ri trén de RFI (ën re "Automotrici ALn 668 e ALn 663") ghe sün ri sištemmi "VACMA" düvearai ën Fransa.

Viadöt' dë Scarassoui

Ra linia, pë r'urügafìa difficile presënta 27 'npurtanti viadöti ar'üvertu e 33 galerie, ciü autre štrutüe minüri, fia ciü béle. Re ciü 'npurtanti sün:

  • Ri viadöti dë "La Chapelle" ën San Dalmasso (Tenda).
  • Ru viadöt' sciü ru vàlun dë "Scarassoui", ën S. Dalmasso.
  • Viadöt' "la Maglia", a San Dalmasso dë Tenda.
  • Pont' sciü ra "Biogna", ën ra šona de Savùrg'.
  • Pont' de Ra Briga sciü ru stéssu valùn.
  • Viadöt' ën Fontan d'ra "Ceva", cün ra canaliçiün dë ru valùn.

Gh'é sün 4 galerie "elicoidali", pë güagnà o përde quota ciü facilmënte. De 'šte chi 3 sün ën Fransa, üna ën r'Italia (Piemunte).

Re galerie ciü cunüsciüe sùn: quela dë Tenda, dë Rio Freddo, dë Morga, Camara, San Roch, dë ra Gigne, Cottalorda e dë r'Arme.

Përcürsu[modìfica | modìfica wikitèsto]

Carta dë ra trata

Štasiui[modìfica | modìfica wikitèsto]

Traffëgu[modìfica | modìfica wikitèsto]

Trén fransése diesel ën ra štasiun de Bregl'

Ri trén italiani sün dë RFI-Trenitalia (Regiùn Piemunte). Ën 'r tros Limun-Cuni ri trén sün elettrici. Ra trata Italia-Fransa vëgne cülegà da trén diesel.

Ën 'r tros Bregl'-Tenda ghe sün 'ri trén diesel dë TER Provence-Alpes-Cote d'Azur, dë SNCF-RFF.

Curiüjitai[modìfica | modìfica wikitèsto]

'N trénu ën ru müṡéu dë Bregl'
  • Ën 'r 2016 r' šcartari tedišc' "Hörzu", l'a cünsidëràu 'r tros ëntra Türin e Nissa, sciü r' 9° poštu dë re trate ciù béle dë'r mundu.[25]
  • Ën 'r 2020 ra Feruvìa dë Mëravigl' la è štàa cünsidëràa "Luogo del Cuore 2020", da 'r FAI cün 75.586 vütašiun ën tüta r'Italia.[26]
  • Ën ra šona dë ra štasiun de Bregl' gh'è r' Écomusée du haut-pays et des transports, ch'ru müstra dë cuuṡe cumë trén štoici e futugrafie dë ra trata.[27]

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. (LIJITFR) Feruvìa Cuni - Vëntëmigl' - Nissa (PDF), in Vaštéra, šcartari de gènte brigašche, n. 54, Taggia, Tipografia S. Giuseppe, 2013, pp. 1-9. URL consultòu o 18 arvî 2021.
  2. (IT) RFI - Ræ in ezercìçio (PDF), in sce site.rfi.it. URL consultòu o 18 arvî 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 22 lùggio 2011).
  3. (LIJITFR) Feruvìa Cuni - Vëntëmigl' - Nissa (PDF), in A Vaštera, šcartari de gènte brigašche, n. 55, Taggia, Tipografia S. Giuseppe, 2013, pp. 1-8. URL consultòu o 18 arvî 2021.
  4. (IT) Giuseppe Miano, MONTI, Coriolano, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 76, Treccani, 2012.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Collidà, 1982, p. 107
  6. Collidà, 1982, p. 116
  7. Collidà, 1982, p. 146
  8. Collidà, 1982, p. 148
  9. Collidà, 1982, p. 149
  10. Collidà, 1982, p. 163
  11. Ordine di Servizio n. 124 del 1937
  12. Collidà, 1982, pp. 179-180
  13. Ra trata da Cuni Alticiàn la é ciü cürta dë quela da Cuni Gés dë 3,472 km. Re indicašiun chilometriche a'ru sud de Burgu San Dalmasso në sün štàe agiürnàe: gh'è 'n autra numërasiun dopu 'štà stasiun.
  14. Collidà, 1982, pp. 163-169
  15. Nascimbene, 1979, riquadro Ra lünga štoia, p. 19
  16. Marello, 1979, p. 9
  17. Santos, 1979, op. cit., p. 71.4
  18. (FR) Rapport sur l'accident (PDF), in Les rapports, n. 2003-0022-01, Conseil général des Ponts et Chaussées, avrii 2003. URL consultòu o 18 arvî 2021.
  19. (IT) Ripristinata linea Ventimiglia-Cuneo, Berrino: “Ora l'Intercity”, in sce telenord.it, 13 lùggio 2018. URL consultòu o 18 arvî 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 14 lùggio 2018).
  20. (IT) Ferrovia in Val Roja, danneggiato il ponte a San Dalmazzo di Tenda, in sce lastampa.it, 4 òtôbre 2020. URL consultòu o 18 arvî 2021.
  21. (IT) Trenitalia: Notizie Infomobilità, in sce trenitalia.com. URL consultòu o 18 arvî 2021.
  22. SNCF, 1980, pp. 29-30
  23. Cunvešiun italo-fransésa ch'ra fissa e cündišiui di arcüstrüsiùn e geštiun de ra sešiun de trata ën Fransa de ra Cuni-Vëntëmigl', ën SNCF, 1980, p. 12.
  24. SNCF, 1980, p. 13
  25. (IT) Francesco Esposito, Torino – Cuneo – Nizza: una delle tratte ferroviarie più belle del mondo, in sce mole24.it, 3 màrso 2016. URL consultòu o 18 arvî 2021.
  26. (IT) Feruvìa dë Mëravigl', ën FAI.it, in sce fondoambiente.it. URL consultòu o 18 arvî 2021.
  27. (FRITEN) Ecomusée du haut pays et des tranpsorts, in sce vermenagna-roya.eu. URL consultòu o 18 arvî 2021.

Bibliügrafia[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • (FR) Gérard De Santos e José Banaudo, Le chemin de fer du Col de Tende, Mentun, Les Editions du Cabri, 1979.
  • (IT) Renzo Marello, Dopo quarant'anni e dopo le distruzioni della 2ª guerra mondiale rientra in esercizio la CUNEO-NIZZA-VENTIMIGLIA, in Voci della Rotaia, n. 8/9, agušt-sëtèmbrë 1979, pp. 4-10.
  • (IT) Angelo Nascimbene, Riaperta all'esercizio la ferrovia Cuneo-Ventimiglia, in Italmodel Ferrovie, n. 233, dëžèmbrë 1979, pp. 6-21.
  • (IT) Franco Collidà, Max Gallo e Aldo A. Mola, CUNEO-NIZZA Storia di una ferrovia, Cuni, Cassa di Risparmio di Cuneo, 1982.
  • (FR) SNCF Region de Marseille, Ligne: Coni - Breil sur Roya - Vintimille. Reconstruction et équipement de la section de ligne située en territoire Français, Marséggia, Imprimerie St-Victor, 1980.

Autri prügetti[modìfica | modìfica wikitèsto]